باتىستا قالعان ءبىر بوزداق

ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بول­عان جاۋىنگەر ءابدىراحمان بي­سەيىتوۆتىڭ سوعىسقا دەيىنگى ءومىرى مەن ەڭبەك جولى جايىنداعى كوپ­تەگەن قۇجاتتار وتباسى ارحيۆىندەگى باعا جەتپەس قۇندىلىق ىسپەتتى. ءاسى­رەسە, قان مايداننان سۇيىكتى جا­رى ايشا مەن باۋىر ەتى – با­لا­لارىنا جازعان حاتتارى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزىپ, جاۋىنگەردىڭ ادامي بول­مىسىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى. ءابدىراحمان بيسەيىتوۆ 1906 جى­­لى دۇنيەگە كەلگەن. ۇستاز بول­سام دەگەن اساۋ ارماننىڭ جەتە­گىن­دە اسقاق الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الماتىعا كەلىپ, جوعارى ءبىلىم الىپ شىعادى. بار سانالى عۇمى­رىن دا ۇستازدىق ەتۋگە ارنايدى. ءار جىلداردا قاراپايىم مۇعا­لىم­دىكتەن باستاپ, مەكتەپ ديرەكتورى, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شى­سىنە دەيىن كوتەرىلىپ, بىلىكتىلىگى مەن پاراسات-پايىمىن كورسەتە ءبىلىپتى. مىنە, وسىنشا جىلدار سىرعىپ وتسە دە وتكەن كۇننىڭ بەلگىسىندەي وتباسىنىڭ بويتۇمارىنا اينالعان سارعايعان قاعازداردى اقتارعان سايىن كەيىپكەرىمىزدىڭ بەينەسى ەتجاقىنىڭداي وزىنە تارتىپ, باۋراي تۇسەدى. ناقتى قاي كۇنى بەرىلگەنىن اجى­­راتا الماساق تا, مىنا ءبىر وندىرىستىك مىنەزدەمە سوناۋ وتى­زىن­شى جىلدارى بەرىلىپتى. ء“ا.بيسەيىتوۆ جولداس وسى جىل­­دىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ كارل ماركس اتىنداعى ورتا مەك­ت­ەپتىڭ مۇعالىمى جانە وقۋ مەڭ­گە­­رۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى قاشاندا ۇقىپتى ءارى ادال اتقاردى. اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭ­گە­رۋشىسى: لاۆرەنكو (قولى, ءمورى)” جۇبايى ايشا توقتامىشەۆا­مەن 1929 جىلى 31قاراشادا شا­ڭى­راق كوتەرگەنىن ايعاقتايتىن نە­كە تۋرالى كۋالىك تە ساقتالىپ­تى. ۋفادا تۋىپ, ەرجەتىپ, 1920 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ايشا العاشقى دا ماڭگىلىك ماحابباتىن جامبىلدا كەزدەستىرەدى. جۇرەكتەرى ۇندەسىپ, كوڭىلدەرى جاراسىم تاپقان جۇبايلار شولپان, احات, ەرنەست, سوفيا ەسىمدى بۇلدىرشىندەي ۇل-قىزداردى تاربيەلەيدى. سوعىس باستالار الدىندا ءابدى­راحمان بيسەيىتوۆ وتباسى جامبىل وبلىسى ميحايلوۆكا اۋىلىنان ءۇي ساتىپ الادى. سۆەردلوۆ اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كو­­­­سۋنوۆتىڭ بەرگەن انىقتاما قاعا­زىنا قاراعاندا, ول ميحايلوۆ ورتا مەك­تەبىندە 1937-1942 جىلدار ارا­لى­­عىندا مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى بولا ءجۇرىپ, قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلۋىنا بايلانىستى قىزمە­تىنەن بوساتىلعان. اكە مەكتەبىنىڭ ءبىر تىزبە كىلتتە­رىن قاننەن-قاپەرسىز سىلدىرلاتىپ ويناعان قۇيتاقانداي سوفيانى كوپكە دەيىن قولىنان تۇسىرمەي, بۇ­لار­مەن قيماي قوش­تاسقان سونداعى جان تەبىرەنتەرلىك ءسات تۇڭعىشى شول­پان­­نىڭ جا­دىندا ءماڭ­گىگە قالىپتى. سو­دان كەيىن ار­­­ميا­عا شاقىرىلعان ەكى اۋىلداسىمەن ءبىر­گە جايداق ار­با­عا ءمى­نىپ, جام­­بىل­­داعى اسكەري كو­ميس­­­­سا­ري­اتقا اتتا­نادى. ءبىر­­تە-بىرتە بۇلدىراپ, الىستاپ بارا جات­قان اكە بەينەسى شولپان اپاي­دىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىندا. ونىڭ وتباسى مەن بالالارىنىڭ “اكەنىڭ كوزىن­دەي” ساقتاپ كەلگەن قۇجاتتاردان بىلگە­نىمىز, ءابدىراحمان بيسەيىتوۆ 1942 جىلدىڭ 25 تامىزىندا حار­كوۆتاعى اسكەري-ساياسي ۋچيليششەسىنىڭ كۋرسان­تى بولىپتى. ال مايداننان جولدا­عان حاتتارى ونىڭ تاشكەنت قالا­سىندا اسكەري دايىندىقتان وتكە­نىنەن حابار بەرەدى. مايداننان جولدانعان ءۇشبۋ حات­تار بيسەيىتوۆتەر وتباسىن تاپ ءبىر مەرەكەدەگىدەي شاتتىققا بولەپ, ءۇز­دىكسىز كەلىپ جاتتى. وندايدا ءجۇزى بال-بۇل جانعان ايشا اپاي با­لا­لارىنىڭ ورتاسىندا كۇيەۋىنىڭ حا­تىن داۋىستاپ وقىر ەدى. ءتىپتى ۇيگە تۋ­ىسقاندارى مەن كورشىلەرىنىڭ تاي­لى-تۇياعىنا دەيىن قالماي جي­نا­لاتىن. ادەتتە حاتىن: “ارداقتى جولداسىم ايشا”, دەپ باستايتىن دا, ارى قاراي با­لا­لارىنىڭ اتىن جە­­­كە-جەكە اتاپ: ء“سۇي­سەم سۋ­سى­­­نىم­­دى قاندىراتىن شولپانىم, احا­تىم, ەرتىسىم, سو­فيام امان جۇرسە, ارمانىم جوق, – دەيدى دە, مەن 5 جەل­توقساننان باس­تاپ مايدانعا كەتىپ بارامىن. اپپاق قار جامىلعان قا­لىڭ قاراعايدىڭ ىشىندە جاۋمەن الى­­سىپ ءجۇرىپ-اق, ءوزى­ڭە ارناپ ءالى تا­لاي جىر جولدارىن جازارمىن. سەن­­­دەر­دى قانشا ساعىنسام دا, مىنا جۇل­قى­نا سوققان دولى جەل داۋىسىمدى جەت­­كىزەر ەمەس. مىنا حاتتارىم مە­نىڭ وزىمدەي بولىپ سىر شەرتسىن...” – دەيدى. ءابدىراحمان جۇبايىنان ءوزى قىز­مەت ەتكەن مەكتەبى مەن اۋىلداستا­رى­نىڭ, اعايىن-تۋىستارىنىڭ حال-جاعدايلارىن ءجيى سۇراپ وتىرادى. اۆتوماتشىلار باتالونىنىڭ كو­مانديرى بولعان ءابدىراحمان بيسەيىتوۆ ۇرىس دالاسىندا قاس باتىرلارشا جاۋمەن الىسىپ, ەرلىكپەن كوز جۇمدى. ارتىندا ەكى كوزى ءتورت بولىپ, سارىلا كۇتكەن سۇيىكتى جارى مەن بالالارى قالدى. انا جەسىر اتانىپ, ءتورت بىردەي ءبۇلدىرشىن جەتىمدىك قامىتىن كيدى. ايتسە دە, ءابدىراحماننىڭ وزىنە ارناعان: “جىلاما, ايشا, جىلاما, كوزدىڭ جاسىن بۇلاما. قايراتىڭدى بويعا جي, قايعىسىز ءومىر بولا ما؟ – دەگەن جىر جولدارى جان جارا­سىنا دەمەۋ بولدى ما, ايشا اپاي بەلىن بەكەم بۋىپ, قىزى شول­پان­مەن بىرگە ەڭبەك مايدانىنا ارا­­لاستى. قىستىڭ بەت قاراتپاس قا­قاعان ايازىندا دا, جازدىڭ تى­نى­سىڭدى تارىلتار قاپىرىق ىستى­عىندا دا ولار تىنىمسىز ەڭبەك ەتتى. مايدانداعى سولداتتارعا سالەمدەمەلەر جىبەرىپ تۇردى. بۇ­عا­­ناسى قاتپاسا دا ەرەسەكتەردەن قا­لىسپاي, ەڭبەك مايدانىنا ارا­لاسقان شولپان اپاي ومىراۋىنا بەس مەدال تاققانىن وسى كۇنى ماقتانىشپەن ايتىپ وتىرادى. ءابدىراحمان اعانىڭ كوزى ءتىرى بولسا, ۇرپاعىنا كوڭىلى تولىپ, مار­قايعان بولار ەدى. بۇگىندە ەلى­نىڭ لايىقتى ازاماتتارى بولعان ۇر­پاقتارى اكە اتىنا كىر كەل­تىرگەن جوق. ارىستاي اكەنىڭ “اقىلدىم” دەپ سۇيسىنەتىن شولپانى مەن “كۇل­دىرگىم” دەپ ەركەلەتەتىن سو­فياسى اكە جولىن قۋىپ, ۇستاز بول­دى. احاتى ينجەنەر مامان­دى­عىن تاڭداپ, كانديداتتىق ديسسەر­تاتسيا قورعادى. ەرنەست وتاندىق مۋلتيفيكاتسيالىق فيلمدەردىڭ نەگىزىن قالاپ, كوشباسىنان كو­رىنگەن بەلگىلى ونەر يەسى. شيەتتەي بالا-شاعامەن جەسىر قالىپ, نەبىر قيىنشىلىققا دا مويىماعان قايراتتى انا – ايشا بيسەيىتوۆا ۇزاق تا باقىتتى عۇ­مىر كەشتى. بالالارىن قاتارىنان قالدىرماي وقىتتى. ۇلىن – ۇياعا, قىزىن – قياعا قوندىردى. نە­مەرە ءسۇيىپ, قىزىعىنا ورتاقتاستى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنە قونىس تەپ­كەن بالالارىنىڭ ۇيىنە ءجيى با­رىپ, ايلاپ قوناق بولىپ قايتا­تىن. بالالارى دا انا كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرمەي, قۇرمەت پەن ءسۇي­ىسپەن­شىلىككە بولەدى. ارداقتى انا 80 جاسقا تولىپ, ومىردەن وزدى. الاي­دا, مايداننان جەتكەن سول ءبىر ساعىنىشقا تولى حاتتار ءومى­رىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن ءجۇ­رەگىن جىلىتىپ, كوڭىلىنە جۇبا­نىش بولعانداي. جاۋىنگەردىڭ ءاربىر حاتى ءبىر ۇزىك سىرىن ءالى دە ىشىنە بۇگىپ, ەندىگى “انا دۇنيەدە” تابىسقان جارىنىڭ ءبىر وزىنە عانا اشىلار ق ۇلىپتىڭ قۇپياسى سياقتى... دينا ابىشەۆا. استانا.