رۋحاني ماڭىزى زور شىعارماشىلىق كەشتى اشىپ, لەبىزىن بىلدىرگەن سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ «ماناس» جىرى باۋىرلاس ەكى حالىقتىڭ رۋحاني بايلانىسىنىڭ جارقىن كورىنىسى ءارى بۇگىنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلە جاتقان تاتۋلىقتىڭ ءرامىزى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر ماناسشى بايانعالي تاقان ۇلىنا العىسىن جەتكىزدى.
«جالپى, قازاق پەن قىرعىز – تاريحى دا, تاعدىرى دا, تانىمى دا ءبىر باۋىرلاس حالىقتار. عاسىرلاردان تامىر تارتاتىن بۇل باۋىرلاستىق ەڭ جوعارى دەڭگەيدە بەرىك قالىپتاستى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىرعىزستان – ەلىمىز ءۇشىن تەك وداقتاس ەمەس, باۋىرلاس مەملەكەت ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى قازاق-قىرعىز باۋىرلاستىعى جاڭا بيىككە كوتەرىلىپ, جان-جاقتى دامۋدا. وسى رەتتە مادەني بايلانىستارىمىزدىڭ ءجونى بولەك ەكەنىنە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. وعان تاريحتا دالەل كوپ. ءسۇيىنباي مەن ارىستانبەك, جامبىل مەن توقتاعۇل, كەنەن مەن وسمانقۇلدىڭ قارىم-قاتىناستارى كوپكە ۇلگى. ال ادەبيەتتىڭ قوس الىبى مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ بايلانىسى – بارشامىز ءۇشىن زور ماقتانىش», دەدى سەنات توراعاسى.
سونداي-اق كەشتىڭ وزەگىنە ارقاۋ بولىپ وتىرعان تاقىرىپقا قاتىستى وي تەربەگەن ماۋلەن اشىمباەۆ: «ەكى حالىقتىڭ مادەني-رۋحاني بايلانىسىندا بۇگىن جىرلاناتىن ايگىلى «ماناس» جىرى ەرەكشە ءرول اتقارادى. بۇل جىر – قازاق-قىرعىز بايلانىسىن ايقىن كورسەتەتىن اسىل قازىنالاردىڭ ءبىرى. «ماناس» – ادامزاتقا ورتاق مادەني مۇرا, تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني قۋاتىن كورسەتەتىن ۇزدىك تۋىندى. وسى جىردى قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ العاش حاتقا ءتۇسىرىپ, ونىڭ عىلىمي ورتاعا, كوپشىلىككە تانىلۋىنا سەبەپشى بولعانى بەلگىلى. كەڭەستىك كەزەڭدە «ماناس» جىرى سىنعا ۇشىراعاندا وعان قازاق ادەبيەتىنىڭ الىبى مۇحتار اۋەزوۆ اراشا ءتۇستى. جىردىڭ جيىنتىق نۇسقاسىن ازىرلەۋگە ۇيىتقى بولدى. سوندىقتان «ماناس» جىرىن قازاق حالقى ءوزىنىڭ ءتول تۋىندىسىنداي قاستەرلەيدى. ايگىلى جىردى ايتىپ, تاراتۋشىلار قازاق دالاسىندا دا از بولماعان. جىردى ورىنداۋدىڭ وزىندىك ءداستۇرى جانە شارتتارى بار ەكەنىن بىلەمىز. سول ءداستۇردى بويىنا سىڭىرگەن ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – وسى بايانعالي اعامىز ەكەنى داۋسىز. اعامىز – قازىرگى تاڭدا قازاقتان شىققان بىردەن-ءبىر ماناسشى, دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. قىرعىز اعايىندارىمىز بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ ەڭبەگىن ۇنەمى جوعارى باعالايدى. ناتيجەسىندە, جىرشى اعامىز قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ «دوستىق» وردەنى مەن حالىقارالىق «ساياقباي ماناسشى» مەدالىنىڭ يەگەرى اتاندى. بۇگىن ارامىزدا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ وكىلدەرى جانە قىرعىز اعايىندارىمىز وتىر. ولار بايانعالي اعامىزعا قولداۋ كورسەتىپ ارنايى كەلدى. بۇگىن قوس ۇلتتى رۋحاني بايىتا تۇسەتىن, تىڭدارمانعا جاقسى اسەر سىيلايتىن تاعىلىمدى كەش بولادى دەپ سەنەمىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.
جىر كەشىنە ارقاۋ بولعان «ماناس» ەپوسى – تۇركى جۇرتىنا ورتاق ايرىقشا داستان. مۇنداي تەلەگەي تەڭىز ەپيكالىق ەسكەرتكىش الەمدە سيرەك. داستاننىڭ ءۇش ءبولىمى («ماناس», «سەمەتەي», «سەيتەك») 1930-1947 جىلدارى ساياقباي قارالاەۆتان 500 553 جول جازىپ الىنسا, ەكىنشى ءبىر ماناسشى ساعىمباي وروزباقوۆتان كولەمى 250 مىڭ جول مۇرا قالىپتى. ال قىتايدا ءومىر سۇرگەن ماناسشى ءجۇسىپ مامايدان جازىپ العان جىر نۇسقاسى ءۇرىمجى قالاسىندا 18-توم كىتاپ بولىپ جاريالانعان.
ەپوس تۋرالى جىرشى بايانعالي سوزىمەن ايتساق, جىردى قاراسوز سياقتى سىدىرتىپ وقۋ مۇمكىن ەمەس. «ساناڭا ءسىڭىپ, بويىڭا دارىسا وزىنەن ءوزى كومەيىڭنەن جىر بولىپ توگىلەدى. داستاندا وقىعان ادامنىڭ رۋحىن وياتاتىن كىلتى بار. بۇل – جاندى ەپوس. قۇپياسى كوپ. جىردى نەگىزىنەن جاتتاپ ايتپايدى, جان دۇنيەڭە سىڭگەننەن كەيىن ءوزى-اق جانارتاۋداي اتقىلايدى», دەيدى جىرشى اعىنان اقتارىلىپ.
بايانعالي جىرشىنىڭ پىكىرىنشە, «ماناس» جىرىن الاش قۇندىلىقتارىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. سەبەبى, وسى مۇرادا الاش پەن قازاقتىڭ ەتنوگەنەزدىك قۇرىلىمىنا نەگىز بولعان رۋ-تايپالاردىڭ اتاۋى ۇشىراسادى. بۇل ەپوستىڭ الەمگە تانىلۋىنا قازاق تۋعانداردىڭ دا ۇلەسى بار.
كەلەسى كەزەكتە جىرشى تىڭدارمانداردىڭ سۇراۋى بويىنشا, «ماناس» ەپوسىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىنىڭ مازمۇنىنا سايكەس, قويىلعان تاقىرىپتىق سۇراقتارعا جىرمەن جاۋاپ قاتىپ, كوپتى تاڭداندىردى.
بايانعالي تاقان ۇلى «ماناستى» تەك جىرلاپ جۇرگەن جوق, ونى ناسيحاتتاۋشى دا. ايتالىق, بۇل ەپوستىڭ تولىق ساراپتالعان نۇسقاسى 1958 جىلى قىرعىز تىلىندە ءتورت توم بولىپ شىعىپ, ىلە-شالا كىتاپ 1961 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ العىسوزىمەن قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, 4 كىتاپ بولىپ باسىلعان. ودان بەرى الپىس جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. بۇل كىتاپتار قازىر قولعا تۇسە بەرمەيدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جىرشى اعامىز 2021 جىلى ءتورت كىتاپتىڭ قىسقارعان ەمەس, قىسىلعان نۇسقاسىن 396-بەتتىك ءبىر كىتاپقا سىيعىزىپ, جارىققا شىعارىپتى. «بۇل تۋىندىنىڭ ەرەكشەلىگى – جىردىڭ رۋحىن ساقتاي وتىرىپ, بىرنەشە تاراۋدى ءوزىم قوستىم. قارا ءسوزبەن تۇيىندەپ وتىردىم», دەيدى جىرشى.
«ماناس بابامىز ەكىنشى رەت تۇسىمە كىردى. ماناستىڭ كۇمبەزىنىڭ قاسىندا قۇران وقىپ وتىر ەكەنمىن, قارا ساۋىت كيگەن, اتتى اسكەرىمەن قاسىمنان ريزا بولعانداي وتە شىقتى. بۇل سوزگە ءوز باسىم سەنەمىن. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جازۋىنشا, قىرعىز جومىقشىلارىنىڭ اراسىندا جىردىڭ دارۋىنا, جىردىڭ قونۋىنا سەنۋشىلىك بار. ولار «ماناستى» ناعىز مايتالمان ءتاڭىرى بويىنا دارىتقان ادام عانا ايتادى دەيدى. مىسالى, ساعىمباي جىرشىنىڭ ۇستازى – تىنىبەك. وسى كىسىنى «ۋاقىتىندا سالىق تولەمەدىڭ» دەپ ۇلىقتار قاماپ تاستاپتى. بوساپ شىققاننان كەيىن ءبىر تانىسىنىڭ بايتالىن سۇراپ, ءمىنىپ اۋىلىنا قايتادى. جولاي توسور دەگەن ەلسىز جەرگە تۇنەيدى. ۇيىقتاپ جاتىپ ءتۇس كورەدى. قىرىق شوراسى قاسىندا اققۇلا اتىنا مىنگەن ماناس باتىر تىنىبەككە بال ىشكىزەدى. ويانسا ءتۇسى ەكەن. كەۋدەسى تولعان جىر. ونى اۋىلىنا كەلىپ ۇزاق ءتۇن جىرلايدى. ءسويتىپ تىنىبەككە جىر قونىپتى. مۇنى ماعان تىنىبەكتى كوزى كورگەن ىبراي ءابدىراحمانوۆ دەگەن مۇعالىم ايتىپ بەردى. كەيىن بىلسەم, مۇنداي ءتۇستى ساعىمباي دا, ءتىپتى ساياقباي قارالاەۆ تا كورگەن ەكەن», دەپ قورىتىندىلادى وسى جيىندى قازاق ماناسشىسى.
ءىس-شاراعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تولەن ابدىك, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قۋانىش سۇلتانوۆ, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, دارحان مىڭباي, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ باستاعان زيالى قاۋىم, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسىنىڭ كەڭەسشىسى زاراۆشان كۋراماەۆ, قىرعىز ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, تاعى باسقالار قاتىستى.
