– مۇرات تالاپ ۇلى, وتباسىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى سوڭعى جىلدارى ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس. جاعدايدى تۇزەۋ, الدىن الۋ شارالارىن كەشەندى تۇردە جۇرگىزۋدە ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى ءمالىم. وسى ورايدا وڭىردە قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايەلدەر مەن بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ فاكتىلەرىنىڭ باتىل تۇردە جولىن كەسۋ كەرەكتىگىن تاپسىرعان بولاتىن. وسى ماقساتتا ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەرگە ءوز مىندەتتەرىن ءمىنسىز ورىنداۋدا تالاپ كۇشەيتىلگەن. وكىنىشكە قاراي, وتباسىلارداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق جاعدايلارى ءجيى ورىن الىپ وتىر. وتباسىنداعى جانجالدان ءزابىر كورەتىندەردىڭ باسىم بولىگى – ايەلدەر مەن بالالار. بيىل ازاماتتاردىڭ شاعىمدارى بويىنشا 4 مىڭداي قورعاۋ نۇسقاماسى شىعارىلدى. قورعاۋ نۇسقاماسىن بۇزعانى ءۇشىن 106 تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بيىل 1 شىلدەدەن باستاپ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ, وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستار اياسىنداعى ارەكەتتەرگە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىك قاتاڭداتىلدى. تۇرمىستاعى زومبىلىقتىڭ كوبى ماس كۇيىندە جاسالادى. وسىعان بايلانىستى, سپيرتتىك ىشىمدىكتەن ماجبۇرلەپ ەمدەۋ مەكەمەسىنە 60 تۇلعا جولداندى. الكوگولدىك ىشىمدىكتەردى iشۋ نەمەسە قوعامدىق ورىندارعا ماساڭ كۇيىندە كەلگەنى ءۇشىن 6 032 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ءوڭىرىمىزدىڭ بىرقاتار ەلدى مەكەنىندە تۇرعىندار تاراپىنان ىشىمدىكسىز اۋىل سىندى يگى باستامالار قولعا الىنىپ, وڭ ناتيجە بەرۋدە. سول باستاما وزگە اۋىلدارعا ۇلگى بولىپ, كەڭىرەك تارالسا, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق مۇلدە ازايار ەدى.
– جالپى, وبلىستا قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋگە تاعى قانداي شارالاردى قولعا الۋ نەمەسە كۇشەيتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيسىز؟
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, پرەزيدەنت جولداۋىندا زاڭ جانە ءتارتىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك, تىلەكتەستىك پەن جاۋاپكەرشىلىك بارىنەن بيىك تۇراتىن ءتيىمدى مەملەكەت بولاتىنىمىز, قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزاتىن كەز كەلگەن ارانداتۋشىلىق ارەكەتكە قاتاڭ توسقاۋىل قويۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ياعني نەگىزگى ماقساتىمىز – زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋ, قىلمىستىڭ الدىن الۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ. وبلىستا قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ, قىلمىستىڭ, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ شتات سانىن ۇلعايتۋ قاجەت. بۇل قىزمەتكەرلەر ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتارعا دەر كەزىندە كومەككە بارادى. سونىمەن قاتار قوعامدىق جانە جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسادى. ال ۋاقىتشا بەيىمدەۋ جانە دەتوكسيكاتسيا ورتالىعىن اشۋ قۇقىق بۇزۋشىنىڭ قايتالاپ قىلمىس جاساماۋىنىڭ الدىن الادى. سونداي-اق وبلىستىڭ ءاربىر اۋدانىندا قوسىمشا داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت. سەبەبى ورتالىق اۋىر ومىرلىك جاعدايعا تاپ بولعان ايەلدەر مەن بالالى انالارعا پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتەدى, تۇرعىن ءۇي, تاماق, ءدارى-دارمەك جانە كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتەدى. وتباسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنىڭ سانىن ازايتادى. سونىمەن قاتار وڭالتۋ ورتالىقتارىن اشۋ, جولداردى رەتتەۋ, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ سانىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوبەيتۋ قاجەت. بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الادى, قىلمىستاردىڭ اشىلۋىنا جانە تاعى دا باسقا جاعدايلارعا كومەگىن تيگىزەدى. جالپى, قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتەدى.
ەرەكشە ايتا كەتەتىن ماسەلە, بيىلدان باستاپ ۇلتتىق ۇلان اسكەري ءبولىنىسى تۇركىستان قالاسىندا قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا قىزمەت اتقارۋدا. بۇل – قالا تاريحىنداعى وتە ماڭىزدى جەتىستىك. تۇركىستان قالاسىندا قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا 120 اسكەري سارباز قىزمەت ەتۋدە. سونىمەن قاتار قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا 1 405 بەينەباقىلاۋ كامەرالارى قولدانىلادى, كۇندەلىكتى 100-گە جۋىق قىزمەتتىك اۆتوكولىك پەن 400-دەن اسا قىزمەتكەر, ۇلتتىق ۇلان ساربازدارى شىعىپ, جۇيەلى تۇردە رەيدتىك پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار جۇرگىزەدى. ناتيجەسىندە, قوعامدىق ورىندا جاسالعان قىلمىستار – 30,1%-عا, سونىڭ ىشىندە كوشەدە جاسالعاندار –20,8%-عا تومەندەدى.
– وڭىردە تىركەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ باسىم بولىگىن قانداي قىلمىستار قۇرايدى؟
– جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سانى 8,2 %-عا تومەندەۋىنە قول جەتكىزدىك. نەگىزگى كورسەتكىشتەردى ايتقاندا, اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار 19,0%-عا, ورتا جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستار 5,0%-عا تومەندەدى. اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ اشىلىمى 78,3%-دى, ورتا جانە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىستاردىڭ اشىلىمى 69,6%-دى قۇراپ, رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەردەن جوعارى تۇرمىز. نەگىزىندە تىركەلگەن قىلمىستاردىڭ باسىم بولىگىن م ۇلىكتىك قىلمىستار قۇرايدى – ۇرلىق پەن الاياقتىقتار.
– ۇرلىق دەمەكشى, مال ۇرلىعىنا قاتىستى جازانىڭ قاتايتىلۋى جاعدايعا قانشالىقتى اسەر ەتتى؟ مال يەلەرىنە كەلتىرىلگەن شىعىن قانشالىقتى وتەلۋدە؟
– ءيا, قازىرگى تاڭدا وڭىرىمىزدە مال ۇرلىعى – وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. دەگەنمەن جۇرگىزىلگەن كەشەندى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, وبلىس كولەمىندە مال ۇرلىعى 25,6%-عا تومەندەپ, اشىلۋى 65%-دى قۇرادى. مال ۇرلىعى قىلمىستارىمەن اينالىسقان 18 قىلمىستىق توپ قۇرىقتالىپ, ناتيجەسىندە, 42 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ازاماتتارعا مال ۇرلىقتارىمەن كەلتىرىلگەن شىعىن 21 ملن 258 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى, قازىرگى كەزدە ونىڭ 87,2%-ى نەمەسە 18 ملن 546 مىڭ تەڭگەسى مال يەلەرىنە قايتارىلدى. جالپى, 169 تىركەلگەن مال ۇرلىعىنىڭ 121 فاكتىسى جايىلىمنان (71,6%), ال 48-ءى قورادان ۇرلانعان (28,4%). بۇل فاكتىلەر ازاماتتارىمىزدىڭ مالدارىن جايىلىمدا قاراۋسىز قالدىرىپ, ۇرلىققا قولايلى جاعدايلار جاسايتىنىن اڭعارتادى. وسى ورايدا, مال يەلەرى مەن م ۇلىكتەرىنە وزدەرى قاراۋ نەمەسە باقتاشى جالداۋ, سونداي-اق چيپ ورناتۋ بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلۋدا. جالپى, ازاماتتاردىڭ ءوز مۇلكىن قورعاۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى اۋدان اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, حالىق اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قاجەت. بارلىق ورىن العان مال ۇرلىقتارىنا ءبىز توتەنشە جاعداي رەتىندە قاراپ, ءىزىن سۋىتپاي اشۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى دەر كەزىندە ۇيىمداستىرۋدامىز. اتالعان قىلمىستار بويىنشا ۇستالعان كۇدىكتى قىلمىسكەرلەر مىندەتتى تۇردە قاماۋعا الىنادى.
كەلەسى وزەكتى ماسەلە – پاتەر ۇرلىقتارى, بۇل قىلمىستار 45,6%-عا تومەندەگەن, اشىلىمى 59%-دى قۇرادى. پاتەر ۇرلىعى قىلمىستارىمەن اينالىسقان 13 قىلمىستىق توپ قۇرىقتالىپ, ناتيجەسىندە, 31 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ءوزىڭىز بىلەسىز, وبلىسىمىزدا جاڭادان سالىنىپ جاتقان كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ سانى ارتۋدا. سول سەبەپتى, پاتەر ۇرلىقتارىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا, قۇرىلىس كومپانيالارىنا سالىنىپ جاتقان ۇيلەرگە دوموفون, كودتى ق ۇلىپتار جانە بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن باستاپقى كەزدە ورناتۋدى مىندەتتەۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
– بۇگىندە ەلىمىزدە الاياقتىق قىلمىستاردىڭ ورشىگەنى جاسىرىن ەمەس. ونىڭ الدىن الۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– ءيا, الاياقتىق – قازىرگى زاماندا ەڭ كوپ ورىن الاتىن قىلمىستاردىڭ ءبىرى. الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ سانى وبلىستا 1,4%-عا تومەندەدى, اشىلۋى 87,3%-دى قۇراپ وتىر. مۇنىڭ ىشىندە, ينتەرنەت-الاياقتىق قىلمىسى, ياعني جوعارى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى جاسالعان قىلمىستاردىڭ اشىلۋى 40,1%-دى قۇرادى. اتالعان قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جانە اشۋ بويىنشا بيىل ماۋسىم ايىندا «كيبەرپول» ارنايى توبى قۇرىلدى. بۇل توپ قۇرامىنا بىلىكتى جەدەل ۋاكىلدەر, تەرگەۋشىلەر, كريميناليستتەر مەن ءىت ماماندارى جۇمىلدىرىلعان. الاياقتىق قىلمىستارىمەن اينالىسقان 25 تۇلعادان تۇراتىن, 1 312 جابىرلەنۋشىگە 931 ملن تەڭگەدەن اسا ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرگەن, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى ۇستالدى. قازىرگى تاڭدا, ازاماتتارىمىز الاياقتاردىڭ قۇربانى بولماۋى ءۇشىن, قىزمەتكەرلەرمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, بازارلار مەن ساۋدا ورتالىقتارىندا كەڭىنەن پروفيلاكتيكالىق تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
ەسىرتكىگە قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ دا ءبىزدىڭ نازارىمىزداعى ماسەلە. بۇل لاتەنتتى, ياعني جەكە ىزدەۋمەن انىقتالاتىن قىلمىستار. جالپى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەسىرتكى قىلمىستارىنىڭ 507 جايتى انىقتالعان, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 31,0%-عا كوپ انىقتاپ وتىرمىز. زاڭسىز اينالىمنان 1 توننا 322 كيلو ەسىرتكى زاتتارى, سونداي-اق 35 مىڭ 912 ءتۇپ ەسىرتكى وسىمدىكتەرى تاركىلەندى. بيىلعى جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ «ترامودول» ءدارىسىن زاڭسىز ساتۋ جانە ساقتاۋعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعاننان كەيىن, 34 دەرەك انىقتالىپ, 1 149 پلاستينا, 1362 تابلەتكا, 26 كاپسۋلا تاركىلەندى. ەسىرتكى جانە ناشاقورلىقتى ۇگىتتەيتىن اقپاراتتار مەن جارنامالاردى انىقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستار كۇندەلىكتى جۇرگىزىلۋدە. ينتەرنەت مونيتورينگ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە, سينتەتيكالىق ەسىرتكى تاراتاتىن 66 اقپاراتتىق سايت انىقتالىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ «كيبەرقاداعالاۋ» باعدارلاماسىمەن توقتاتىلدى.
– وڭىردە جول-كولىك وقيعالارى ءجيى ورىن الۋدا. قالاي ويلايسىز, وعان باستى سەبەپ جولدىڭ ساپاسىزدىعى ما, الدە جۇرگىزۋشىنىڭ جاۋاپسىزدىعى ما؟
– جىل باسىنان بەرى جول-كولىك وقيعالارى ءجيى ورىن العانى راس. دەگەنمەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردا جكو – 35,6%-عا, قازا تاپقاندار – 39,1%-عا, زارداپ شەككەندەردىڭ سانى – 19,3%-عا تومەندەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ال وبلىستىق ماڭىزى بار جولداردا جكو – 46,8% (171–دەن 251–گە دەيىن), زارداپ شەككەندەر – 32,4% (238-دەن 315-كە دەيىن) وسكەن, قازا تاپقاندار سانى – 13,9% (101-دەن 87-گە دەيىن) تومەندەگەن. ەلدى مەكەندەردە بۇل كورسەتكىشتەر ءبىرشاما تومەندەگەن. ياعني ءبىزدىڭ وبلىس رەسپۋبليكا بويىنشا اپاتتىلىعى جوعارى دەڭگەيلى وڭىرلەردىڭ بىرىنە جاتادى. سەبەبى وبلىسىمىزدىڭ حالىق سانى 2 ميلليوننان استام ادامدى قۇرايدى. حالىقتىڭ تىعىزدىعى جوعارى جانە 400 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك تىركەلگەن, ترانزيتتىك تۇردە وتەتىن اۆتوكولىكتەردىڭ سانى دا از ەمەس. سونداي-اق جولداردىڭ جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاي-كۇيى دە اپاتقا ۇشىرايتىن ماڭىزدى سەبەپتەردىڭ ءبىرى.
پوليتسيا دەپارتامەنتى وبلىستىڭ جولدارىنا 3 710 تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ, 12 062 كەمشىلىكتەردى انىقتادى. ولاردى جويۋ بويىنشا 3 726 نۇسقاما بەرىلدى. پاترۋلدىك اۆتوموبيلدەرىندە ورناتىلعان جىلدامدىق رەجىمىن اۆتوماتتى تىركەۋدىڭ 11 ءموبيلدى «اۆتوۋراگان», «كيبەر-شەريف» جانە «كوردون پروم» كەشەندەرىن الۋعا قول جەتكىزدىك. ولارمەن جىل باسىنان باستاپ 100 424 قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. الداعى ۋاقىتتا 5 دانا وسىنداي كەشەندەردى ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ بارلىعى جۇرگىزۋشى ءتارتىبىن جانە جازادان قۇتىلماۋ قاعيداتىن ارتتىرۋدا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قوسا «قورعاۋ – قاۋىپتى جۇرگىزۋشى!» باعدارلاماسىنىڭ كومەگىمەن 1 400 اۆتوكولىك ايىپپۇل تۇراعىنا قويىلىپ, بارلىق جۇرگىزۋشى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
ءوڭىر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءوز قۇزىرەتى شەڭبەرىندە, وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ءمىنسىز اتقارۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەۋدە. دەگەنمەن ءبىز ءۇشىن ازاماتتارىمىزدىڭ زاڭدىلىقتى نىعايتۋ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋى دا اسا ماڭىزدى.
اڭگىمەلەسكەن –
عالىمجان ەلشىباي,
«Egemen Qazaqstan»
تۇركىستان وبلىسى
