پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, «قالاي دەسەك تە, قوعامدا ۇلكەن جانە كىشى پرەزيدەنت دەگەن بولماۋى كەرەك. «كەتتىڭ بە – قايىرىلما!» دەگەن ۇستانىم بولاشاقتا ەل تىزگىنىن ۇستايتىن ازاماتتار وسى جاعدايدان ساباق الىپ, مۇنداي نارسەدەن قاشىق بولۋعا جانە تەك قانا مەملەكەتتىڭ مۇددەسى مەن قوعامنىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ويلاۋعا ءتيىس» دەگەن قاعيدا – بۇگىنگە دە, ەرتەڭگە دە ساباق دەپ سانايمىز.
مۇنداي ۇستانىمنىڭ اشىق ايتىلۋى قوعام مەن بيلىكتىڭ اراسىن جاقىنداتادى.
وسىعان دەيىن دە قوعامدىق سانانى جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە باعىتتايتىن مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلدانعانىنا كۋا بولعانبىز. ەكونوميكامىز نارىقتىق دامۋدان وزگە زاڭمەن, وليگارحتاردىڭ وزدەرى كەسىپ-ءپىشىپ العان زاڭىمەن ءجۇرىپ كەلگەنى, بۇل دامۋعا كەدەرگى بولعانى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىعان دەيىنگى جولداۋلارىندا دا ايتىلعان. بۇگىن پرەزيدەنت پارمەنىنىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. تاۋەلسىز ساراپشىلار مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋلارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن قاداعالايتىن قۇزىرلى ورىندار بولۋى كەرەك دەگەن پىكىردى ءجيى ايتادى. بۇرىن بۇل مىندەت پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە ەدى. ولار مينيسترلەردىڭ ورىنباسارلارىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ, ءىستىڭ بارىسىن قاداعالاپ وتىرۋعا قۇزىرەتتى ەدى.
نارىق زاڭى ماسىلدىقتى كوتەرمەيدى. ءبىز مۇنداي كوزقاراستىڭ جەرسىنىپ كەتكەنىن, ءتىپتى مۇنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قالىپتاسىپ قالعانىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. مەملەكەتتىك ساياسات 30 جىل بويى بيزنەسكە ءتۇرلى جەڭىلدىك ارقىلى جاعداي جاسادى, مەملەكەت قۇراۋشى كومپانيالار دەگەن جەلەۋمەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە, ءىرى كومپانيالارعا دەمەۋ قارجى ءبولىندى. ءتىپتى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى موراتوري ارقىلى ءوز بەتىنشە دامۋعا, نارىق زاڭىنا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. مۇنداي شەشىمدەر – بيزنەستە ماسىلدىق كوزقاراستىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپكەر. قازىر تابىسىن جاسىرۋ, مۇمكىندىك بولسا, «كولەڭكەگە كەتۋ» بيزنەس ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اينالدى. مۇنى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى دا ءجيى ەسكەرتىپ ءجۇر. سالىق زاڭىن حالىقارالىق تالاپتارمەن ۇيلەستىرۋ تۋرالى ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلگەلى بەرى ءارتۇرلى توپتىڭ قارسىلىعى ءار-ءار جەردەن ەستىلىپ جاتىر.
بيزنەسكە سالىق مادەنيەتىنە مويىنسۇناتىن, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەتىن كەز كەلدى. ەندىگى جەردە الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ, جاتاقحانالاردىڭ جوباسىنا بيزنەستى جۇمىلدىرۋ كەرەك. ولار بار تاپقانىن باۋىرىنا باسىپ ەمەس, جان-جاعىمەن ءبولىسىپ وتىرۋدى ۇيرەنۋ كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن اگروفيرمالاردىڭ كومەگى ارقىلى شەشۋگە بولادى دەگەن ۇسىنىستى ءجيى ايتادى. بىزدە اگروفيرما دەگەندە, مەنشىگىندە 4-5 مىڭ مالى, 500 گەكتار جايىلىمى بار ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشىلىقتارعا نازار اۋدارىلادى. بۇگىنگە دەيىن ساياسات سولاردىڭ جاعدايىن كوتەرۋگە باعىتتالىپ كەلدى. بىراق ولاردىڭ ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءتارىزدى كۇردەلى مىندەتتى ورىنداي الماعانىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستانداعى ءىرى مالدىڭ 90 پايىزى جەكەنىڭ قوراسىندا بايلاۋلى تۇر. جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ازدىعىنان اۋىلداعى اعايىن مالىن قورادا بايلاپ باعۋعا ءماجبۇر بولعانى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا تۇر. ال جەكەمەنشىكتەگى نەمەسە يگەرىلمەي جاتقان جەرلەر انىقتالدى, مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى دەگەن ۇكىمەت تاراپىنان ءجيى ايتىلادى. بىراق قايتارىلعان جەردىڭ كىمگە بەرىلەتىنى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن ەمەس. ەندەشە, اۋدان, اۋىل اكىمدىكتەرى ارقىلى مەملەكەتكە قايتارىلعان جەر كولەمىن ناقتىلاپ, ونى مال وسىرۋگە نەمەسە ەگىن ەگۋگە نيەتتەنىپ وتىرعان اۋىلداستارعا ۇزاق جىلعا جالعا بەرۋ ماسەلەسىن قايتا كوتەرۋ كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى كەشەگى سۇحباتتا ازاماتتارىمىزدىڭ قارىزعا بەلشەدەن باتقانىنا قاتتى الاڭدايتىنىن ايتتى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن احيلەستىڭ وكشەسىمەن بىردەي بولىپ تۇر. 2019 جىلى پرەزيدەنت رەتىندە قول قويعان العاشقى قۇجاتتىڭ ءبىرى – قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتاردىڭ بورىشىن ازايتۋ تۋرالى جارلىق بويىنشا 500 مىڭ ادامنىڭ كەپىلسىز العان نەسيەسى كەشىرىلدى. 2023 جىلى جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. ەدب وكىلدەرى حالىقتىڭ قارىزعا باتۋىنان ەشقانداي قاۋىپ تونبەيتىنىن ءجيى ايتادى. ال ءبىز الەمدە بىردە-ءبىر مەملەكەت جوعارعى پايىزى ارقىلى ءوز حالقىن توناۋىنا جول بەرگەن ەمەس دەگەندى ايتار ەدىك. بانكتەر جاعدايىنىڭ قانداي ەكەنىن جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى تابىسى كورسەتىپ تۇر.
جاقىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ 56 پايىزدىق نەسيە قانداي كورسەتكىشتەرگە سۇيەنىپ زاڭداستىرىلعانىن اشىپ ايتتى. قازىر ۇب نەمەسە قندرا تاراپىنان ونى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ تۋرالى ۇسىنىستار تەك تالقىلانۋ دەڭگەيىندە عانا. ەگەر ەدب قۇرىلتايشىلارىنىڭ عانا ەمەس, ءىرى-ءىرى كومپانيالاردىڭ قۇرىلتايشىلارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ماسەلەنى ناقتىلاساق, بانك نەسيەسى پايىزىن تومەندەتۋگە دە, بيزنەس ارقىلى نارىق زاڭىن قالىپتاستىرۋعا دا مۇمكىندىك تۋادى.
قورىتا ايتساق, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ 2019 جىلدان بەرگى جولداۋلارى مەن سۇحباتتارىنان ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي رەفورمالاردىڭ جەلىسىن كورەمىز.
پرەزيدەنت پارمەنىنىڭ ايتىلعان جەردە قالماۋى ۇكىمەتتەگى تۇلعالاردىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى. دەمەك ء«ىس تەتىگىن مامان شەشەدى» دەگەن بايىرعى قاعيدات قازىر دە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. بىزدە بارلىق سالادا قىراعىلىق قاجەت.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
