ءيا, زاماننىڭ مىڭ قۇبىلىپ تۇرعان شاعىندا, ءتوتاليتاريزمنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزىندە قازاق زيالىلارى ءبىر عانا ىزگى ماقساتتى كوزدەدى – تاريحي سانانى سىلكىنتۋ, ۇلتتىق رۋحتى جوعالتپاۋ. وسى جولدا تاريحي تاقىرىپتا جازعان شىعارمالارىن مۇزجارعىش سىندى پايدالاندى. مۇحتار ماعاۋيننىڭ «كوك مۇنارى» (1972), ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرى» (1969, 1971, 1973), ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا»-سى (1975), سوفى سماتاەۆتىڭ «ەلىم-ايى» (1976), ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ «ۇركەرى» (1981), «ەلەڭ-الاڭى» (1984), ءبارى-ءبارى قوعامدا قاتقان سەڭدى جىبىتۋگە باعىتتالعان مۇزجارعىش تاس سەكىلدى اسەر قالدىردى. ولاردىڭ ءار «سوققىسى» ءدۇمپۋ تۋدىرىپ, سانادا سىلكىنىس جاسادى.
اسىرەسە «از ي يا»-نىڭ ءدۇمپۋى قاتتى بولىپ, ماسكەۋدى شۋلاتىپ, ۇلتارالىق داۋعا ۇلاسىپ, داڭقى مەن داقپىرتى ۇزاققا جەتتى. بۇل شىعارمانىڭ دا, اۆتوردىڭ دا اتاعىن عارىشتىڭ جىلدامدىعىمەن ايعا ءبىر-اق شىعارعان كىتاپ بولدى. تاريحناما مەن لينگۆيستيكا ماسەلەلەرىنە ارنالعان «از ي يا» 1975 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان 100 مىڭ دانامەن جارىق كوردى. بۇل وقيعا اشىق كۇندە اسپاننان جاي تۇسكەندەي اسەرگە بولەدى. جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ ايتاتىن اڭگىمەسى تەك سول ەدى. «از ي يا» تۋرالى ەل اراسىندا ءتۇرلى اڭىز جەلدەي ەستى.
داۋ-دامايى باسىنان اسقان كىتاپتى شىعارعان «جازۋشى» باسپاسىنىڭ رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەگەن جۋرناليست گەننادي تولماچەۆ «كىتاپ تۋدىرعان داۋىل» ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازدى: «مەنىڭ ارحيۆىمدە باكۋدە باعانادان جۇلىنىپ الىنعان قايتالانباس «حابارلاندىرۋ» بار: «موسكۆيچ» ءاۆتوموبيلىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابىنا ايىرباستايمىن». ورتالىقتىڭ قاھارىنا ىلىككەن 75 تيىن تۇراتىن «از ي يا» «قارا بازاردان قارا مالدىڭ قۇنىن تولەپ الاتىن كىتاپقا» اينالدى. سول جىلدارى الماتىنىڭ شەتىندەگى قارا بازاردان الىپ-ساتارلارمەن ساۋدالاسا ءجۇرىپ, تالاي جاس پەن كارى ءبىر قويىن بەرىپ جاتىپ (ول ۋاقىتتا ەڭ ارزان دەگەن قويدىڭ باعاسى – 200 سوم) ياكي تۇتاس ءبىر ستيپەندياسىن قيىپ, كىتاپتى قولدارىنا ۇستادى. سول ساتتەگى ولجاستىڭ وقىرماندارىنىڭ ىشكى كۇيىن, سەزىمىن سوزبەن جەتكىزۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس. بۇل كىتاپ ءولىارا شاقتا وزگەرىستى كۇتكەن كوپ جاستىڭ جۇرەگىن جىلىتتى. شوق تاستادى. ىشكە تۇسكەن شوق ۇلتتىڭ رۋحىن مازداتتى. ال اۆتورى قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە الاڭعا شىققان جاستار قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىنان ولجاس سۇلەيمەنوۆتى ىزدەدى.
اۆتور بۇل ەڭبەگىندە سان قىرلى سيپاتتا تانىلعان. بىردە سلاۆيست, تۇركولوگ, شۋمەرتانۋشىنى كورسەك, ەندى بىردە تاريحشى, لينگۆيست, ادەبيەتتانۋشى, فيلوسوف, سونداي-اق ەتنوگراف, پالەوگراف كەيپىندە دە كورىنەدى. ارينە, اقىندىعى مەن ازاماتتىعى, قايراتكەرلىگى ەكىباستان بايقالادى.
«از ي يا» ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىندا ەرەكشە ءبىر كەزەڭدى قامتىدى دەسەك بولادى: «از ي يا» كەزەڭى. داڭقى مەن داقپىرتى باس الاتىنداي داۋعا ۇلاسقان بۇل كىتاپ كەي ساتتەردە اقىننىڭ ءومىرىن دە شەشتى. باسپاداعىلار «از ي يا» كىتابىنىڭ ەكىنشى شىعارىلىمىن باستايمىز دەپ جاتقاندا, كەنەتتەن بومبا جارىلعانداي كىتاپقا ايىپ تاعىلادى. اۆتور ورىس ادەبيەتىنىڭ ماقتانىشى «يگور جاساعى تۋرالى جىردان» قىپشاق سوزدەرىن كوپتەپ تاۋىپ, ارنايى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋى كەڭەستىك يدەولوگياعا ساي كەلمەدى.
كسرو عىلىم اكادەمياسى «از ي يا» كىتابىن ەكى جىلدا ەكى رەت ارنايى تالقىلاپ, اۆتوردىڭ «ورەسكەل قاتەلىكتەرىن» كورسەتتى. اكادەميك دميتري ليحاچەۆ «سلوۆو و پولكۋ يگورەۆە» ي كۋلتۋرا ەگو ۆرەمەني» دەپ اتالاتىن مونوگرافياسىنىڭ ءبىر تاراۋىن ولجاس سۇلەيمەنوۆكە ارناپ, قازاق اقىنىنىڭ پىكىرلەرىنەن ۇلتشىلدىق سارىن «تاپتى», زەرتتەۋ تاسىلدەرىن «تۇككە تۇرعىسىز» دەپ اتادى.
«از ي يا»-نىڭ تاعدىرىمەن بەلسەنە اينالىسقان ماسكەۋلىك عالىمدار 10 ساعات بويى ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن قالدىرماي كىتاپتى تالقىلاپ, اقىندى «حالىق جاۋى» دەپ تانىپ, ءتىپتى اتۋ جازاسىنا كەسۋ كەرەك دەگەندى دە ايتقان. قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ داۋلى ىسكە ارالاسىپ, اراشا ءتۇسۋىنىڭ ارقاسىندا عانا اقىن «اجالدان» امان قالدى. ديمەكەڭ كىتاپتى الىپ, برەجنەۆكە كورسەتىپ, وندا ەشقانداي ۇلتشىلدىق ارام پيعىلدىڭ ءبىر مىسقالداي دا ءىزى جوق ەكەنىن دالەلدەپ, باسى بالەگە قالعان اقىن تاعدىرىنا اراشا تۇسكەن.
شىنىندا, «از ي يا»-نى العاش وقىعان كوپ وقىرمان سول كەزدەگى قازاقتىڭ ۇعىم-تانىمىمەن قاراعان ۋاقىتتا ءبىرىنشى تاراۋىنا – تۇركيزمگە عانا ۇڭىلگەن سياقتى. ادەبيەتشىلەر دە اۆتوردىڭ ايتاتىن نەگىزگى ويى «از ي يا»-نىڭ «شۋمەرنامە» اتتى ەكىنشى بولىمىندە جاتىر دەيدى. وسى بولىمىندە تۇركىنىڭ تاريحىن 5 مىڭ جىلعا كەرى شەگىندىرەدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءبىر سۇحباتىندا: «مەن «از ي يا» كىتابىن جازۋعا دالا مەن ءرۋستىڭ تاريحى ەجەلدەن قويىنداسىپ كەتكەنىن, ەكى ەلدىڭ تاريحتىڭ ۇزىنا بويىندا, نەگىزىنەن جاقىنداسۋمەن, باۋىرلاسۋمەن وتكەنىن, حالىقتاردىڭ, ءتىپتى تىلدەرى ارالاسۋعا دەيىن جەتكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن كىرىستىم», دەيدى.
تالاي مۇزجارعىشتاردىڭ وتتى ەكپىنىنەن, ءور داۋسىنان كەيىن تۋعان ازاتتىقتىڭ ارايلى تاڭىنان بەرى وتە شىققان وتىز جىلدا تالاي دۇنيە وزگەردى. قازىر «از ي يا» تۋرالى نەبىر اڭگىمەلەردى اڭىز قىلىپ ايتامىز. الەمگە اتى شىققان, ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمداردىڭ وزدەرى «از ي يا»-دا ايتىلعان سوزدەردىڭ اقيقات ەكەنىن مويىنداپ جاتىر. كەۋدەڭدى ماقتانىش كەرنەيدى.
