– اعا, ايىپ ەتپەڭىز. الدىمەن ءوزىڭىزدى وقىرماندارعا قىسقاشا تانىستىرىپ وتسەك دەيمىز. بۇل «كىم بولاسىز؟ قايدا جۇمىس ىستەپ, نەندەي قىزمەت اتقاردىڭىز؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ قوي. مىنە, سوندا اڭگىمەمىز دۇرىس ارناعا تۇسەدى دەپ ويلايمىن.
– ءجون ەكەن, قاراعىم. مەن وسى قوستاناي ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتىمىن. مىنا اۋليەكول اۋدانىنداعى قازانباسى ورمان شارۋاشىلىعىندا تۋىپ-ءوستىم. مەكتەپتى وبلىس ورتالىعىندا ءبىتىردىم دە, الماتىعا اتتاندىم. بۇل 1957 جىل. سودان كازگۋ-دا, ونىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ, 1962 جىلى ەلگە ورالدىم. جولدامام بويىنشا بەلگىلەنگەن قالالىق پروكۋراتۋراداعى جۇمىسىما ەندى كىرىسە بەرگەنىمدە, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكە شاقىرماسى بار ما؟.. قىسقا اڭگىمەدەن سوڭ ولار مەنى مقك-ءنىڭ مينسكىدەگى ارناۋلى مەكتەبىنە جىبەردى. ونى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن سول ورگاننىڭ قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىندا 27 جىل ءۇزىلىسسىز قىزمەت اتقاردىم. قازىر قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىندامىن.
– دۇرىس ەكەن. ال «ديسسيدەنت قۇلماعامبەتوۆ» ىسىنە قالاي تاپ بولىپ, وعان نە سەبەپتى ارالاسىپ ءجۇرسىز؟
– 1964 جىلى جوعارىداعى ارناۋلى مەكتەپتى ءبىتىرىپ كەلدىم دەپ ايتتىم عوي. سودان مەن مقك-ءنىڭ ءوزىمىزدىڭ وبلىستاعى باسقارماسىندا تەرگەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەي باستادىم. باستىعىم كوپ سويلەمەيتىن, ءتۇسى سۋىق پ.دادىكين دەگەن ادام ەدى. 1941-1945 جىلدارداعى سوعىسقا قاتىسىپ, سونداعى «سمەرش» قارسى بارلاۋ قۇرىلىمىندا قىزمەت اتقارعان بۇل كىسىنىڭ كەۋدەمسوقتىعى سونداي, ەشكىممەن امانداسپايتىن. مۇنى ايتپاعاندا, ءبىر بولمەدە وتىراتىن ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى بۇيرىق رايىنداعى سوزدەر بولماسا, جاي ءتىل قاتىسۋدىڭ ءوزى جوقتىڭ قاسى ەدى. تاڭنىڭ اتۋى مەن كۇننىڭ باتۋىنا دەيىن قاۋىرت ءبىر جۇمىس ىستەپ جاتقانداي تۇرتكىلەنەدى دە وتىرادى. مەنى دە جۇمىسسىز قاراتىپ وتىرعىزبايدى.
ءبىر كۇنى ول: «مينسك مەكتەبىنەن العان تەوريالىق ءبىلىمىڭ – باسقا نارسە. ونى ومىردەگى پراكتيكالىق جاعدايلارمەن ۇشتاستىرىپ وتىرماساڭ بولمايدى», دەدى. ءسويتتى دە: «باسقارمانىڭ وپەراتيۆتىك قۇرامىندا وتەتىن ساياسي ساباقتى جۇرگىزۋگە ازىرلەن. وندا «ۇكىمەتكە قارسى ۇگىت جانە ناسيحات» تاقىرىبىندا بايانداما جاسايسىڭ», دەپ ءسوزىن اياقتادى.
– جاقسى, جولداس اعا تەرگەۋشى, – دەدىم مەن ءسال ويلانىپ. – بىراق وعان قاجەت ومىرلىك مىسالداردى قايدان الامىن. وداق بويىنشا مۇنداي, ياعني زاڭنىڭ 56-بابىمەن جاۋاپقا تارتىلعاندار وتە از, ىلۋدە بىرەۋ عانا عوي.
– تومەنگى قاباتتاعى مۇراجايعا بار, – دەپ قىسقا قايىردى ءسوزىن باستىعىم. – وندا قۇلماعامبەتوۆ ماحمەت اتتى ادامنىڭ قىلمىستىق ءىسى بار. – ونى 1962 جىلى مەن ءوزىم تەرگەپ, قوعامعا قارسى پىكىرى, ۇلتشىلدىعى جانە ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان جۇيەنى قارالاۋعا تىرىسقان ارەكەتتەرى ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ جوعارىداعى ءوزىڭ ايتقان بابى بويىنشا جاۋاپقا تارتقانمىن. بۇعان قوسا مقك-ءنىڭ سول جىلعى «سبورنيك» جۋرنالى تىگىندىسىن دە قارا. ونىڭ نومىرلەرىنىڭ بىرىندە مەن وسى ءىستى تالداپ, ماقالا جازعانمىن. سونى پايدالان.
مىنە, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ اتى-ءجونىن مەن العاش رەت وسىلاي ەستىپ, بىلگەن ەدىم, شىراعىم. ەسىل ازاماتتىڭ جاۋاپقا تارتىلعاندىعى ىسىمەن دە جوعارىداعى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىنداعى ىزدەنىس ۇستىندە تانىسقان بولاتىنمىن.
– سونىمەن ول قانداسىمىز كىم ەكەن؟ تۋعان جەرى, وسكەن ورتاسى؟ العان ءبىلىمى مەن ماماندىعى جانە جۇمىس ىستەگەن جەرى؟..
– بولاشاق كەيىپكەرىمىز 1930 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىنداعى ەڭبەك ۇجىمشارىندا دۇنيەگە كەلىپتى. سول اۋىلداعى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, كازگۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, ونى وتە جاقسى باعالارمەن اياقتايدى. ءسويتىپ, جاس مامان العاشقى ەڭبەك جولىن تۇرىكمەنستاننىڭ چاردجوۋ قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقىتۋشى بولىپ باستايدى. ۋاقىت وتە كەلە ول كۇنى كەشە ءوزى وقىعان توم-توم كىتاپتارداعى فيلوسوفيا مەن ساياسي ەكونوميانىڭ كەيبىر تەوريالىق ماسەلەلەرى كەڭەستىك شىندىقپەن سايكەس كەلمەيتىندىگىن كورەدى. بۇل ويىن جانىنداعى وقىتۋشىلارمەن بولىسۋگە تىرىسادى. كەيبىر پىكىرلەرىن لەكتسيا ۇستىندە ستۋدەنتتەرگە اشىق ايتادى دا. ءيا, توتاليتارلىق جۇيە – كازارمالىق سوتسياليزمدە ونداي كەرەعار ءومىر شىندىعىنىڭ بارى راس ەدى. بىراق مۇنى وكىمەتتىڭ قۇلاقتارىنا قۇيىپ تۇرىپ بەرگەن ۇعىمىنان باسقاشا پايىمداۋ كافەدراداعى ارىپتەستەرىنە مۇلدەم تۇسىنىكسىز جايت-تىن. ولارعا بۇل ۇنامايدى. وسىلايشا, ماحمەت كۇلماعامبەتوۆتىڭ جوعارىداعىداي ەركىن ويلىلىعى كوپ ۇزاماي ينستيتۋت پارتيا ۇيىمىنا جەتەدى. ارنايى ورگانعا حابارلانىپ, جاس ماماندى قۋدالاۋ باستالادى. مۇنداي قىسىمعا شىداي الماعان ول اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنان ء«وز ەركىمەن» كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.
سودان كەيىن ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جان قىرعىزستان استاناسى فرۋنزەدەگى مەديتسينا ينستيتۋتىنا كەلىپ, فيلوسوفيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى. كوپ ۇزاماي بۇل جەردە دە ول سوڭىنا ەرگەن قوڭىراۋدىڭ سالدارىنان كوزگە تۇرتكى بولا باستايدى. وقىتۋشىلار مەن پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ماحمەتتى ءجيى-ءجيى سىنعا الىپ, وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق ەتەدى. قايدا بارارىن بىلمەگەن كەيىپكەرىمىز ەندى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنا كەلىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋعا شەشىم قابىلدايدى. بىراق مۇندا دا ساتسىزدىك... مۇنان سوڭ تاعدىر ەندى ونى ماسكەۋگە قاراي جەتەلەيدى. ءسويتىپ, ول وداق استاناسى ىرگەسىندەگى مانتۋروۆو قالاسىنان ءبىر-اق شىعادى. وسى جەردە قارا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, كۇدىكتى ادام رەتىندە كوزگە تۇسەدى. ۇيىنە ءتىنتۋ جۇرگىزىلىپ, جاۋاپقا الىنادى. قازاقستانعا قايتۋعا «كەڭەس» بەرىلەدى. رۋدنىيعا كەلىپ, ەلەكترمونتەر بولىپ جۇرگەندە تۇتقىندالادى.
– قالاي؟ نەگە؟
– وعان سەبەپ, ونىڭ ارتىنان ەرگەن بۇرىنعى قوڭىراۋىنان باسقا, تۇراقتى جۇمىسىنىڭ جوقتىعى ەدى. ءيا, وتباسىلىق ومىردە جولى بولماعان, شامشىل مىنەز-قۇلقىنا بايلانىستى جۇمىسقا ورنالاسا الماعان كەيبىر ادامداردى ول كەزدە جەرگىلىكتى بيلىك قوعامداعى «ماسىل», «ارامتاماق», وزگەنىڭ ەڭبەگىنەن كۇن كورۋشى «جاتىپ ىشەر جالقاۋ» دەپ كۇستانالايتىن. سونداي توپپەن ۆاگوننان جۇك ءتۇسىرىپ, قازاندىقتا وت جاعىپ, مونتەر بولىپ ۋاقىتشا ناپاقا تاۋىپ جۇرگەن ماحمەتتىڭ كۇدىككە ىلىگۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ونىڭ سوناۋ بالا كەزدەن بەرگى فوتواپپاراتقا دەگەن اۋەستىگى ەدى. سول ادەتپەن ءار جىلدارى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردە كەڭەستىك قوعامنىڭ كۇنگەيى عانا ەمەس, كولەڭكەلى تۇستارى دا كورىنىس تاپقان-تىن. مىنە, سولار: «بۇل فوتولار باتىس باسپاسوزىنە جىبەرۋ ءۇشىن ادەيى تۇسىرىلگەن», دەلىنىپ, وزىنە سور بولىپ جابىسادى. ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتى ماسكەۋ وبلىسىنداعى «اڭگىمەلەسۋدەن» كەيىن مقك-ءنىڭ قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىنداعى پ.دادىكين جۇرگىزگەن تەرگەۋدەگى تومەندەگى جاۋاپ ايعاقتايدى.
«…مانتۋروۆو قالاسىندا تۇرىپ جاتقانىمدا ءۇي-كۇيى جوق قايىرشىلاردى, ءۇستى-باسى كىر ماسكۇنەمدەردى, قوقىس تاسيتىن اسسەنيزاتور كولىگىن سۋرەتكە تۇسىرگەنىم راس, – دەپتى ول 1962 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى تۇسىنىكتەمە سوزىندە. – ءتىنتۋ كەزىندە تەرگەۋشى 100-گە تارتا فوتونىڭ 30 شاقتىسىن تاڭداپ الدى. كەزىندە ونىڭ ارقايسىسىنا مازمۇنىنا سايكەس ات قويىپ ەدىم. مىسالى, «مينياتيۋرنىي ۋزكوكولەينىي پاروۆوز» دەگەنىم, قالالىق پاركتەگى بالالار تەمىرجولىندا تۇرعان وتە ەسكى, بىراق سيرەك كەزدەسەتىن كىشكەنتاي پويىزدىڭ كورىنىسى بولاتىن. ال «مۋجيكي حمەلەۆكي» سۋرەتىنىڭ تاريحى بىلاي. ءبىر كۇنى قالا ىرگەسىندەگى كەڭشاردىڭ 2-3 جۇمىسشىسى ءبىزدىڭ شاتىر جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ, اپپارات ۇستاپ وتىرعان مەنەن وزدەرىن فوتوعا ءتۇسىرۋدى سۇرادى. شىعارعان سۋرەتىم ولارعا ۇناعان بولۋى كەرەك, ەرتەسىندە راقمەتىن ايتىپ, بىرەۋى كەتەرىندە قولىنداعى ىدىستان ماعان ءسۇت قۇيىپ بەرگەنى ەسىمدە. بۇل پلەنكا كادرىندا ساياسي ماعىنا بار دەپ كۇماندانساڭىزدار, ونىڭ ءمان-جايىن وسى فوتوعا تۇسكەن كىسىلەردەن سۇراۋلارىڭىزعا بولادى عوي. ودان كەيىنگى سۋرەت اتتارى مىناداي ەدى. «پري لامپە ۆ كلۋبە», «ستارۋحا», «دەۆۋشكا – سۋچكورۋب», «فوتو نيششەگو», «اسسەنيزاتور»... اسىرەسە سوڭعى فوتونى كورگەندە كىم-كىمنىڭ دە بولسىن بەتىنە كۇلكى ۇيىرىلەتىن. سەبەبى دارەتحانالارداعى ءناجىس تاسۋشى وسى ءبىر سالدىر-گۇلدىر ەتىپ, ساسىپ-مۇڭكىگەن قوس بوشكەلى ات اربا كەلە جاتقاندا ءبىز جيىركەنىپ, مۇرنىمىزدى باسا, جان-جاققا تۇرا قاشاتىن ەدىك. كورىپ وتىرسىز, بۇلاردىڭ ءبارى – ومىردەگى ءجيى كەزدەسەتىن كورىنىستەر. سوندىقتان ول تۋرالى سۋرەتتەردى قاراعان كىسىدە ۇكىمەتكە قارسى ەشقانداي وي بولۋى مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ كورىكسىز جاعىن ىلعي كورسەتە بەرۋ قوعامعا ۇناماۋى دا مۇمكىن. بىراق مەن زاڭعا قارسى ەشقانداي ءىس-ارەكەت جاساماعانىما سەنەمىن. قوقىس قوپارعان قايىرشىلار, ءۇي-كۇيسىز ماسكۇنەمدەر كەز كەلگەن مەملەكەتتە بار عوي. ءيا, بۇل كەڭەس وكىمەتىنە عانا ءتان نارسە ەمەس. ەندەشە, نەگە وسى سۋرەتتەردەگى كورىنىستەر سونشاما ءبىزدى ۇركىتۋگە ءتيىس؟..».
– تەرگەۋ كەزىندە ماحمەت قۇلماعامبەتوۆكە تاعى قانداي ايىپتار تاعىلدى ەكەن؟ بۇل جونىندە مۇراعاتتاعى ءسىز كورگەن ىستە ناقتى فاكتىلەر بار ما؟
– «ۇلتشىلدىق». «ۇكىمەتكە قارسى ۇگىت-ناسيحات». «مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا بايلانىستى قاۋىپتى ويلار»... الدىڭعى ماسەلەگە كەلەر بولساق, كەيىپكەرىمىز جاۋاپ الۋ كەزىندە: «ۇلت ماسەلەسى مەنى كوپ ويلانتىپ, تولعاندىرادى, – دەپ باستايدى ءسوزىن. – بىراق ءوز باسىم ۇلتشىل ەمەسپىن. ءوزىڭدى باسقادان جوعارى ۇستاۋ, باسقانى جەك كورۋ دەگەن مەندە جوق قاسيەت. دەسەم دە ورىس حالقىنىڭ كەيبىر وكىلدەرىنىڭ از ۇلتتارعا مەنسىنبەۋشىلىكپەن قارايتىنىنا توزە المايمىن. وندايلار ءبىزدى ەكىنشى سورتتى ادامدارعا, اقىل-ەسى جەتىمسىز جاندارعا بالايدى. ساۋاتسىز, قابىلەتسىز كەيبىر ورىستاردىڭ ءبىلىمدى, پاراساتتى قازاقتاردى كەكەتىپ, مۇقاتىپ قالاتىنىن كىم كورمەي ءجۇر؟.. اعا حالىقتىڭ سونداي مادەنيەتسىز, ۇردا-جىق وكىلدەرىنىڭ ۇلتىمدى قارالاپ, مەنىڭ ار-وجدانىمدى اياققا باسۋلارىنا بولا ما؟!». ال ايىپتالۋشىنىڭ «مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا قاتىستى قاۋىپتى ويلارىنا» كەلسەك, «دەموكراتيا تۋرالى ءسوز بولسا, – دەيدى مقك وكىلىنە, – ول قاعاز جۇزىندە عانا بار. ونىڭ ومىردەگى ناعىز ىستەرگە ەشقانداي قاتىسى جوق. مىسالى, سايلاۋدى الايىق. ءبىز ءوز قالاۋلىلارىمىزدى تاڭداپ, وعان داۋىس بەرمەيمىز. تىزىمدەگى الدىن الا دايىندالعان فاميليالاردى بيۋللەتەنگە سالامىز دا قويامىز. بۇل – سايلاۋ ەمەس, جۇرتتى الداۋ.
ال جەرگىلىكتى كەڭەستەرگە كەلسەك, ونىڭ دا ءرولى تەك قاعاز بەتىندە. ولاي دەيتىنىم, ەلگە ەڭ جاقىن بۇل جۇيە دە پارتيا اپپاراتىنىڭ قولىندا. سوندىقتان بىزگە كوممۋنيستەرگە قارسى ءسوز ايتۋعا, ول ەسەپتە تۇراتىن پارتيا ۇيىمىن سىناپ-مىنەۋگە بولمايدى. راس, مەنى كەڭەس وكىمەتى وقىتىپ, جەتكىزدى. ادام ەتتى. بىراق مەن ونىڭ اق دەگەنىن العىس, قارا دەگەنىن قارعىس دەپ ايتقانىنىڭ بارىمەن كەلىسە بەرۋگە ءتيىس ەمەسپىن. ويتكەنى ءار ادامنىڭ ءوز پىكىرى بولۋى كەرەك».
ەندى ماحمەت قۇلماعامبەتوۆكە تاعىلعان كەلەسى ايىپتى باياندايىق. ء«سىز وكىمەتكە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلدىڭىز. وسى تۋرالى جاۋاپ بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەگەن تەرگەۋشىگە ول: «مەن, – دەيدى, – ەشقاشاندا ولاي ىستەگەن ەمەسپىن. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ, ءوز ويىمشا, جۇرگىزىپ وتىرعان كەيبىر ساياساتى تۋرالى جەكە پىكىر ايتقانىم راس. مىسالى, بريگاداداعى جۇمىس ىستەيتىن كىسىلەرمەن تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە ساياسي تاقىرىپتا اڭگىمە بولا قالعان كەزدە ءوز ويىمدى جاسىرماي اشىق ايتاتىنمىن. بىراق تا ول ەش ۋاقىتتا بيلىككە قارسى باعىتتالعان سيپاتتا بولعان ەمەس. مىسالى, ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك نەسيەلەردى «كونسەرۆاتسيالاۋى» ماعان تۇسىنىكسىز جاعداي بولدى. سوعىستىڭ اياقتالعانىنان بەرى قانشا جىل وتسە دە, اتقارۋشى ورگان ءوز قارىزىن حالىققا قايتارماي وتىر. مەن ساياسي ەكونوميا مەن فيلوسوفيانىڭ مامانى بولعاندىقتان, بۇل جاعدايدىڭ ءبارىن قۇپتاپ باسىمدى يزەي المايمىن. ۇكىمەتكە قارسى ناسيحات دەگەن – وزىندىك مازمۇنى بار كىتاپ, پاراقشالاردى دايىنداپ, تاراتۋ. مەن ءويتىپ كورگەن ەمەسپىن. پارتيانىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان كەيبىر ساياساتىن تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن وي-پىكىرلەرىمدى داپتەرگە كۇندەلىك رەتىندە جازىپ وتىرعانىم بار. ونى مەن كوپتەگەن ماسەلەگە, مىسالى, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايى, مەملەكەت قۇرىلىسى تۋرالى وي-پىكىرلەرىمە ارنادىم. ولاردى ۇكىمەتكە ءبىر نۇقسان كەلتىرەيىن, نە شەتەلدەردەگى كسرو-عا قارسى ورتالىقتارعا جىبەرەيىن دەگەن جوسپار بولعان ەمەس. مەنىڭ ماقساتىم كوكپ-نىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى عىلىمي تەورياعا قايشى كەلەتىنىن دالەلدەپ, ونىڭ كەيبىر جاعدايلارىنا رەۆيزيا جاساۋ ەدى».
ماحمەت قۇلماعامبەتوۆكە تاعىلعان كىنالار مەن ايىپتاردىڭ, وعان بايلانىستى تەرگەۋشىگە قايتارعان جاۋاپتارىنىڭ ءبىر پاراسى, قىسقاشا ايتقاندا, مىنە, وسىنداي. بۇدان ول كىسىنىڭ ويى جۇيرىك, سوزدەرى دالەلدى, اقىلدى دا العىر جان ەكەنى بايقالادى. الدىندا وتىرعان ادامنىڭ تەمىردەي بەرىك لوگيكاسىنا تاڭدانىپ, نە ىستەرىن بىلمەگەن مقك وكىلى ەندى وعان قىسىم كورسەتىپ, بوپسالاۋعا كوشەدى. مۇنىمەن قاتار جاۋاپ الۋ پاراقشاسىنىڭ كەيبىر بەتتەرىنە ول ايتپاعاندى «ايتتى», مويىنداماعاندى «مويىندادى» دەگەن وزىمبىلەرمەندىككە دە بارادى.
– ونى نەدەن كورۋگە بولادى؟ ءسىز وقىپ, تانىسقان ىستە وعان ناقتى ايعاق, مىسالدار بار ما؟
– بار. ول ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ 1963 جىلدىڭ 1 مامىرىندا سوت تەرگەۋىنە نارازىلىعىن ءبىلدىرىپ, قازاق كسر جوعارعى سوتىنا جولداعان كاسساتسيالىق شاعىمى. كولەمى 26 بەتتەن تۇراتىن وندا ول ءبارىن ايتىپ, سونىڭ ىشىندە تەرگەۋ مەن سوت تاراپىنان بولعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى دالەلدى تۇردە كورسەتەدى. اتاپ ايتقاندا: «بۇل ورگان مەنىڭ ەڭ ناشار دەگەن ويىمنان شىقتى, – دەپ باستايدى مۇڭ-زارىن اعامىز. – ويتكەنى: 1) جاۋاپ الۋ كەزىندە تەرگەۋشى مەنى «اككى قىلمىسكەرسىڭ» دەپ قورلادى. كىنام بەلگىلى بولماي تۇرىپ, ونىڭ بۇلاي قورقىتىپ-ۇركىتۋگە قانداي قۇقى بار؟ 2) ول مەنەن تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتۋىنا دەيىن ۇزدىكسىز جاۋاپ الۋدى ادەتكە اينالدىردى. سودان بارىپ ەس-ءتۇسىمدى بىلمەيتىن حالگە جەتتىم. 3) تەرگەۋشى مەنىڭ ايتقاندارىمدى حاتتاماعا ءوز قولىممەن جازۋىما رۇقسات ەتپەدى. مۇنىڭ ءبارىن وقىتپاي, وزىنە «ىڭعايلاپ» تولتىرعاندىقتان, ايعاق بىرجاقتى, تەك مەنى قارالاۋ سيپاتىندا بولىپ شىقتى. 4) ول ەگەر ايتقانىنا كونبەسەم, تەرگەۋدى كوپ ۋاقىتقا سوزا بەرەتىنىن, بۇل از بولسا قولىندا باسقا دا اشكەرەلەۋشى ماتەريالدار بار ەكەنىن ەسكەرتىپ, وسىنداي پسيحولوگيالىق بوپسا ارقىلى جۇيكەمدى توزدىردى. مۇنداي ارانداتۋ ءتاسىلىن تەرگەۋشىدەن كۇتپەگەن ەدىم».
ال ەندى سوتقا كەلەيىك. بۇل جونىندە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز: «ونىڭ توراعاسى بۋگاەۆ كوزىمەن اتىپ, ايتايىن دەگەنىمە ەرىك بەرمەدى, – دەيدى. – ايىپتاۋ قورىتىندىسىمەن دە تانىسا المادىم. ولار قۇجاتتىڭ قۇپيالىلىعىنا سۇيەنىپ, ونىمەن تۇرمەنىڭ ارنايى بولىمىندە كوز جۇگىرتىپ وقۋىما عانا مۇمكىندىك بەردى. كەرەكتى جەرلەرىنەن ۇزىندىلەر جازىپ الىپ, سوت وتىرىسىنا دايىندالۋىما وسىلاي كەدەرگى جاسادى. ءتىپتى ارىز جازاتىن قاعازدى الۋدىڭ ءوزى ماعان قيىنعا سوقتى. بولعان جاعدايدى ايتا باستاسام, سوت توراعاسى بۋگاەۆتان: «توقتات!» «قىسقارت!» دەگەن سوزدەردەن باسقا ەشتەڭە ەستي المادىم».
امال نە, ەسىل ازاماتتىڭ جوعارىداعى جانايقايىنا ەشكىم قۇلاق اسپايدى. وعان دالەل, وزىنە 56-باپتىڭ 1-تارماعىن كۇشتەپ تاڭعان قوستاناي وبلىستىق سوتىنىڭ 1963 جىلعى 17 ساۋىردەگى ۇكىمىنە نارازىلىق تانىتقان ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ 1 مامىرداعى شاعىمىن جوعارعى سوتتىڭ 29 مامىردا قاراپ, ەش وزگەرىسسىز قالدىرۋى. راس, وسى ورگاننىڭ پرەزيديۋمى 16 تامىزدا سوتتالۋشىنىڭ نەگىزگى جازاسىن وتەۋ تۋرالى رەجىمگە بايلانىستى ۇيعارىمدى بۇزىپ, ءىستى قايتا قاراۋعا جىبەرەدى. بىراق ەشقانداي جاقسىلىق بولمايدى. قوستاناي وبلىستىق سوتى 1963 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگىندەگى ۇكىمىندە «ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسىنداعى كۇشەيتىلگەن رەجىم» ءسوز تىركەسىن «قاتاڭ رەجىم» دەگەن ۇيعارىممەن الماستىرىپ, ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتى 7 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جانە 3 جىل جەر اۋدارۋعا كەسەدى.
– وبال-اي... قايران ازامات جازاسىن قايدا وتەدى ەكەن؟ قاپاستان شىققاننان كەيىنگى ءومىرى شە؟ ودان حابارىڭىز بار ما؟
– موردوۆيادا. سونداعى ۆلاديمير قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى ساياسي تۇتقىندار لاگەرىندە بولادى. وزىنە ءتيىستى 7 جىلى بىتكەن سوڭ, كومي اسسر-نىڭ ميكۋن, ۋحتا, ۆۋكتۋل جانە سىبىردەگى سۋرگۋت ەلدى مەكەندەرىنە قونىس اۋدارادى. ويتكەنى 3 جىلدىق جەر اۋدارۋ جازاسىن وتەۋى كەرەك قوي. ودان كەيىن ياكۋتياداعى چۋلمان كەنتىندە تۇرىپ, ينجەنەر, اعاش شەبەرى جانە كەڭسە قىزمەتكەرى سياقتى جۇمىستار اتقارادى. 1977 جىلدىڭ كۇزىندە ۋكراينانىڭ حاركوۆ قالاسىنا كەلەدى دە, گالينا مويسەەۆنا بەر دەگەن كەلىنشەككە ۇيلەنەدى. ونىڭ يزرايلدە تۋىستارى بار ەكەن. ەكەۋى اقىلداسىپ, شەتەلگە كەتۋگە بەل بايلايدى. ءسويتىپ, ىزدەنىپ ءجۇرىپ ءتيىستى ورىنداردان رۇقسات الادى دا, الدىمەن ۆەناعا بەت الادى. وندا بارعان سوڭ نەكەلەرىن بۇزىپ, اجىراسادى. ايەل يزرايل استاناسى تەل-اۆيۆكە باعىت الادى. ماحاڭ گەرمانياعا تارتادى. سونداعى ميۋنحەن قالاسىنا جەتكەننەن كەيىن «ازات ەۋروپا», «ازاتتىق» راديوستانسالارىنا قىزمەتكە ورنالاسادى. اقش كونگرەسى قارجىلاندىرىپ, كسرو-عا قارسى حابار تاراتاتىن بۇل مەكەمەنىڭ الەۋەتى زور ەدى. ماحاڭ, مىنە, سونداعى قازاق ءبولىمىنىڭ تاۋلىگىنە 6 ساعاتتىق حابارىن ەفيرگە شىعارۋعا قاتىسىپ وتىرادى. ول باعدارلامانى, ارينە, سول كەزدەرى كەڭەستىك قازاقستانداعى ەكىنىڭ ءبىرى تىڭدايتىن دەسەك, شىندىققا سايكەس كەلمەس ەدى. سەبەبى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارنايى قىزمەتى بۇل راديو تولقىندى قوسىمشا دىبىستارمەن باسىپ, ەلگە جەتكىزبەۋگە تىرىساتىن. بىراق الماتىداعى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە ءبارىمىزدىڭ سول ەفيردەن ميۋنحەندەگى ماحمەت اعا حابارىن تىڭداۋعا ارەكەتتەنگەنىمىز راس. ويتكەنى ايازدا بەت-اۋزى دومبىعىپ, كوك مۇزدا تاياققا جىعىلىپ جاتقان ءىنى-قارىنداستارىمىزعا ماحاڭنىڭ الىستان جەتكەن ءۇنى مورالدىق دەمەۋ بولدى. سول كۇندەرى دە, ودان كەيىن دە ول قازاق جاستارىنىڭ وداقتا العاش رەت وسى ءبىر الىپ يمپەريا رەجىمىنە قايمىقپاي قارسى شىققانىن دۇنيەجۇزىنە ماقتانىش ەتىپ ايتۋدان تانبادى.
...عاليحان اعا وسى سوزدەردى ايتتى دا: «ەگەمەندىك لەبى ەسكەن 1990 جىلى قازاق كسر باس پروكۋرورى جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن ماحمەت قۇلماعامبەتوۆتىڭ ىسىنە بايلانىستى نارازىلىق ءبىلدىردى, – دەدى. – ءسويتىپ, بۇل ماسەلە سول جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ پلەنۋمىندا قارالدى. ناتيجەسىندە, سوعان دەيىنگى وعان قاتىستى بارلىق سوت اكتىسىنىڭ كۇشى جويىلىپ, ءوزىمىز ءسوز ەتكەن جاننىڭ ءىس-ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى ول تولىق اقتالدى. بار بىلەتىنىم وسى, قاراعىم. ال ونىڭ ودان كەيىنگى ومىرىنەن حابارىم جوق».
قاريانىڭ ءسوزىن تىڭداپ بولىپ, اسەرلى اڭگىمەسى ءۇشىن راقمەت ايتتىم. سودان سوڭ ينتەرنەتكە ءۇڭىلدىم. ويىم «كەيىپكەرىمىزدىڭ باتىستاعى تاعدىرىنان ءبىر دەرەك تابىلىپ قالار ما ەكەن؟» دەگەن ءۇمىت. تاپتىم! بار ەكەن. ىزدەگەن ماعلۇماتىمدى ە-history.kz سايتىنا قويعان ونىڭ بالالىق شاقتاعى تانىسى, كەيىن 50-جىلدارى كازگۋ-دە قاتار وقىعان زامانداسى, قازىر ەسىمى ەلىمىزگە بەلگىلى انتروپولوگ ورازاق سماعۇلوۆ بولىپ شىقتى. اكادەميك اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, گەرمانياعا بارعان 70-جىلداردىڭ اياعىندا ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ ۇيلەنەدى. ايەلى ناتاشا قازان توڭكەرىسى كەزىندە رەسەيدەن كەتكەن اق ەميگرانتتىڭ نەمەرە قىزى ەكەن. زايىبى «ازات ەۋروپا», ءوزى «ازاتتىق» راديوسىندا جۇمىس ىستەگەن ماحمەت قۇلماعامبەتوۆ 1995 جىلى زەينەتكە شىعادى. ورازاق سماعۇلوۆ وسى جايتتاردى ءسوز ەتە كەلىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا ەسكى تانىسىمەن يتاليادا كەزدەسكەنىن, 2000 جىلى ونىڭ گەرمانياداعى ۇيىندە قوناقتا بولعانىن ايتادى. ال 2008 جىلعى 8 قاراشادا ۇزاققا سوزىلعان اۋىر ناۋقاستان كەيىن باقيلىققا اتتانىپ, دەنەسى ميۋنحەن ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەگى زيراتقا جەرلەنىپتى.
جانبولات اۋپباەۆ,
جۋرناليست
استانا
