كاسىبي بي ونەرىنىڭ ەرەن تۇلعاسى

ءبىز 1985 جىلدىڭ جازىندا الماتى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەسىن «حالىق بي ءانسامبلىنىڭ ءارتىسى» ماماندىعى بويىن­شا 39 تۇلەك بىتىرگەن ەدىك. كۋرسىمىز­دى «التىناي» فولكلورلىق بي ءان­سامب­لىن قۇرۋ ءۇشىن الماتى وبلىستىق في­لار­مونياعا جىبەردى. ول كەزدە ءبىز نە­بارى 4 جىگىت ەدىك, كەيىن ءبىر ارىپتەسىمىز ۇيىنە كەتىپ قالدى. سونىمەن ءۇش جىگىت قال­­دىق. قاتارىمىزدا 8 قىز بار ەدى. كەيىن حورەوگرافيالىق ۋچي­ليششەنى بۇرىن بىتىر­گەن باسقا بيشىلەر دە ءبىزدىڭ ۇجىمعا كەل­دى. جۇمىس وتە كوپ بولاتىن. سول كەزدە قويى­لىمدىق جۇمىس­تاردىڭ بارلىعى بىزگە قىزىق كورىنەتىن.

ۋچيليششەدە ۇستازىمىز عاينيكا­مال نىعمەتجانقىزى ءوز حالقىنا دەگەن زور سۇيىسپەنشىلىك, تاباندىلىق, شى­دامدىلىقپەن «قازاق بيىنەن» ساباق بەرىپ, «بۇل قيمىلدى نەمەسە ەتيۋدتى ما­عان شارا اپا ۇيرەتتى» دەپ ارقاشان ۇلكەن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىراتىن. بۇگىندە ۇلت ماقتانىشى شا­را جيەنقۇلوۆا اپايدى كىم بىلمەيدى؟ عاي­نيكامال اپايدىڭ ساباقتارى اسا قىزىق وتەتىن. كەرەمەت قيمىلدار مەن ەتيۋدتەر ۇيرەتەتىن, تەك مەن عانا ەمەس, بارلىق بيشىلەر, حورەوگرافتەر ول كىسىگە وتە ريزا بولىپ جۇرەتىن.

ءبىر كۇنى «التىناي» فولكلورلىق بي ءانسامبلىنىڭ دايىندىعىنا قازاق ءبيىنىڭ اڭىزى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ ءوزى كەلدى. ول كىسى جەكە ورىنداۋشىعا «ايجان قىز» ءبيىن جانە «قازاق ءۆالسى» اتتى كوپشىلىك ءبيىن قويدى. وتە جەمىستى جۇمىس بولدى. تاعى بىردە دايىندىعىمىزعا بالەتمەيس­تەر داۋرەن ءابىروۆ كەلەتىنىن حابارلادى. ءبىز اقىرى ەر بالەتمەيستەر كەلىپ, جىگىتتەرگە شەبەرلىگىن ۇيرەتەدى دەپ شىن قۋاندىق.

داۋرەن تاستانبەك ۇلى دايىندىقتى باستاعان كەزدە ءبىز شابىتتانىپ, بۇل بي ناعىز ەر ادامدار ءۇشىن, بىزدەر ءۇشىن ەكەنىن تۇسىندىك. ول كىسى وسى قويى­لىم ارقىلى جاستارعا رۋح بەردى, ۇلتى­مىزعا دەگەن ماقتانىش سەزىمىمىز ارتتى. اسى­رەسە حورەوگرافتىڭ ۇلى كومپوزيتور قۇر­مانعازىنىڭ «بال­بىراۋىن» كۇيىنە قويعان ەر مىنەزدى, جىگەرلى بي قويىلىمىنا قاتتى قۋاندىق.

ۋاقىت وتە كەلە ۇجىمىمىز بارلىق مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كونتسەرتكە قاتى­­سا باستادى. وسىلايشا, ۇلتتىق بي­مەن سانالى تۇردە اينالىسىپ, شىڭ­دالا باستادىق. كەيىنىرەك ءبىزدىڭ «ال­تىناي» فولكلورلىق بي ءانسامبلى شەتەل­دەرگە گاسترولگە شىعا باستادى.

بۇگىندە قۇرمانعازىنىڭ «بالبى­راۋىن» كۇيىنە قويىلعان ەرلەر ءبيى كوپ­تەگەن كاسىبي حورەوگرافيالىق ۇجىمنىڭ رەپەرتۋارىندا بار, ەگەر قاتەلەسپەسەم, بۇل شىعارما قازاقستاننىڭ برەندىنە اينالعان. مەن بۇل ءبيدى باسقا بي توپ­تارىنىڭ رەپەرتۋارىنان كورگەندە ء«يا, قازاقتار دا – مادەنيەتتى حالىق, باسقا وركەندى ۇلتتار سياقتى, ءبىزدىڭ دە ءوز ءتىلىمىز, ادەبيەتىمىز, پوەزيامىز, مۋزىكامىز جانە حورەوگرافيامىز بار», دەپ جۇرەگىمدى ماقتانىش سەزىمى كەر­نەيدى. ويتكەنى «بالبىراۋىن» ءبيى – بۇ­گىندە حالىقتىڭ يگىلىگى. ونى ەلىمىزدەگى بارلىق حو­رەو­­گرافيالىق ۇجىم رەپەرتۋارىنا ەن­گىز­سە, بارلىق وتباسىلىق مەرەكەدە بيلە­نىپ, بۇقارالىق مادەنيەت قالىپتاسار ەدى.

حورەوگراف مامان, «ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترىن قۇرۋشى ءارى جەتەكشىسى رەتىن­دە ايتارىم: «بالەتمەيستەر داۋرەن ءابىروۆ, ءبىزدىڭ داۋرەن اعامىز قازاق حورەوگرافياسىنىڭ الىپ ۇستىنى, زەرت­تەۋشى عالىمى». ول قازاقتىڭ بي ونەرى تۋرالى ەستەلىكتەرىن قۇجاتتاپ, بي مادە­نيەتىن كوككە كوتەرىپ, ۇلتىمىزبەن قايتا قاۋىش­تىردى.

داۋرەن ءابىروۆ سۋرەتشى اۋباكىر يس­مايلوۆپەن بىرگە ۇلكەن عىلىمي جۇ­مىس ىستەپ, بىزگە جانە بولاشاق ۇرپاققا «قازاقتىڭ حالىق بيلەرى» اتتى باعا جەتپەس كىتابىن مادەني مۇرا رەتىندە قالدىردى. «قارا جورعا», «تەپەڭكوك», «قازاق ءبيى», «بالبىراۋىن», «سىلقىما», «كەلىنشەك», سونداي-اق «ورمەك» ليري­كالىق بيلەرى» (يىرىلگەن ءجىپ), «اققۋ», «ايۋ ءبيى», «قۇس­بەگى-داۋىلپاز» (اڭعا تۇسەتىن بۇركىتتى ۇيرەتۋ ساحناسى), «قويان ءبيى», «اققۋ ءبيى», «قاز قاتار», ت. ب. قازاق بيلەرىنىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى كوپتەگەن مىسال كەلتى­رە وتىرىپ جازدى.

كىتاپتىڭ اۆتورى ايگىلى حالىق ازىل­كەشى, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن اعاشاياق (راحىم­بەردى) تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «ول ءبيدى شوككەن توعىز تۇيەدەن سەكىرۋمەن بىرىكتىرەتىن كۇردەلى ءنومىردى ورىندادى. بي كەزىندە ول ايگىلى «قالدى-اۋ, قالدى-اۋ, قىز قالدى-اۋ» ءانىن شىرقادى. كورەرمەندەر بيشىمەن بىرگە ءان شىرقاپ, بي ىرعاعىمەن تەربەلدى», دەپ جازادى. مۇندا مەن اۆتور داۋرەن ءابىروۆتىڭ «كورەرمەندەر بيشىمەن بىرگە ءان شىرقاپ, بي ىرعاعىمەن تەربەلدى» دەگەن تۇسىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ياعني ول قازاق بي مادەنيەتىندە بيشىلەر نەمەسە جالعىز ءبيشى عانا ەمەس كورەرمەننىڭ ءوزى ءبيدىڭ ىرعاعىنا ءتۇسىپ, تەربەلە الا­تىنىنا توقتالادى. كورەرمەننىڭ انمەن, ىرعاقپەن قوسىلا ۇندەسۋى, ياعني كوپ­شىلىكتىڭ دە تەربەلە بيلەۋى – جوعارى مورال­دىق سەزىمدى, بۇكىل حالىقتىڭ بىر­لى­گىن مازمۇندايتىنىن ايتادى.

ەڭ باستىسى, داۋرەن ءابىروۆ قازاقتىڭ بي ونەرى قازىناسىن كەيىنگىگە جەتكىزە ءبىلدى, وسى جولدا تەر توكتى.

كىتاپتا قازاق ءبيىنىڭ قيمىلدارى مەن سۋرەتتەرى وتە جاقسى سيپاتتالعان, ءساتتى بەينەلەنگەن.

بۇگىندە حورەوگرافيا سالاسىندا جۇر­گەن ۇلتتىق ماماندار داۋرەن ءابىروۆ­تىڭ ەڭبەگىن ري­زاشىلىقپەن ەسكە الادى.

ول – ءوز ۇلتىنا, ەل مادە­نيەتىنە ەرەك­­­­شە قىزمەت ەتكەن تۇلعالى ازامات. حا­لىقتى حالىق ەتەتىن ءتىلى مەن ونەرى دەسەك, د.ءابىروۆ – بي ونەرىندەگى قاي­تالانباس مەتر. اتاپ ايتقاندا, مۋزىكا, بي, قولدانبالى ونەر, بەينەلەۋ ونەرى جانە تاعى باسقا دا سالالار بويىنشا اتقارعان جۇمىسىن تاۋىسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس.

وسى ورايدا داۋرەن ءابىروۆتىڭ 100 جىلدىعىن ەسكە الۋعا ارنالعان ءىس-شارا­لارعا توقتالىپ وتكەن دۇرىس.

بيىل قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەميا­سى حالىق ءارتىسى داۋرەن ءابى­روۆ اتىنداعى قازاق جەكە ەرلەر ءبيىن ورىن­داۋشىلاردىڭ I رەسپۋبليكالىق باي­قاۋىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءار­تىسى, ونەرتانۋ كانديداتى, پروفەسسور تويعان ءىزىمنىڭ باستاماسىمەن رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىرىلدى.

سونىمەن قاتار د.ءابىروۆتىڭ پەرزەنتى «بالا­باقشالارعا ارنالعان بيلەر» اتتى كىتابىن قايتالاپ باسىپ شىعاردى. بۇعان قوسا ارنايى فوتوكورمە وتكىزىلىپ, د.ءابىروۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان كىتاپتىڭ تۇساۋى كەسىلدى.

2023 جىلدىڭ 10 اقپانىندا تەمىر­بەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قۇوا «حو­رەوگرافيا» فاكۋلتەتى حورەوگرافتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان «داۋرەن ءابى­روۆ – تۇڭعىش قازاق بالەتمەيستەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى.

«قازاق حورەوگرافياسىنىڭ قالىپ­تاسۋى مەن دامۋىنداعى داۋرەن ءابى­روۆ شىعارماشىلىق ورنى» اتتى كەش ۇيىمداستىرىلدى.

«Bi-alem» مادەني حورەوگرافيا ورتا­لىعى قوعامدىق بىر­لەس­تىگى مەن قورقىت اتا اتىنداعى ۋني­ۆەرسيتەتى ءداستۇرلى مۋزىكا ونەرى جانە حورەوگرافيا كافەدراسىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن «ۇلتتىق كەلبەت – بەك­زات بەينە» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. اتال­عان «Bi-alem» بىرلەس­تىگى­­ «قاي­نار بۇ­لاق» I رەسپۋب­ليكالىق بي فەس­تيۆال – باي­قاۋىن دا جوعارى دەڭگەي­دە ۇيىم­داستىردى. وسى قوعامدىق بىرلەس­تىك­تىڭ باستاماسىمەن د.ءابىروۆتىڭ 100 جىل­دىعىنا ار­نالعان بي ونەرىنەن شە­بەر­لىك سىنى­بى ءوتىپ, ونى قىتايداعى شىڭ­جاڭ ونەر اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى, پەداگوگ-بالەتمەيستەر, قازاق ءبيىن زەرتتەۋشى قاستەر ءشايمۇرات ۇلى, «سالتانات» مەملەكەتتىك بي ءانسامبلىنىڭ ءارتىسى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى دەنيس ۆيتچەنكو جۇرگىزدى.

تاراز قالاسىندا جامبىل وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن مەك­تەپ وليمپيادالارى جانە مەكتەپتەن تىس ءىس-شارالاردى وتكىزەتىن وبلىستىق ورتالىقتىڭ «بوزتورعاي» ۇلگىلى ءان-بي ءانسامبلى ۇيىم «بي قاناتىندا» وبلىستىق بي بايقاۋىن ۇيىمداستىردى.

ورال قالاسىندا «قازاق حورەو­گرا­فيا­سىنىڭ كوشباسشىسى – داۋرەن ءابى­روۆ» كىتابىنىڭ اۆتورى, م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى, ونەرتانۋ كانديداتى, مادەنيەت سالا­سىنىڭ ۇزدىگى, «ى.التىنسارين» توسبەل­­گىسىنىڭ يەگەرى قارلىعاش ايت­قاليە­ۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تۇڭعىش قازاق كاسىبي بالەتمەيستەرى, حورەوگرافيا ونەرى مەن ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى داۋرەن ءابى­روۆتىڭ مەرەيتويىنا وراي سالتاناتتى ءىس-شارا بولدى.

ءبىز, حورەوگرافتەر, الداعى ۋاقىتتا دا بي ونەرى قايراتكەرلەرىن ۇمىت­پاي, ولاردىڭ باعا جەتپەس ەڭبەكتەرىن بولا­شاق ۇرپاققا جەتكىزۋىمىز كەرەك.

ءبىز بۇگىن رۋحاني بايلى­عىمىزدى, فولكلورلىق ونەرىمىزدى, دارا­­لىعىمىز بەن ءتىلىمىزدى ساقتاي ال­ما­­ساق, وندا – ەلدىگىمىزگە سىن. قازاقستاننىڭ بي ونەرى – الەمگە ماقتانىشپەن كورسەتە الاتىن ءتولتۋما, بىرەگەي مادەنيەت سالاسى. ءبىز وسى ونەردىڭ قالىپتاسۋىندا قايتالانباس ورنى بار ءبىرتۋار داۋرەن ءابىروۆتى ۇمىتپاۋعا ءتيىستىمىز.

ەركەبۇلان اعىمباەۆ,

استانا قالاسى اكىمدىگى

«ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترىنىڭ ديرەكتورى, مادەنيەت قايراتكەرى