جەلتوقسان كوتەرىلىسى – قازاق جاستارىنىڭ ۇلى ەرلىگى

– تالعات اعا, تاۋەلسىزدىك كۇ­نىن قالاي اتاپ ءوتىپ ءجۇرسىز؟

– اشىعىن ايتسام, ەل سەكىلدى. ءبىز – ەكى جۇيەنى كورگەن ۇرپاقپىز. سو­تسياليستىك زاماندا كەڭەس وكىمە­تىنىڭ قۇرىلعان كۇنىن قالاي توي­لاعاندى كوردىك, تاماشالادىق. بۇ­گىنگى جۇيەدە ول كۇندى 16 جەل­توقسان ال­ماستىردى. بىراق بۇل شە­شىم مەنى ءالى كۇنگە دەيىن ويلاندىرادى. ولاي دەۋىمە سەبەپ, 1986 جىلعى قازاق جاستارىنىڭ كوكپ ور­تالىق كوميتەتىنىڭ جو­عارىدان جۇر­گىزگەن وكتەم, اكىم­شىل-ءامىر­شىل ساياساتىنا قارسى قازاق جاس­تارىنىڭ قاقتىعىسقا, سوڭى اياۋسىز باسىپ-جانشۋعا ۇلاسقان بەيبىت نارازىلىعى جانە وسىعان زاڭدىق باعا بەرىلمەۋى. تاۋەلسىزدىك العان كۇن باسقا مەملەكەتتەردە قاي دارەجەدە اتالىپ وتەتىنىن كو­رىپ, ءبىلىپ ءجۇرمىز. ال ءبىز دە كۇل­بىلتەلەمەي اقيقاتىن ايتار بولساق, ەمەن-جارقىن كوشەگە شىعىپ ءماز بولاتىن, ماسايراپ شاتتىق ءانىن شىرقايتىن ايرىقشا اتاۋلى كۇن بولۋدان الدەقاشان قالدى.

– ەندى بۇگىنگى قوعامنىڭ سانالى ءبىر وكىلى رەتىندە نە ىستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– تاۋەلسىزدىك – ساياسي ءمانى زور ەرەكشە ۇعىم. ءۇش ءجۇز جىلداي رەسەي پاتشا وكىمەتىنىڭ بودانى, ودان كەيىن ۇلتىمىزدى ورگە سۇيرەپ, مەملەكەتىمىزدىڭ تۋىن جەل­بىرەتەتىن ارىستارىمىزدىڭ ءبارىن قىناداي قىرىپ تاستاپ, تۇقىرتىپ ۇستاعان توتاليتارلىق جۇيەدەن ىرگە ءبولىپ شىققان قۋا­نىشىمىزدى قاستەرلەي بى­لۋ­گە ءتيىسپىز. سون­دىقتان ايتۋلى, اتاۋ­لى كۇندى قا­زاننىڭ 25-ىنە – رەسپۋبليكا كۇنىنە اۋىستىرعان ءجون-اق. سوندا ايرىقشا اتاپ وتەتىن ەكى وقيعانى بىرگە ۇيلەس­تىرسەك, كىم بىزگە بىردەڭە دەيدى؟.. ونىڭ ۇستىنە مەزگىلى كۇننىڭ قا­قاعان سۋىق كەزى ەمەس, كۇزدىڭ قو­ڭىرجاي, شۋاقتى شاعىنا ءدوپ كەلەدى. كۇلسەك تە, جوندەپ ك ۇلىپ, جازداي جايناپ جۇرەمىز.

– ءسىز از تارالىممەن «ال­ما­تى. 1986 جەلتوقسان» ايعاق-كىتاپ­تارىنىڭ 16 تومىن ەلگە ۇسىن­دىڭىز. ول كىتاپ­تاردىڭ ال­عاشقى ءتورت تومى مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­­لىگىنىڭ «ادە­بيەتتىڭ الەۋ­­مەتتىك ماڭىز­دى تۇرلەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى بويىنشا «جەل­توقسان كوتە­رىلىسى» دەگەن اتاۋمەن جا­رىق كوردى. بىلۋىمىزشە, ايعاق-كى­تاپ­تارىڭىز ءارى قاراي جال­عاسا بەرەتىن سىڭايلى.

– ءيا, ءدال سولاي. 1991 جىلى قولعا الىپ, جۇقا مۇقابامەن شى­عارا باستاعان كەزىمىزدە, ءوزى دە جەلتوقساننىڭ قۋعىن-سۇرگىنىن باستان كەشىپ, شەتقاقپاي كورىپ جۇرگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعا «تالعات, بۇل 1916 جىلدىڭ قا­سىرەتى ەمەس, كۇنى كەشە عانا بولعان تاريحي وقيعا. سەن اقىرى قولعا العان ەكەنسىڭ, ءجۇز توم بولسا دا شىعارساڭشى», دەپ ەدى. راسىندا, الاڭدا قازاعىمىز دەپ نامىس تۋىن جەلبىرەتكەن, سول ءۇشىن قۋدالاۋعا ءتۇسىپ ۇستالعان, سوتتالعان, جۇمىس­تان الاستاتىلىپ, ءتىپتى تۇراق مە­كەنىنەن دە قۋىلعان ادام وتە كوپ. اراسىندا اجال قۇش­قاندارى دا بار. ءومىر بويى مۇ­گە­دەك بولىپ قالعاندارى قان­شاما. سولاردىڭ ءاربىرى باتىر, جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قاھار­ماندارى ەمەس پە؟ ولاردىڭ ەر­لىگى – ەسكەرۋسىز قالمايتىن ەرلىك. مەنىڭ ايعاق-كىتاپتارىم – وش­پەس ەرلىكتىڭ ونەگەلى دۇنيەسى, جەل­توقساننىڭ شەرلى شەجىرەسى. وسى كىتاپتار ارقىلى كوتەرىلىستىڭ قال­تارىستا قالعان وقيعالارىن قاي­تا تىرىلتەمىن, ايتىلماعان اقي­قاتىن اشۋعا ۇمتىلامىن. ما­سەلەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭە­سىنىڭ الماتى قالاسىندا 1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ 17-18-ىندە بولعان وقيعالارعا تۇپكىلىكتى باعا بەرۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ تۇجى­رىمدارى بويىنشا تو­لىق اشىلماعان جۇمباق قالتارىس­تارىنا جەلتوقسان قاھارماندارى مەن كۋاگەرلەرىنىڭ ەستەلىك ماتەريالدارى ارقىلى ەندەيمىن. ەشبىر ساياسي وقيعا الدىن الا دايىندىقسىز جۇزەگە اسپايدى. جەلتوقسان كوتە­رىلىسى دە ءدال سولاي. ازىرگە قولمەن قويعان­داي ۇستاپ كورسەتەتىن ناقتى ۇيىم­داستىرۋشىلارى اتالما­عانىمەن, ولار قىلاڭ بەردى. مەنىڭ ماقسات-مۇددەم – سولاردى ايقىنداۋ. سول ءۇشىن دە قال-قادەرىمنىڭ جەت­كەنىنشە ايعاق-كىتاپتاردى شىعارا بەرەمىن.

– جەلتوقسان تاقىرىبىنىڭ ادەبيەت پەن عىلىمدا, كينو مەن سۋرەت ونەرىندە قالاي كورىنىس تاپ­­­قانىن دا تىلگە تيەك ەتە كە­تەيىك, اعا.

– ادەبيەتتىڭ كوركەمدىك الە­مىنە ەنىپ, رومان-پوۆەست, اڭ­گىمەلەر جازىپ, بۇگىنگىدەي قيىن-قىس­پاقتى جاعدايدا شىعارا الماي پۇشايمان كۇيدە جۇرگەن قالامگەرلەر ۇشى­راسار. ال وقىر­ماندارعا ۇسى­نىلعان ناقتى شىعارمالار ىشىندە دۇكەنباي دوسجانوۆتىڭ «الاڭ», جاقسىباي سامراتتىڭ «بىتەۋ جارا», تۇ­رىسبەك ساۋكەتايدىڭ «اي­قا­راڭعى» روماندارى ءتىل ۇشىنا ورالادى. جەلتوقساننىڭ تاياعىن جەپ, ازابىن تارتقان تۇل­عالار تۋرالى كولباي ادىر­بەك ۇلى «كازاحسكوە دەلو» دەگەن جو­بامەن ءتورت كىتاپ جازسا, ازىرگە سو­نىڭ بىرەۋى عانا قولعا ءتيدى. قال­عان­دارى­نىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ ورايلى ءساتى كەلگەندە بۇل ماسە­لەنى مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگىندەگى ازاماتتارعا قۇ­لاققاعىس ەتە كەتەيىن: سىزدەر وتە قۇندى جانە وقىلاتىن, الەۋمەتتىك ماڭىزى زور كىتاپتار ەكەنىن ە­سكەر­سەڭىزدەر ەكەن.

ال ساحنالىق شىعارمالار ىشى­نەن جازۋشى, دراماتۋرگ سەرىك اسىلبەكتىڭ «جەلتوقسان ءتۇنى ىزعارلى» ء(«بىر تۇنگى وقيعا») پەساسىن ايرىقشا ايتامىن. ويتكەنى ول – ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا ساحنالانىپ, كورەرمەندەردى ەرەكشە تۇشىندىرعان قويىلىم. سول سەكىلدى اقىن بولات شاراحىم­بايدىڭ «17-جەلتوقسان» پوەماسى نەگىزىندە جاسالىپ, ب.ريموۆا اتىنداعى تالدىقورعان تەاترى كورەرمەندەرگە ۇسىنعان پوەتي­كالىق سپەكتاكلدى دە كوزىقاراقتى جۇرت جاقسى بىلەدى. تاعى ءبىر ايتاتىن دۇنيە – كولباي ادىربەك ۇلى مەن ەرتاي ايعالي ۇلىنىڭ ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ, كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اندرەي گرومىكونىڭ ارالاسۋىمەن تۇر­مەدەن امان شىققان جەل­توق­سان قاھارمانى مىرزاعۇل اب­دىقۇلوۆ تۋرالى جازىلعان پەساسى. قوزعالاتىن ماسەلە, ايتىلاتىن ويلاردىڭ وتە اششىلىعىنا بايلانىستى رەسپۋبليكالىق تا, وبلىستىق تا تەاترلاردىڭ ەشبىرى تاۋەكەلى جەتىپ قولعا المادى.

جەلتوقسان تاقىرىبىنداعى اقىنداردىڭ پوەمالارى مەن ولەڭدەرى بارشىلىق. سولاردىڭ سا­ناتىندا ءوزى دە قۋدالاۋعا ۇشى­راپ, وقۋدان قۋىلعان اقىن امان­عازى كارىپجان اۋلەتى ۇزبەي جازىپ كە­لە­دى. بىرنەشە كىتابى جارىق كورگەن.

ەندى ءان الەمىنە بايلانىستى ايتارىم: سازگەر, ءانشى, اكتەر ابيىر­بەك ءتىنالىنىڭ «جەلتوقسان جەلى» ءانى ءوزىنىڭ ماڭگىلىك ورىندالاتىن تاعدىرلى ءان ەكەنىن كورسەتتى.

كينوعا ەكراندالۋعا قاتىستى: كولبيننىڭ كەزىندە كينورەجيسسەر تالعات تەمەنوۆتىڭ «قىزعىش قۇس» كوركەم ءفيلمى ءتۇسىرىلدى. بيلىكتىڭ تاپسىرماسىمەن تۇسىرىلگەندىكتەن بە, كورەرمەندەر ونشا قابىلداي قويمايدى. كينورەجيسسەر قال­دىباي ابەنوۆتىڭ جارتىلاي كور­كەم, دەرەكتىك كورىنىستەرى دە با­سىمداۋ «اللاجار» ءفيلمىن بولە-جارا اتار ەدىم. وكىنىشتىسى, ول كي­نوتەاترلاردا, نە تەلەارنالاردا كورسەتىلگەن جوق. قالدى­باي­دىڭ ءوزى وسى ءفيلمى تۋرالى تۇڭعيىق ويدىڭ شىرماۋىنا شاتى­لىپ, ايىقپاس اۋرۋدىڭ سال­دارى­نان بىرەر جىل بۇرىن كوز جۇمدى.

جەلتوقسان – وتە اۋىر, بي­لىك­­تىڭ نازارىنان تىس قالعان تاقىرىپ. سولاي بولعاندىقتان كينورەجيسسەر ءاسيا بايعوجينا دا تالاي جىلدان بەرى دەمەۋشىلەر ىزدەپ, جانكەشتىلىكپەن جۇمىسىن ۇزبەي جالعاستىرىپ كەلەدى. ونىڭ وداق ىدى­راماي تۇرعان كەز­دە ش.اي­مانوۆ اتىنداعى «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسىندا تۇسىر­گەن «جاريالانباعان دەمونس­ترا­تسيانىڭ حرونيكاسى» دەرەكتى ءفيلمى وتە قۇندى, دايەكتىك ماڭىزى وتە زور دۇنيە. گ.كولبين جادىگويلەنە سويلەپ, ءوزىن بارىنشا جانتالاسىپ اقتاۋعا تىرىسسا, د.قوناەۆ جەلتوقسان كۇنا­ھار­لارىنىڭ بىرە­گەيى بولعان ونىڭ وڭدى-سولدى ەسىپ سويلەگەن سوزىنە شامىرقانا جاۋاپ بەرىپ, وتىرىگىن شىعارادى. ءاسيانىڭ «1986. جەلتوقسان حرونيكالارى. شىندىقتىڭ ۇزىگى» توپتاما فيلمدەرى شەتەلدىك قورلاردىڭ قولداۋىمەن ەكراندالىپ كەلەدى.

عىلىمعا كەلسەك, عالىم­دا­رىمىز ءۇشىن جەلتوقسان كوتە­رى­لىسى جابىق تاقىرىپ دەسەم, اسى­لىق ايتپاعان بولارمىن. سەبەبى ەلىمىزدە ارادا وتكەن 37 جىل الە­تىندە ءبىر-اق كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. ول – ءال-فا­رابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فا­كۋل­تەتىنىڭ وقىتۋشىسى, مارقۇم ءنار­­بين كەنجەعۇلوۆانىڭ پروفەسسور ساعىنباي قوزىباەۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن جازىلعان «جەل­توقسان وقيعاسىنىڭ باسپاسوزدە كورىنۋى» دەگەن تاقىرىپتاعى زەرتتەۋ ەڭبەگى. جەلتوقساننان جەتەكشى عالىمداردىڭ ۇرەيلەنىپ ۇركەتىنى سونداي, ءتىپتى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرۋشىلەرگە ديپلومدىق جۇ­مىسقا ۇسىنۋدان دا جاسقانادى. وسىلاي بۇكىل الەمدىك تاريحي ءمانى تەرەڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى عىلىمي اينالىمنان قاعاجۋ كورىپ وتىر.

– ەندى بۇگىنگى ۇرپاققا ورا­لايىق, ولارعا جەلتوقسان كوتە­رىلىسىنىڭ ماڭىزى مەن ءمانىن دۇرىس ۇقتىرا الدىق پا؟ ەگەر ءوز دەڭ­گەيىندە ۇقتىرا الماساق, الداعى ۋاقىتتا ونىڭ قاسىرەتى مەن قاسيەتىن قالاي جەتكىزەمىز؟

– ول ءۇشىن ءاردايىم جۇيەلى, اشىق اڭگىمە قاجەت. جەلتوقساننان ۇرەيلەنبەۋ كەرەك. ويتكەنى كوتە­رىلىس سول ۋاقىتتاعى گورباچەۆتىك بيلىك, ساياساتكەرلەر ادىپتەگەندەي ورىس ۇلتى مەن قازاق حالقىنىڭ اراسىن اشىپ, جاۋلاستىراتىن كەرەعار وقيعا ەمەس. قۇداي حالقىمىزدى كەڭ قۇشاق ەتىپ جاراتقان. ءبىز – بار ماسەلەگە بايىپ­پەن, اسقان توزىم­دىلىكپەن قا­رايتىن حالىقپىز. قانشا اۋىر دا ازاپتى قىسپاققا تاپ بولساق تا, سابىر مەن ساليقالى پايىم ءبىزدىڭ سەرىگىمىز. ايتپەسە, قازاق نەندەي قۇقايدى كورمەدى؟ ادام ايتقىسىز قانشاما قىرعىن, ازاپتاردى باستان كەشپەدى؟ ەڭ عاجابى سول, كەكشىل ەمەسپىز. جا­مان­شى­لىقتى سانامىزدان سىزىپ تاس­تايتىن «ۇمىتشاق» ۇلتپىز. وتە كەشىرىمشىلمىز. مۇنداي قاسيەت بويىنا ۇيالاعان حالىق ەشقاشان وزدىگىنەن قانتوگىس, قاسىرەتكە بارمايدى.

جەلتوقسان كوتەرىلىسى – قازاق جاس­تارىنىڭ ۇلى ەرلىگى. ءبىز سول ۋاقىتتا نازىك جاندى قىز­دا­رى­مىزدىڭ ورلىگىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. جىعىلىپ جاتسا دا جان­تالاسىپ, العا ۇمتىلۋمەن, جاعا­لاسىپ, قارسىلاسۋمەن بولدى. ولگەلى جاتسا دا ءور مىنەزىنەن ءبىر تانبادى. 1986 جىلى ىزعارلى جەلتوقسان كۇندەرىندە قازاق ءۇشىن ەر مىنەزىمەن كورىنگەن جاستاردىڭ ءبارى سونداي ەدى. وسىلاي بولعانىن بارىنشا ايتىپ, وسكەلەڭ ۇرپاق­تىڭ ساناسىنا سىنالاپ ءسىڭىرۋ ءۇشىن ولارمەن ءجيى-ءجيى جۇزدەسۋگە ءتيىس­پىز. ءسويتىپ, تاربيە, تاعىلىم سا­باق­تاستىعىنا باسا ءمان بەرسەك, كەلەشەك ۇرپاعىمىز بىزدەن دە بيىك, مارتەبەلى بولىپ وسەرى ءسوزسىز.

– جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلارعا كوزقاراس قا­لاي؟ ولاردى قولداۋ شارالارىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟

– بۇل دا ابدەن ويلاناتىن ءماندى ماسەلە. كەشە ءبارى الاڭعا الاڭسىز ويمەن, گورباچەۆتىك دەموكراتيا, جاريالىلىق ۇنىنە ەلتىپ شىققان اڭعال دا بەيكۇنا قىز-جىگىتتەر ەدى, قازىر الپىستىڭ اسقارىنداعى قاۋىمعا اينالدى. دەنساۋلىقتارىن الاڭدا جوعالتتى. ەرلىك كۇرەستەرى ءۇشىن قۇرمەت, سىي كورمەدى. ءتىپتى جۇرەك جىلىتاتىن جاقسى ءسوز, جىلى قا­باققا دا ءزارۋ. ۇيىمدارى كوپ-اق. بىراق بەرەكە-بىرلىكتەرى قۋان­ت­پايدى. باستارىن بىرىكتىرمەي, ارالارىنا ىرىتكى سالاتىن بەيمالىم كۇش بار دەيدى. بىراق سولار 86-نىڭ ىزعارلى كۇندەرىندە «سەن كىمسىڭ, قايدانسىڭ؟» دەمەي, الماتىنىڭ كوشەلەرىندە شەرۋلەدى, الاڭدا جۇمىلعان جۇدىرىقتاي تۇتاسىپ تۇردى. «مەنىڭ قازاقستانىم» مەن «اتامەكەندى» اۋەلەتە شىرقادى. بەيبىت شەرۋدىڭ اياعى وڭباي تاياق­تالىپ, ازاپتالۋعا الىپ باردى. ونى جۇزەگە اسىرعان بيلىكتىڭ ءوزى. ەڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى ماسكەۋدە بولدى.

بۇگىندە تاۋەلسىز ەل بولدىق دەيمىز. تاۋەلسىز ەل بولايىق دەپ ۇران­داتپاسا دا, بار نيەتى, ويى وسىعان ۇيلەسەتىن كوتەرىلىسشى جاس­تارىمىز كورگەن قاسىرەت پەن تارت­قان تاقسىرەتتىڭ قايىرىمىن كورە الماي قامىعىپ كەلەدى. ونى كورۋ ءۇشىن الاڭدا قولعا تۇس­كەنىن, قورلانىپ, زورلانعانىن دالەلدەۋ كەرەك ەكەن. ۇستالىپ تىر­كەلگەندەر, سوتتالىپ ءىستى بول­عاندار, پارتيا, كومسومولدان شى­­عا­رىلعاندار وزدەرىن اقتاپ الار-اۋ. ال ۇستالماي امان قۇتىل­عاندار شە؟ ولار وزدەرىنىڭ جەل­توق­سان قاھارماندارى ەكەنىن قاي­تىپ دالەلدەيدى؟ مىنە, ولاردىڭ ءبارىن اشىندىراتىن نارسە – وسى.

بۇگىندە اقتالعاندار ساناۋ­لى. بيىل قانشاعا جەتكەنىن بىلمەيمىن, ال 35 جىلدىعى اتالىپ وتكەن كەزدە كۇللى رەسپۋب­ليكا كولەمىندە ۇزىن سانى بەس جۇزدەي عانا بولاتىن. ەندى اق­تالعان جەلتوقسان باتىرلارىنا مەملەكەت اتىنان جاسالاتىن جاقسىلىققا قاتىستى ايتارىم: الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى وتكەن جىلى تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا 150 مىڭ تەڭگەدەن بەرىپ ەدى. بيىل 250 مىڭ تەڭگەگە ءوسىرىپتى دەگەندى ەستىدىم. جۇمىس ىستەپ جۇر­گەن جەلتوقساندىقتاردىڭ ايلىق جا­­لاقىسىنا ءۇش جارىم مىڭ تەڭگە­دەن قوسىلادى.

– تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىندە كوڭىل كوتەرەتىن كوپ اڭگىمە ايتا ما دەپ دامەلەنىپ ەدىم...

– كوڭىلسىزدەۋ تۇستارى كوبەيىپ كەتسە, اششى اقيقاتقا جۋىقتاپ ءسوز قوزعاعانىم ءۇشىن كىنالى ەمەس شىعار­مىن. دەگەنمەن ء«ۇمىتسىز – شايتان». ءبارى بىرتە-بىرتە جاق­سارسا, جابىققان, قامىققان جەل­توقساندىقتاردىڭ قابارعان قاباق­تارى اشىلار. سولاي بولادى دەپ سەنەيىك...

– اشىق اڭگىمەڭىزگە العىس­تان باسقا ايتارىم جوق.

اڭگىمەلەسكەن –

ارمان وكتيابر,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى