وتىرىستا قارالعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ەسكەرە وتىرىپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ جانە ەكولوگيا سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. سونداي-اق قۇجات جەر قويناۋىن پايدالانۋعا قاتىستى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى جاقسارتۋعا, وسى سالاداعى زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان وزگەرىستەر ەنگىزۋدى كوزدەيدى. سەناتورلار زاڭدى ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. قۇجات پالاتانىڭ الداعى وتىرىستارىندا ەكىنشى وقىلىمدا قارالادى.
سونىمەن قاتار سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى, «استانا حاب» حالىقارالىق تەحنولوگيالىق پاركى جانە داكتيلوسكوپيالىق تىركەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى ەكى وقىلىمدا قاراپ, ماقۇلدادى. بۇل قۇجات مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. زاڭدا «استانا حاب» حالىقارالىق تەحنولوگيالىق پاركىنىڭ قىزمەتىنە جانە داكتيلوسكوپيالىق تىركەۋگە قاتىستى تۇزەتۋلەر دە قاراستىرىلعان.
ناقتى ايتقاندا, زاڭ «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەدى. سونداي-اق ەل ازاماتتارىن ەرىكتى تۇردە داكتيلوسكوپيالىق تىركەۋدى كوزدەيدى. ماۋلەن اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, بۇل شارالار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇعان قوسا وسى وتىرىستا ءبىر توپ سەناتوردىڭ گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ جاي-كۇيى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالىنا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆتىڭ اۋىزشا جاۋابى تىڭدالدى. اتالعان ساۋالدا دەپۋتاتتار سۋدىڭ تاپشىلىعىنا جانە ونى ۇنەمدەپ پايدالانۋعا قاتىستى پروبلەمالارعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن.
«جۇمىس جوسپارىمەن تانىسىپ قانا قويماي, ونداعى شارالاردى قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن دە قاراۋ قاجەت. مۇنداي جوسپاردىڭ اياسىندا كوپتەگەن وزەكتى پروبلەما كوتەرىلەتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە بۇگىن تالقىلانىپ جاتقان جانە باسقا دا ماسەلەلەر بار. وسىعان بايلانىستى كەلەسى جىلى بيۋدجەتتى ناقتىلاعان كەزدە اتالعان جوسپاردى قارجىلاندىرۋعا قاجەتتى قاراجاتتى ەنگىزۋ كەرەك. ارينە, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. دەگەنمەن سۋ ماسەلەسى ەلىمىز ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە. سوندىقتان مينيسترلىكتىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارى مەن باعدارلامالارىن ءتيىستى دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى زەردەلەپ, پىسىقتاعان ءجون», دەدى م. اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەپ پايدالانۋ ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا وسى جايتقا ايرىقشا نازار اۋداردى. سوندىقتان پالاتا سپيكەرى سەناتورلار كوتەرگەن پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن كەشەندى تاسىلدەر مەن جەدەل ارەكەت قاجەت ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«ەلىمىزدىڭ كەيبىر ايماقتارىندا سۋ تاپشىلىعى كۇردەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن دە نازاردان شىعارماۋىمىز كەرەك. وسى باعىتتارعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ءتيىمدى شارالاردى ىسكە اسىرۋ اسا ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگاندار الداعى جۇمىستارىندا وتىرىستا ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستى ەسكەرۋلەرى قاجەت», دەدى م. اشىمباەۆ.
ەلىمىزدە تىركەلگەن الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ سانى ازايعانىمەن, ولاردىڭ كەلتىرگەن قارجىلىق شىعىندارىنىڭ مولشەرى ارتقان. سەناتور گەننادي شيپوۆسكيح ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ستاتيستيكا دەرەكتەرىن كەلتىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تىركەلگەن الاياقتىق سانى 15%-عا ازايعان, ال زارداپ شەككەندەردىڭ قارجىلاي شىعىنى كەرىسىنشە 58%-عا كوبەيىپتى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, الاياقتار ساننان گورى «ساپاعا» ارەكەت ەتپەككە كوشكەن. ەندى الاياقتار ء«ار قۇرباننان» بارىنشا كوپ اقشا ءوندىرۋدىڭ جولىن ىزدەيتىن بولعان. «باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2021 جىلى رەسپۋبليكا اۋماعىندا 40 402 الاياقتىق فاكتىسى تىركەلىپ, ودان 39 671 ازامات 120 341 ملن تەڭگە كولەمىندە زارداپ شەككەن. 2022 جىلى 42 813 الاياقتىق فاكتىسى تىركەلىپ, ودان 42 621 ازامات 97 329 ملن تەڭگە كولەمىندە زارداپ شەكتى. ال وسى جىلعى ون ايدىڭ وزىندە 36 462 الاياقتىق فاكتىسى تىركەلىپ, ودان 37 987 ازامات 154 110 ملن تەڭگە كولەمىندە زارداپ شەككەن», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
دەپۋتات ەل بانكتەرىنە قاتىستى بىرقاتار سىن-ەسكەرتپە ايتتى. سەناتوردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىنگى تاڭدا بارلىق بانك تسيفرلاندىرۋعا زور قادام جاسادى. دەسەك تە, الاياقتاردىڭ ماحيناتسيالىق وپەراتسيالارى بۇگىنگى كۇنى سول بانكتەردىڭ جۇيەسى ارقىلى دا ءوتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. دەپۋتاتتى بانكتەر وزدەرىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىگىن نەگە جاقسارتپايدى دەگەن سۇراق تولعاندىرادى. پارلامەنتشى وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى.
«جۇزدەگەن ادامنىڭ قارجىسىن نەبىر قيتۇرقى جولمەن يەلەنۋگە باسى جەتكەن ادامنىڭ ءوز مۇلكىن ءوز اتىنا جازباسى انىق. وسى رەتتە الاياقتىڭ ءوز اتىندا مۇلكى بولماسا, شىعىن كىمنىڭ ەسەبىنەن وتەلەدى جانە ونىڭ الگوريتمى قالاي بولماق؟ الاياقتارمەن كۇرەسۋ جولىندا قۇزىرلى ورگاندار زاماناۋي تاسىلدەر مەن مەملەكەتتىك تولىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, جوعارى جۇمىس ناتيجەسىن كورسەتۋى قاجەت. ەلىمىزدە قىزمەت ەتەتىن بانكتەر ءوزىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن الاياقتاردان قورعاۋ ماقساتىندا جۇيەنى ءبىر قالىپقا كەلتىرىپ, كيبەرقاۋىپسىزدىكتى جاڭا دارەجەگە كوتەرۋى كەرەك», دەدى سەناتور.
بەكبولات ورىنبەكوۆ ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا زەينەتاقى جيناقتارىن تولەۋ كەزىندە جەكە تابىس سالىعىن (جتس) ۇستاۋدى جويۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بجزق-دان زەينەتاقى تولەمدەرىنە قازىر 10% جەكە تابىس سالىعى سالىنادى. ازاماتتار ءوز جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن قازىر تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە ەمدەلۋ ءۇشىن پايدالانا الادى. بۇل رەتتە اقشا العان كەزدە بىردەن نەمەسە زەينەتكەرلىك جاسقا تولعاننان كەيىن اي سايىن تەڭ ۇلەسپەن سالىق تولەگەننەن كەيىن جۇزەگە اسۋى ءتيىس. الايدا بۇل جاعدايدا ادامنىڭ قولىندا قالعان اقشا مولشەرى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرىنەن دە از نەمەسە ودان دا از بولۋى مۇمكىن.
«بجزق-دان جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرى مەن ارنايى الەۋمەتتىك تولەمدەر تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ, ەمدەلۋگە اقى تولەۋ ماقساتىندا بىرجولعى زەينەتاقى تولەمىن الۋ كەزىندە تۋىندايتىن كەيىنگە قالدىرىلعان جتس سوماسىنا تۇزەتىلۋگە ءتيىس. وسى تۇزەتۋدىڭ سالدارىنان زەينەتاقى تولەمى مولشەرىنىڭ ەداۋىر ازايۋ قاۋپى بار. ال كەيبىر جاعدايدا ونىڭ مولشەرى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرىنەن دە از بولادى. مۇنىڭ ءبارى زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋشىلار تاراپىنان الەۋمەتتىك شيەلەنىس پەن نارازىلىقتىڭ تۋىنداۋىنا اكەلۋى مۇمكىن», دەدى ب. ورىنبەكوۆ.
سەناتور وسىعان بايلانىستى ءوز ۇسىنىسىن جولدادى. ولاردىڭ باستىسى زەينەتاقى جيناعىن تولەۋ كەزىندە جەكە تابىس سالىعىن ۇستاماۋ بولىپ وتىر. «بجزق-دان زەينەتاقى تولەمى – زەينەتكەرلەر مەن ەل حالقى ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلە, وسىعان بايلانىستى زەينەتاقى تولەمىنەن سالىق ءتۇرىن ۇستاپ قالۋ زەينەتاقى سوماسىن ازايتادى, بۇل قازىرگى نارىقتىق جاعدايدا ايتارلىقتاي ماڭىزدى ماسەلە, سەبەبى زەينەتاقى قورىنان تۇسەتىن تولەمدەر – زەينەتكەرلەر ءۇشىن نەگىزگى تابىستىڭ ءبىرى. وسىعان بايلانىستى بولاشاق زەينەتكەرلەردىڭ ءال-اۋقاتىنا وڭ ىقپال ەتۋ ماقساتىندا بارلىق زەينەتاقى جيناعىن تولەۋ كەزىندە جتس ۇستاپ قالۋدى جويۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ ۇسىنىلادى», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
سەناتور ايگۇل قاپباروۆا ىشكى كوشى-قوندى دامىتۋ باعدارلامالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ پروبلەماسىن كوتەردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىڭ اۋىر جاعدايىنا بايلانىستى قالا حالقى وتە تەز ءوسىپ بارادى. ەلدە ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى قازىر 62%-دى قۇراپ وتىر.
سەناتور جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن جۇمىس كۇشى تاپشى وبلىسقا كوشىپ-قونۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. دەپۋتات قازىر ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتىن ۇسىنۋدىڭ جاڭا تەتىگى ىسكە قوسىلعانىن, ول بويىنشا ميگرانتتارعا ونىڭ قۇنىنىڭ 50% مولشەرىندە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ كەزىندە قارجىلاي كومەك كورسەتىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. الايدا بۇل سەرتيفيكاتتى بارلىق ميگرانتتار الا بەرمەيدى, ويتكەنى كەيبىر ايماقتاردا قارجى جەتىسپەيدى.
«ەلدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ نەسيەلەرىنە 12 اي ارالىعىنا دەيىن «نەسيەلىك دەمالىس» بەرۋ كەرەك. ەل ىشىندە جۇمىس كۇشى تاپشىلىعى بار وڭىرلەرگە ازاماتتاردى قونىس اۋدارۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ءتيىستى بەيىمدەۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ ورتالىقتارى قۇرىلۋعا ءتيىس. ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتىنىڭ مولشەرىن قالا مەن ەلدى مەكەندەگى تۇرعىن ۇيلەردىڭ نارىقتاعى باعا ايىرماشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ بەلگىلەۋ كەرەك. شەكارا ماڭى وڭىرلەرىندە ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ كوەففيتسيەنتىن جوعارىلاتۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسىن زەردەلەۋ قاجەت, بۇل ەڭبەككە قابىلەتتى ازاماتتاردىڭ قوسىمشا اعىنىن تارتادى», دەدى سەناتور.
