اۋىل شارۋاشىلىعىن ارتاراپتاندىرۋ – باسەكەلەستىكتىڭ باستى شارتى

اۋىل شاراۋشىلىعىن دامىتۋ ماڭىزدى مەملەكەتتىك باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان ناقتى بايقاۋعا بولادى. ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا اگروونەركاسىپ كەشەنىن وركەندەتۋدىڭ نەگىزگى ءۇش باعىتى كورسەتىلگەن. بىرىنشىدەن, بۇل سالادا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋدى كۇرت ارتتىرىپ, جاڭا تەح­نو­لوگيالار مەن دۇنيە ءجۇزى جەتىستىكتەرىن ءون­دى­رىس­كە ەندىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پاي­دالانىلاتىن ونىمدەردىڭ 2014 جىلى 80%-ى وزىمىزدە ءوندىرىلۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, ولاردىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ. وسى ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە بىرنەشە تۇيتكىلدەر بىردەن شەشىلمىك. ەڭ باستىلارى – ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ. كەدەن وداعى جاعدايىندا باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىنداي, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تالابىنا ساي ءونىم ءوندىرۋ اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ الدىنداعى باستى مىندەت بولىپ وتىر. بۇل ىستە ۇكىمەت وراسان زور قولداۋ كور­سەتۋدە. ەگەر 2002 جىلى اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالاسىنا جۇمسالعان ينۆەستيتسيا 17,3 ملرد.  تەڭگە بولسا, 2007 جىلى ونىڭ مولشەرى – 55, 9 ملرد.  2009 جىلى 96,3 ملرد. تەڭگە بولدى, ال 2010 جىلى ودان دا ارتىق بولماق. مال ونىمدەرىنىڭ ىشىندە ادامزاتتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسى ءۇشىن ەڭ قاجەتتىسى ەت پەن ءسۇت. بىرىنشىسىمەن ەلىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتىپ, تىپتەن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە شىعارۋعا مۇمكىندىك بار. كەزىندە قوي ەتىمەن كورشىلەس وزبەكستان مەن رەسەيدى جانە كەڭەس وداعىنىڭ وزگە دە رەسپۋبليكالارىن قامتاماسىز ەتكەن بولاتىنبىز. الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن, نارىنقول, كۇرتى جانە ت.ب اۋداندارىنىڭ ارقايسىسىندا بيازى ءجۇندى قوي وسىرۋگە مامان­داندىرىلعان 7-8-دەن ءىرى شارۋاشىلىقتار بولعان, جىل باسىنداعى انالىق مال سانى 40-50 مىڭنان كەم بولمايتىن. كوكتەمدە قىرىققان جۇننەن تۇسەتىن تابىس 400-500 ادام جۇمىس ىستەيتىن كەڭشاردىڭ بۇكىل جىلدىق شىعىنىن جاباتىن. وكىنىشكە وراي, سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن قويدىڭ بيازى جانە قىلشىقتى جۇندەرىن وڭدەۋ, ودان ماتا الۋ جانە كيىم تىگۋ, كىلەم جانە باسقا دا ۇلتتىق بۇيىمدار توقۋ ماسەلەلەرى ويداعىداي شەشىلمەي وتىر. ماسەلەن, 2008 جىلى ەلىمىزدە 34 مىڭ توننا عانا ءجۇن ءوندىرىلىپ, ونىڭ 22%-ى عانا ىشكى جانە سىرتقى ساۋدادا سۇرانىس بار بيازى ءجۇن ەكەن. جۋىلماعان 1 كيلو ءجۇننىڭ باعاسى 200-220 تەڭگە ارالىعىندا بولعان, 70-80 جىلدارمەن سالىستىرساق ون ەسەگەگە جۋىق تومەن. كەڭ-بايتاق اۋماقتى الىپ جاتقان ەلى­مىزدىڭ ءشول جانە شولەيت ايماقتارىندا ەدىل­باي جانە باسقا تۇقىمدى قىلشىق ءجۇندى قوي مەن تۇيە مالىن ءوسىرۋ ءتيىمدى ەكەنىن شارۋا قوجالىقتارى ءتۇسىنىپ, تابىس كوزىنە اي­نال­دىرىپ وتىر. الماتى قالاسى تۇرعىندارىن شۇباتپەن قامتاماسىز ەتۋدە الماتى وبلىسىنىڭ ءىرى تۇيە شارۋاشىلىقتارى جانە جەكە قوجالىقتارىمەن قاتار, شالعايدا جاتقان كىزىلوردا وبلىسى دا ءبىراز ۇلەس قوسادى ەكەن. شۇبات سۋسىن كەرەك بولسا سۋسىن, تاعام دەسەڭىز تاعام. قۇرامىندا ادام اعزاسىنا قاجەت, باسقا تاعامداردا كەزدەسپەيتىن امين قىشقىلدارى مەن مينەرالدى زاتتار كوپ. ونى كەپتىرىپ, تۇيىرشىكتەلگەن ۇنتاقتارىن بىرنەشە اۋرۋلارعا ەم بولاتىن ءدارى-دارمەك رەتىندە شەتەلدەرگە شىعارسا, ونىڭ 1 تونناسى مىڭداعان توننا مۇنايدىڭ قۇنىنا پارا-پار بولاتىنى دا ايتىلىپ ءجۇر. جىلقى ما­لىنا اۋىلدىق جەردە كوپ كوڭىل بولىنۋدە. ونىڭ ەتى مەن قازى-قارتاسى جانە قىمىزى ەمدىك قاسيەتى جوعارى, ءسىڭىمدى, ديە­تالىق تۇرعىدان اسا ءتيىمدى ۇلت­تىق تاعامدار ەكەنى بەلگىلى. قازىر بازاردا 2-3 جاسار سەمىز جىلقىنىڭ قۇنى 150-175 مىڭنان 225-250 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بارادى. قىمىزعا كەلسەك جاز ايلارىندا تىكەلەي وندىرۋشىلەردىڭ وزىندە 1 ءليترىنىڭ باعاسى 250-300 تەڭگەدەن كەم ەمەس, ۇلكەن قالالاردىڭ بازارىندا تىپتەن 1000 تەڭگەگە دەيىن بارادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جىلقى مالىن وسىرۋگە كەتكەن ەڭبەك اقتالادى. وسىنداي ۇلتتىق تاعامداردى, بارلىق سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي ءوندىرىپ, اشەكەيلەنگەن ىدىستارعا قۇيىپ, اعىلىپ كەلىپ جاتقان تۋريستەرگە ۇسىنساق, شەتەلدەرگە, اسىرەسە, مۇنداي تاعامدارعا سۇرانىس بار اراب ەلدەرىنە شىعارساق, اۋىل تۇرعىندارىنا بۇل دا ۇلكەن تابىس كوزى بولار ەدى. ءسۇت ونىمدەرىمەن ەلىمىزدىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا سوڭعى جىلدارى ءبىراز وڭ وزگەرىستەر بايقالۋدا. ماسەلەن, وسى­دان 3 جىل بۇرىن كانادادان سيىردىڭ “گولشتينوفريز” تۇقىمىنىڭ 760 تايىن­شالارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قىزىلجار اۋدانىنداعى “زەنچەنكو ي ك” شارۋاشىلىعىنا اكەلىنىپ, ولار گوللاند تەحنولوگياسى بويىنشا باعىلۋدا. كۇنىنە ءبىر ساۋىن سيىر 38-45 ليترگە دەيىن, ال جىلىنا 6 800 ليتر ءسۇت بەرەدى ەكەن. وسىنداي ءىرى مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى استاناعا جاقىن ورنالاسقان ي.ۆ.ساۋەر باسقاراتىن “رودينا” جشس. ارينە, سوناۋ كانادادان ۇشاقپەن اسىل تۇقىمدى سيىر اكەلىپ, ونى گوللاند تەحنولوگياسىمەن كۇتىپ-باپتاۋ كەز كەلگەن جەكە شارۋانىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان وسى مال تۇقىمىن ءارى قاراي وزىمىزدە كوبەيتۋ قاجەت. قۋاناتىن ءبىر جاعداي, ءسۇت بەرەتىن قارالا سيىر تۇقىمىنىڭ 300 باسى اقمولا وبلىسىنان جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنداعى “گامبۋرگ” جشس-گە اكەلىنىپتى, ولار 2-3 ەسە جوعارى ءسۇت بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسى شارۋاشىلىقتىڭ ءسۇت فەر­ماسىندا جەرگىلىكتى “اۋليەاتا” تۇقىمى دا بار ەكەن, بۇزاۋىمەن جالپى سانى 940 باسقا جەتىپتى. بۇل وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋدىڭ, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنىڭ باستى كەپىلى. تابيعاتى ءار الۋان رەسپۋبليكا اۋماعىندا سۋبتروپيكالىق جەمىستەردەن باسقا كۇندەلىكتى قاجەت ەتەتىن جەمىس-جيدەك پەن باۋ-باقشا, كوكونىس جانە كارتوپ داقىلدارى جاقسى وسەدى. ولاردىڭ ونىمىمەن بارلىق تۇرعىنداردى, اسىرەسە, استانا, الماتى, قاراعاندى سياقتى ءىرى قالالاردىڭ سۇرانىسىن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىنىڭ اۋا-رايى وتە قولايلى, جەمىس جانە كوكونىس داقىلدارىنان كوپ شىعىن جۇمساماي, جوعارى ءونىم الۋعا بولادى. بۇل حالىق تىعىز ورنالاسقان وسى ءوڭىر تۇرعىندا­رىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ جانە ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەن دەڭگەيدە ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇرىن الماتى مەن تالدىقورعان وبلىستا­رىنىڭ سۋارمالى القاپتارىندا كوپتەگەن شارۋاشىلىقتار قانت قىزىلشاسىن ەگىپ, ونىڭ ءار گەكتارىنان 40-50 تونناعا دەيىن ءونىم الاتىن. كوپ ەڭبەكتى جانە كۇتىپ-باپتاۋدى تالاپ ەتەتىن بۇل داقىلدىڭ ەگىس كولەمى سوڭعى جىلدارى كوپ قىسقارىپ كەتتى. قازىرگى تاڭدا جيىلاتىن ءتاتتى تامىرلار ەلىمىزدىڭ قانتقا دەگەن سۇرانىسىن 10% عانا قاناعاتتاندىراتىن كورىنەدى. كەرىسىنشە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىراز اۋداندارىندا ماقتا ەگىسىنىڭ كولەمى كۇرت ارتىپ, باسقا داقىلدارعا كوڭىل بولىنبەدى. سوڭعى جىلدارى بۇل وڭىردە ماقتامەن قاتار كوكونىس داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمىن كوبەيتۋ وزەكتى ماسەلە رەتىندە كوتەرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار مالازىقتىق داقىلدارىن, اسىرەسە جوڭىشقا ەگىپ, اۋىسپالى ەگىس جۇيەلەرىن يگەرۋ قاجەت. ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كورسەت­كىشتەرىنىڭ ءبىرى — وندىرىلەتىن استىق. دامىعان ەلدەردە جان باسىنا شاققانداعى ونىڭ مولشەرى 1 تونناعا جۋىق ەكەن. قازاقستاندا 2007 جىلى بۇل كورسەتكىش 1058 كيلو بولىپ, استىقتى ەكسپورتقا شىعارۋ مۇمكىندىگى بويىنشا رەسپۋبليكا 7-ورىنعا شىقتى. 2008 جىلى ۇن ەكسپورتتاۋ 2000 جىلمەن سالىستىر­عاندا 20,4 ەسە ۇلعايىپ, ساتىلعان ءونىمنىڭ قۇنى 849 ملن. دوللاردى قۇراپ, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپپىز. استىق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ارتا بەر­مەك. 2009 جىلى استانادا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا اقش عالىمى راتتان لال ءححى عاسىردىڭ باسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ۇلكەن تۇيىققا تىرەلىپ وتىرعانىن, ونىڭ باستى سەبەبى جەر شارىنداعى حالىق سانى 6,7 ميللياردتان 2050 جىلدارى 9,2 ميللياردقا جەتەتىنىن, وسىعان بايلانىستى استىق ءوندىرۋدى ەكى ەسەگە ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالعان ەدى. ەسكەرەتىن جاعداي ەگىس كولەمىن ارتتىرا بەرۋ مۇمكىن ەمەس, كەرىسىنشە, جان باسىنا شاققاندا ونىڭ كولەمى تومەندەي بەرمەك. كوپتەگەن ايماقتاردا سۋ تاپشىلىعىنان سۋارمالى جەرلەر بىرتىندەپ قىسقارۋدا. سوندىقتان دا وندىرىلەتىن ءونىمدى كوبەيتۋدىڭ سارا جولى ەگىستىك القاپتاردى ءتيىمدى پايدالاناتىن اگروتەحنولوگيالاردى جەتىلدىرىپ, ولاردى كەڭىنەن وندىرىسكە ەندىرۋ. استىق وندىرۋدە رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە, مۇندا ەگىس كولەمىنىڭ 80%-عا جۋىعى شوعىرلانعان. وتكەن جىلى رەسپۋبليكانىڭ باتىس ايماعى قۇرعاقشىلىق سالدارىنان قاتتى زارداپ شەكسە, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىسى مەن سولتۇستىگى جانە سولۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىندە كوكتەم مەن جاز ايلارىندا اۋا-رايى وتە قولايلى بولىپ, 20 ميلليون تونناعا جۋىق ءونىم جينالدى. ديقانداردىڭ مۇنداي تابىسقا جەتۋىنە استىق داقىلدارىن ەگۋدىڭ مينيمالدى جانە نولدىك تەحنولوگيالارىن ەندىرۋ دە ءبىراز سەپتىگىن تيگىزدى. مەملەكەت قولداۋى ناتيجەسىن­دە ءىرى مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتار تۇقىم سەبەتىن, ارامشوپتەر مەن زيانكەستەرگە قارسى پەستيتسيدتەر شاشاتىن كەڭ الىمدى, ونىمدىلىگى جوعارى زاماناۋي تەحنيكالارمەن جانە استىقتى ىسىراپسىز جيىپ الاتىن كومبايندارمەن جابدىقتالۋدا. ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عزي-دىڭ كوپجىلدىق زەرتتەۋلەرى مينيمالدى جانە نولدىك تەحنولوگيالاردى قولدانعاندا تاناپتا جيناقتالاتىن وسىمدىك قالدىقتارى توپىراقتاعى قارا ءشىرىندى قورىن تولىقتىرىپ, ونىڭ قۇرامىن قالپىنا كەلتىرۋدە ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن جانە كومىرتەگىنىڭ تابيعاتتاعى اينالىمىنا وڭ اسەر ەتەتىنىن كورسەتتى. اۋىسپالى ەگىس تاناپتارىندا توپىراقتى كۇزدە قوپسىتۋدى 3-4 جىلدا ءبىر رەت قانا قايتالاپ تۇرۋعا بولادى, سوندا جانار-جاعارمايعا كەتەتىن شىعىن دا ازايادى. وتكەن جىلى استانادا باستالىپ شور­تاندىدا جۇمىسىن جالعاستىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتا­راپتاندىرۋعا كوپ كوڭىل ءبولىندى. اكادەميك م.سۇلەيمەنوۆ اتموسفەرادا كومىرتەگى ءمول­شەرىنىڭ ۇزدىكسىز ارتۋى, وسىنىڭ سالدارىنان اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ, ەكولوگيالىق زارداپتاردى ۋشىقتىرۋى, ەگىن شارۋاشى-لىعىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنە توقتالدى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيا ءتيىمدى بولۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە داقىلداردىڭ الماسۋى, مۇمكىندىگىنشە وسىمدىك قالدىقتارى كوبىرەك ساقتالىنىپ, توپىراق وڭدەلمەۋى نەمەسە سيرەك وڭدەلۋى قاجەت. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا وندىرىلەتىن جانە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىنىڭ مولشەرى مەن قۇنى وعان سۇرانىسقا تىكەلەي بايلانىستى كەلەدى. سوڭعى جىلدارى بيداي ونىمىنە سۇرانىس ارتىپ, باعا ءبىراز شارىقتادى. ماسەلەن, 2008 جىلدىڭ قاراشا ايىندا 3 كلاسقا جاتاتىن كلەيكو-ۆيناسى 23% بيداي باعاسى 205-210-نان 230-265 اقش دوللارى اراسىندا بولدى. ءۇش جىل قاتارىنان جوعارى باعاعا ۇيرەنگەن شارۋا قوجالىقتارى 2009 جىلى استىق داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمىن ءبىراز ارتتىرىپ, 16,3 ملن. گەكتارعا جەتكىزدى, بيداي 13,9 ملن. گەكتارعا سەبىلدى. وكىنىشكە قاراي, كۇزدە قىرۋار استىق وتپەي قالدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى بيدايعا سۇرا-نىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى بولدى. با-عانىڭ قۇلدىراۋىنا ءونىم ساپاسىنىڭ تومەندىگى, ونى ساقتايتىن قويمالاردىڭ بولماۋى جانە ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتىڭ شەكتەۋلىلىگى سياقتى فاكتورلار دا اسەر ەتپەي قويمادى. وسىعان وراي ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتا­راپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ا.ي.باراەۆ اتىنداعى قازاق استىق شارۋاشىلىعى عزي-دىڭ كوپجىلدىق تاجىريبەلەرىنە قاراعاندا رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك ايماعىندا ەگىن شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن اس بۇرشاق پەن نوقات, كۇنباعىس پەن زىعىر, س ۇلى مەن ارپا داقىلدارىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. رەسپۋبليكانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسى مەن ءوڭتۇس­تىگىندە جۇرگىزگەن زەرتتەۋ توپىراقتى بىرنەشە جىل جىرتپاي, كۇزدىك بيدايدى جانە باسقا داقىلداردى تۇراقتى جالداپ ەگۋ ارقىلى ونىڭ قۇنارلىعىن ساقتاپ, جەر مەن سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتتى. نەگىزگى داقىل جينالعاننان كەيىن وعان قاراقۇمىق, راپس, جۇگەرى جانە بۇرشاق داقىلدارىن ەگىپ, ەكىنشى ءونىم الۋعا بولادى ەكەن. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قۇس وسىرەتىن ءىرى كەشەندەر قايتادان جاندانىپ, قۇراما جەم دايىنداۋ ءۇشىن جۇگەرى دانىنە سۇرانىس ارتۋدا. ولارعا قۇراما جەم دايىنداۋ ءۇشىن 2006-2008 جج. رەسەي مەن ۋكراينا جانە الىس شەتەلدەر­دەن 15-20 مىڭ توننا جۇگەرى ءدانى تاسىمال­داندى. وسىعان بايلانىستى الماتى جانە جامبىل وبلىسىنىڭ سۋارمالى جەرلەرىندە جۇگەرىنىڭ ۇلەسى ارتۋدا. كۇزدىك بيدايعا قاراعاندا بۇل داقىلداردىڭ تۇسىمدىلىگى 2 ەسەدەي جوعارى, سوندىقتان ەكونومي­كالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى. قورىتا كەلگەندە, ەگىن شارۋا­شىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋدى شارۋا قوجالىقتارى نەگىزگى ونىمگە باعانىڭ كۇرت اۋىت­قۋى­نان قورعاۋدى قامتاما­سىز ەتەتىن شارا رەتىندە دە قاراس­تىرعان ءجون. سو­نى­مەن قاتار, بۇل ەگىن شارۋاشىلىعىن عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزۋدىڭ سارا جولى. مۇرات قويشىباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.