كوللاجدى جاساعان –زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى ءوسىم 3,5 پايىز بولسا, بۇل كورسەتكىش قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا – 5,6 پايىز. ءوسىم كورسەتكەن سەكتورلار قاتارىندا ساۋدا, بايلانىس جانە اقپارات, ترانسپورت, قۇرىلىس بار. وڭدەۋ ونەركاسىبى دە ءوسىم قارقىنىن ساقتاپ وتىر. مۇنداعى ءوندىرىس كولەمى 3,4 پايىزعا وسكەن.
«جاعداي ودان ءارى جاقسارادى دەپ سەنەمىز. حالىقارالىق اگەنتتىكتەر دە ءبىزدىڭ رەيتينگىمىزدى راستاپ وتىر. كوۆيدتەن كەيىنگى جاعداي, بىلتىر باستالعان سوعىس, ءالى كۇنگە جالعاسىپ جاتقان گەوساياسي قاقتىعىستار بار. ولار ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا تەرىس اسەر ەتەدى. ءارى قازاقستان تەڭىزگە شىعار جولى جوق ەل. الگىندەي قيىندىقتار تۋىنداعان كەزدە بىزگە ساۋدالاسۋ قيىنعا سوعادى. قازاقستان ەكسپورتتىق مارشرۋتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن امالدار ىزدەستىرىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە ساياسي, ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن, سونىڭ ىشىندە جاڭا سالىق كودەكسىن دايىنداۋمەن اينالىسىپ جاتىرمىز», دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.
2023 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى 5 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. رەسپۋبليكا بويىنشا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 11,5 مىڭ دوللاردان 13,3 مىڭ دوللارعا دەيىن وسكەن.
بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (تشي) كولەمى 13,3 ملرد دوللارعا جەتكەن. بۇل كورسەتكىش ورتامەرزىمدى كەزەڭدە ەكونوميكالىق ءوسۋدى قولداۋعا كەپىلدىك بەرەدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا تشي-ءدى شامامەن 27 ملرد دوللار دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جوسپارلانعان. جالپى, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا جالپى قۇنى 967,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 210 جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلدى. ول 19,5 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا 1,6 ترلن تەڭگەگە 291 جوبا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
جىل باسىندا 21 پايىزدان اسىپ كەتكەن ينفلياتسيا 2 ەسە, ياعني 10,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
«ينفلياتسيا دەڭگەيىن تۇراقتاندىرۋ – ۇكىمەتتىڭ ماڭىزدى مىندەتى. ماسەلەن, بىلتىردان بەرى جەدەل جانە ورتامەرزىمدى سيپاتتاعى 90 ءىس-شارانى ىسكە اسىرۋدى كوزدەيتىن ينفلياتسيا دەڭگەيىن باقىلاۋ جانە تومەندەتۋ جونىندەگى جۇمىستار كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرىلا باستادى. بۇل ءوز كەزەگىندە باعاعا دەگەن قىسىمدى تومەندەتۋگە جانە 2023 جىلى ينفلياتسيانى باسەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بيىل ينفلياتسيانى باسەڭدەتۋگە ارنالعان ءىس-شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ اسەرى (ونىڭ ىشىندە 2022 جىلى ىسكە اسىرىلعان شارالاردى ەسكەرە وتىرىپ) 4,16 پايىزدىق تارماق دەڭگەيىندە باعالاندى. بۇل رەتتە ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندەگى شارالار (2,11 پايىزدىق تارماق) نەعۇرلىم ءتيىمدى بولىپ باعالانادى», دەلىنگەن ۇكىمەت مالىمدەمەسىندە.
سونىمەن قاتار ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسى دە ارتا تۇسكەن, ناقتىلاپ ايتساق, 36,4 پايىزعا جەتتى. بيىل 9 مىڭ جوباعا سۋبسيديا بەرىلىپ, بۇل سەگمەنتكە باعىتتالعان جالپى نەسيە سوماسى 669 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. مەملەكەت قابىلداعان ءىس-شارالار ناتيجەسىندە شوب ءونىمىن شىعارۋ وسى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندە 29 ترلن تەڭگەگە (2022 جىلدىڭ 6 ايىندا 23 ترلن تەڭگە بولعان) دەيىن ارتتى. شوب سالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتاردىڭ سانى 500 مىڭعا ءوسىپ, 4,3 ملن ادامدى قۇراپ وتىر.
سىرتقى ساۋداداعى احۋالدى دا ءتاۋىر دەپ باعالاۋعا بولادى. العاشقى التى ايدا وندىرۋشىلەردىڭ دايىن تاۋار اينالىمى 39,4 ملرد دوللار بولدى, بۇل 2022 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا جوعارى. ونىڭ ۇشتەن ءبىرىن جالپى قۇنى 12,1 ملرد دوللار بولاتىن وتاندىق شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى قۇرادى.
وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ سىرتقى نارىقتارعا شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ەكسپورتتاۋشىلارعا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كورسەتىپ كەلەدى. بۇل – ساۋدا ميسسيالارىن ۇيىمداستىرۋ, حالىقارالىق كورمەلەر مەن بيزنەس-فورۋمدارعا, وقىتۋ جوبالارى مەن باعدارلامالارىنا قاتىسۋ. اكسەلەراتسيا باعدارلاماسى وتاندىق كومپانيالارعا جاڭا نارىقتاردى ءتيىمدى يگەرۋگە كومەكتەسەدى. بيىل باعدارلاماعا قاتىسۋ ءۇشىن تاماق, حيميا, توقىما جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن ەكسپورتتايتىن 111 كاسىپورىن تاڭدالدى. سونىمەن قاتار 2023 جىلى IT-قىزمەتتەردى شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا دايىن ءبىزدىڭ كومپانيالاردىڭ سانى دا ەداۋىر ءوستى. يمپورت كاتەگورياسى بويىنشا ەڭ تانىمال تاۋارلار – جەڭىل اۆتوموبيل, تەلەفون اپپاراتتارى, شاناق, ءدارى-دارمەك, مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى.
تاۋارلاردى ىلگەرىلەتۋدىڭ تاعى ءبىر وزەكتى قۇرالى – حالىقارالىق Alibaba.com ەلەكتروندىق ساۋدا پلاتفورماسى. مەملەكەت وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا كومپانيالارىنا ءوز ونىمدەرىن وسى الاڭدا ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2023 جىلى قىتايدىڭ ەڭ ءىرى ۆ2ۆ ماركەتپلەيسىنە «التىن جەتكىزۋشى» پرەميۋم مارتەبەسى بار 70 جەتكىزۋشى قول جەتكىزدى. Alibaba پلاتفورماسى ارقىلى ساتۋ كولەمى بۇگىندە 300 ملن دوللاردان اسادى.
ەلەكتروندىق كوممەرتسيانىڭ قارقىندى دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكسپورتقا باعىتتالعان كومپانيالارعا ارنايى مامىر ايىندا ۆ2س الاڭى – JD.com اشىلدى. ونىڭ نەگىزىندە وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى قۇرىلدى. وتاندىق ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبىرىنشى پارتياسىنىڭ ءبىر اپتا ىشىندە ساتىلىپ كەتكەندىگى ساپالى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا دەگەن جوعارى سۇرانىستى جانە وتاندىق تاماق ونىمدەرىنىڭ جوعارى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتەدى. قازىر جاڭا جەتكىزۋشىلەردى ىزدەۋ جانە تاڭداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل شارالار كەشەنى شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان.
ەلىمىز نەگىزىنەن مىس جانە مىس كاتودتارى, فەرروقورىتپا, ۋران, مۇناي ونىمدەرى, وڭدەلمەگەن مىرىش پەن اليۋميني, ىستىقتاي پروكاتتالعان جالپاق بۇيىمدار, تابيعي گاز ەكسپورتتايدى. سونىمەن قاتار شەتەلدىك تۇتىنۋشىلار بىزدەن بيداي ۇنىن, كۇنباعىس مايىن, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى بەلسەندى تۇردە ساتىپ الىپ جاتىر. ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەردىڭ ەڭ كوپ كولەمى – رەسەي, قىتاي, وزبەكستان, تۇركياعا, الىس شەتەلدەردەن – نيدەرلاند, ۇلىبريتانيا, جاپونياعا جونەلتىلەدى. بيىلعى التى ايدا وتاندىق دايىن ءونىمدى يمپورتتاۋشى ەلدەردىڭ گەوگرافياسى 114-تەن 125-كە دەيىن كەڭەيگەن.
جوعارىدا ءمينيستردىڭ ەكسپورتتىق مارشرۋتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى ءسوزىن كەلتىردىك. بۇل ءوز كەزەگىندە مۇناي ەكسپورتىنا ايرىقشا قاتىستى. بيىل قازاقستان باكۋ ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋدى التى ەسە ۇلعايتتى. قاڭتار-قاراشا ارالىعىندا اقتاۋ پورتىنان باكۋگە 1,238 ملن توننا قازاق مۇنايى جەتكىزىلگەن.
«2023 جىلدىڭ 11 ايىندا اقتاۋ پورتىنان قازاق مۇنايىنىڭ ەكسپورتتالۋى 3 ملن 62 مىڭ توننا بولدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا جوعارى. اقتاۋ پورتىنان تاسىمالداناتىن مۇناي كولەمىنىڭ ارتۋىنا باكۋ باعىتىنا قاراي جىبەرىلەتىن شيكىزات كولەمىنىڭ ءوسۋى تۇرتكى بولدى. اقتاۋدان باكۋگە مۇناي جىبەرۋ 205 مىڭ توننادان 1 ملن 238 مىڭ تونناعا دەيىن, 6 ەسە ارتتى», دەلىنگەن «قازترانسويل» حابارلاماسىندا.
ەستە بولسا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ترانسكاسپي ءدالىزى بويىنشا مۇناي تاسىمالىن كوبەيتۋدى تاپسىرعان ەدى. سونىڭ ءىزىن الا «قازمۇنايگاز» بەن ازەربايجاندىق «SOCAR» كومپانياسى اراسىندا تەڭىز كەن ورنىنان باكۋ – تبيليسي – دجەيحان باعىتىمەن جىلىنا 1,5 ملن توننا تاسىمالداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, بيىل سىرتقى ساۋدا اينالىمى 91 ملرد دوللاردان استى. سونىڭ ىشىندە ەكسپورت كولەمى – 51,2 ملرد دوللار. ال وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ قۇنى 16,2 ملرد دوللارعا جەتىپتى. يمپورت كولەمى – 39,8 ملرد دوللار. باستى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىز بولىپ سانالاتىن ەاەو-داعى ەلدەرمەن ساۋدا اينالىمى 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 5,6 پايىزعا, 16,5 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايدى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 20,8 پايىزى ەاەو-عا تيەسىلى. ەلىمىز ساۋدا سەرىكتەستەردەن 10,1 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن ساتىپ الىپ, 6,4 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن ساتقان.
جالپى العاندا, ەل ۇكىمەتى داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرىپ جاتىر دەۋگە نەگىز بار. بيىل قولعا العان باستامالار سىرتقى كۇيزەلىستەردىڭ بەتىن قايتارىپ, بەرىك ەكونوميكالىق دامۋعا جول اشسا, وندا ۇكىمەت جۇمىسى ناتيجەلى دەگەن ءسوز. پرەزيدەنت ۇكىمەت الدىنا ۇلتتىق ەكونوميكا كولەمىن 2 ەسە ارتتىرىپ, 450 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. بۇل ىرگەلى مەجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جىل سايىن كەمى 6 پايىزدىق ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
