كۇيزەلگەن, قورلىعى مەن زورلىعى قاتار وتكەن كاپىرگە كىرىپتار بولماي, ىڭعايى كەلسە, ءيىسى مۇسىلمان يران جەرىنە جەتىپ جىعىلۋ بوسقان ەلدىڭ ارمان-اڭسارى ەدى. قۇرمانعازى اۋعان ەلدىڭ جاعدايىن زۇلماتتى كوزى كورگەن قاريالاردان, اتاسى قوزىباعار مەن اجەسى قويسىننان تالاي رەت ەستىدى. ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى باس ساۋعالاعان ەلدى توقتاتامىز دەپ, ارنايى قارۋلى اسكەر شىعارىپ, ەلدى اياۋسىز قىرا باستايدى. ولگەنى سول جەردە جانتايىپ, امان قالعانى قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتىپ تۇرىكمەن جەرىنە تابان تىرەگەن. اۋلەتتىڭ ۇلكەنى, قۇرمانعازىنىڭ باباسى, ياعني شاماحان قاريا جول كوتەرە الماي, كىندىگىنەن تاراعاندار يرانعا اسا الماي تۇرىكمەنستانعا ورنىعىپتى. شاماحاندى اۋلەكى كوممۋنيستەر توسەك تارتىپ جاتقانىنا قاراماستان ۇستاپ الىپ كەتكەن. ءبىر رۋدىڭ ءسوز ۇستارى, ايتارلىقتاي داۋلەت يەسى بولعان ازامات قول-اياعى كىسەندەلىپ ايدالىپ كەتە بارعان. اقىل-پاراساتىنىڭ ارقاسىندا ءبىر رۋلى ەلدىڭ ايبىنىنا اينالعان شاماحان ارحانگەلسكىدە ايداۋدا جۇرگەندە ومىردەن ءوتىپ, حرۋششەۆتىڭ «جىلىمىق جىلدارىنان» كەيىن اقتالادى. اۋلەتتىڭ ۇلكەنىن يتجەككەنگە ايداتقاندار ەندى ونىڭ تۇڭعىشى قوزىباعاردىڭ سوڭىنا «شام الىپ» تۇسەدى. تۇرىكمەننىڭ سايىن دالاسىنان «سايعاق قۇرلى سايا تاپپاعان» ول قاشىپ وتىرىپ باياعىدا كوشكە ىلەسە الماي, جەم بويىندا قالعان تۋىستارىن پانالايدى. بىراق قىزىل بەلسەندىلەر وعان تىنىشتىق بەرمەيدى. قۇرمانعازىنىڭ اتاسى ەندى قاشىپ وتىرىپ, جامبىل وبلىسىنداعى تۋىستارىنا بارادى. الايدا بۇل جەردە دە جان-جاقتان تۇرتپەكتەۋ باستالعان كەزدە ارال تەڭىزى ارقىلى قايتا تۇرىكمەن جەرىنە ءوتىپ كەتەدى. سول ۋاقىتتا, 1941 جىلى مايدانعا اتتانادى. سوعىستا جارالانىپ, امان-ەسەن ەلگە ورالادى. ءسويتىپ, قوزىباعاردى رەپرەسسيادان, قۋعىن-سۇرگىننەن, قاشىپ-پىسۋدان سوعىس قۇتقارادى.
اجەسىنىڭ اشارشىلىق جىلدارىنداعى باسىنان كەشكەندەرى تۋرالى ايتقان اڭگىمەسىنەن قۇرمانعازىنىڭ جانى تۇرشىگەتىن. جىلقىنىڭ نوقتاسىن, ۇزەڭگىسىن, بەلدىگىن, ت.ب. قايناتىپ ءىشىپ, كەر زاماننىڭ كەرمەك ءدامىن تاتقان. ەلى ەسىنەن كەتپەگەن اۋلەت 1968 جىلى زامان تۇزەلگەن سوڭ تۇگەلىمەن جەم بويىنداعى اتاجۇرتى – اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانى, قاراجار ەلدى مەكەنىنە كوشىپ كەلەدى. «ۇرپاعىمىز وزگە ەلدىڭ سۋىن ىشكەنشە, ءوز جەرىندە تامىر جايسىن» دەگەن ۇلكەندەر شەشىمىنەن سوڭ كوشتىڭ باسىن قازاق جەرىنە بۇرعان اۋلەتتى اتامەكەندە قالعان اعايىن-تۋىستار كۇتىپ الادى. كەڭەستىڭ سولاقاي ساياساتىنان سىرتقا كەتكەن ءبىر اتانىڭ بالالارى اڭساعان اتا قونىسىنا كەلىپ, ۇيىرىنە قوسىلادى. بۇل ءبۇتىن ءبىر اۋلەتتىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرى, تاعزىم ەتەر تاريحى.
شاماحان اۋلەتىنىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى قۇرمانعازى 1983 جىلى كوكتەمدە اسكەري قىزمەتىن اياقتاپ, قۇجاتتارىن الماتىداعى تەاتر جانە كوركەم سۋرەت ينستيتۋتىنا تاپسىرادى. بۇل جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى, پەداگوگ-پروفەسسور, قازاق كسر-نىڭ حالىق ءارتىسى اسقار توقپانوۆ پەن كسرو حالىق ءارتىسى شولپان جانداربەكوۆانىڭ كۋرسىنا قابىلداۋ ءجۇرىپ جاتقان. باعىنا قاراي وقۋعا ءتۇسىپ كەتتى.
1986 جىلى 16 جەلتوقساندا ساباقتان كەيىن قۇرمانعازى تەلەديداردىڭ كەشكى جاڭالىقتارىنان رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.قوناەۆتىڭ زەينەت دەمالىسىنا شىعۋىنا بايلانىستى ونىڭ ورنىنا ۋليانوۆ وبلىسىنىڭ باسشىسى كولبيننىڭ سايلانعانىن ەستيدى. بىرەۋ باسىنان سالىپ قالعانداي, ونىڭ تۇلا بويىن بۋىرقانعان نامىس پەن رۋح بيلەدى. كۋرستاسى ءۇسىپحاندى ەرتىپ الىپ, كورشىلەس قازمۋ-دىڭ جاتاقحانالارىنا بارىپ, بەلسەندى ستۋدەنتتەردى ءبىر بولمەگە جيناپ, جاعدايدى باياندادى. شامالارى كەلگەنشە ۇگىت جۇرگىزىپ, ەرتەڭىنە الاڭدا كەزدەسەتىن بولىپ كەلىستى. ءسويتىپ, ءبىرشاما جاتاقحانانى ارالاپ شىعادى. ولار كەزدەسكەن, اڭگىمەلەسكەن ستۋدەنت جاستاردىڭ تۇگەلگە جۋىعى رۋحى كوتەرىلىپ, نامىستارىن قايراپ العان ەكەن. بۇلار تەك ولاردىڭ اتتارىن ەرتتەپ, اۋىزدىعىن سالىپ, ۇزەڭگىگە اياقتارىن ءىلىندىرىپ, ەرگە وتىرعىزعانداي ەدى. جاتاقحانالارىنا قايتا كەلگەندە باقتىبەك پەن امانباي قاتارلارىنا قوسىلىپ, ەندىگى تورتتىك باسقا دا وقۋ ورىندارىن ارالاپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ ءۇشىن قايتا شىعادى. سول بەتىمەن ولار شەت تىلدەر ينستيتۋتى, مەديتسينا ينستيتۋتى, پوليتەحنيكالىق ينستيتۋت, ازۆي, سوڭى كيروۆ اتىنداعى زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ جاتاقحاناسىن ارالادى. بارعان جەردىڭ بارىندە پلەنۋمنىڭ شەشىمىن تالقىعا سالدى. اشۋ مەن ىزا كەۋدەلەرىن كەرنەپ, جينالعاننىڭ نامىستارىن جانىدى. ءتۇن اۋا جاتاقحاناعا كەلە سالا جاستاردى جيناپ, سۋرەتشى ستۋدەنتتەرگە ۇران جازعىزدى. تۇنىمەن ابىر-سابىر دايىندىق, كىشىگىرىم جوسپارلار. قاشان تۇرامىز, نەشەدە شىعامىز, قاي كوشەلەرمەن جۇرەمىز, كولوننانى كىمدەر باستاپ جۇرەدى, ءتارتىپتى كىم باقىلايدى؟.. تاعى سول سياقتى ماسەلەلەردى پىسىقتادى. ءارى كەتسە ءبىر ساعاتتاي عانا كوز ءىلىپ, 17 جەلتوقسان كۇنى ەرتەمەن تۇردى. جۇبىن جازباعان تورتەۋ, باسقا دا بەلسەندى ستۋدەنتتەر قوسىلىپ, شامامەن 150-200 ادامدى جاتاقحانا الدىنا ساپقا تۇرعىزىپ, ۇرانداردى ۇلەستىرىپ, اركىم ءوز قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, كوسموناۆتار كوشەسىمەن الاڭعا قاراي بەت الدى. ءار ينستيتۋت جاتاقحانالارى الدىنان وتكەن كەزدە ءسال ايالداپ, «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن شىرقايدى. قاتارلارىنا جاستاردىڭ قوسىلىپ جاتقاندارى بارشىلىق. ءجۇرىپ وتىرىپ الاڭعا دا جەتتى. قاپتاپ تۇرعان ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرى ولاردىڭ الاڭعا وتۋىنە بوگەت بولعان جوق. تۇندە بارىپ ۇگىت جۇرگىزگەن جاتاقحانالاردىڭ جاستارى الاڭعا بۇلاردان بۇرىن كەلگەن ەكەن. «مەنىڭ قازاقستانىم» انىمەن, ءتۇرلى ۇرانمەن ءبارى شۇرقىراي تابىستى. جاستار جان-جاقتان كەلىپ قوسىلىپ جاتىر. بۇلار كەلە سالا ءوز تالاپتارىن قويا باستادى. بەيبىت تۇردە باستالعان شەرۋدىڭ سوڭى قاندى قاقتىعىسقا ۇلاستى. جاستاردى مۇزداي قۇرسانعان اسكەر رەزەڭكە سويىلمەن ەسىنەن تاندىرىپ, اسكەري كۇرەكشەمەن باسىنان سوعىپ, اۋداندىق ءىسشى ىستەر بولىمدەرىنىڭ تەرگەۋ يزولياتورلارىنا توعىتتى.
جەلتوقساننىڭ 20-سىنان باستاپ جىگىتتەردى اۋداندىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنا, پروكۋراتۋراعا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە شاقىرتا باستادى. قامايتىنى انىق ەدى. تورتەۋدىڭ ەندى كۇندە ويلايتىنى «نە ىستەيمىز, قايتەمىز؟» بولدى. قايتكەندە دە ءبىر امال ويلاپ تابۋ كەرەك. ۇيقىسىز تۇندەر باستالدى. سول كۇندەردىڭ بىرىندە ءتورت جىگىتتىڭ ءبىرى باقتىبەك «قارا «ۆولگا» ماشيناسىمەن, قارا پالتو كيگەن ادامنىڭ كەلگەنىن, ارەكەتتىڭ ءبارى سونىڭ نۇسقاۋىمەن بولعانىن» ايتامىز دەگەندى ويلاپ تاپتى, سوزدەرى ءبىر جەردەن شىعۋ ءۇشىن جىگىتتەر ويدان قۇراستىرىلعان سول ادامنىڭ سۋرەتىن سالادى. كۇندە شاقىراتىن تەرگەۋگە ايتاتىندارى – سول قارا «ۆولگاسى» بار ادام. قۇرمانعازى قاڭتاردىڭ 21-ءى كۇنى قاماۋعا الىندى. كيىم-كەشەگىن تولىقتاي شەشىندىرىپ, ءتىنتىپ, بەلبەۋ مەن تاعى بىردەڭەلەرىن الىپ قالىپ, كامەراعا كىرگىزدى. تەمىر توردى العاش كورگەن, سارت-سۇرت اشىلىپ, جابىلعان تەمىر ەسىكتەر قۇلاعىنا ەرسى ەستىلەدى. ۇنجىرعاسىن تۇسىرگەن وعان ەسىگى ايقارا اشىلعان ۇلكەن كامەرانىڭ ىشىندەگى قايسار رۋحتى جاستاردىڭ قوسىلا شىرقاعان ءانى كۇش-قۋات بەردى. ون بەس كۇن فرۋنزە اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىندە تەرگەۋ يزولياتورىندا جاتتى. كۇنى بويى تەرگەۋشىدەن تەرگەۋشى, سۇراقتان سۇراق, ايتەۋىر بىتپەيتىن ساۋالدار, ابدەن باسىن قاتىردى. قورقىتۋ, ۇركىتۋ, الداۋ. تانىمايتىن, ءومىرى كورمەك تۇگىلى ەستىمەگەن ادامداردىڭ سۋرەتىن الدىنا اكەلىپ جايىپ تاستايدى. «مىناۋ, مىناۋ بەكەجانوۆ, قالاي بىلمەيسىڭ, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي فاميليانى ەستىگەن جوقسىڭ با؟» دەيدى. نە دەگەن ازاپتى كۇندەر ەدى. قۇرمانعازى ءۇشىن ازاپتىڭ زورى تەرگەۋشىلەردىڭ ۇستازدارىن, اسىرەسە ۇستازى اسقار توقپانوۆتى قارالاپ, ول تۋرالى جالعان اقپار بەرۋگە ماجبۇرلەگەنى بولدى. ءبىر كۇنى تەرگەۋشى: «نا, چيتاي, بەزموزگلىي» دەپ, الدىنا بەس-التى ادامنىڭ جازىپ بەرگەندەرىن تاستاي سالدى. ەكى-ۇشەۋىن عانا وقىپ ۇلگەردى, تەز جيناپ الدى. «وقىدىڭ با؟ سەنەن باسقاسى جازىپ بەرىپ وتىر! ال سەنىكى نە؟ ۇندەمەي-اق قوي! ءبارىبىر ءبىز ولاردى ۇستايمىز! سەنىڭ ۇستازىڭ دا سوتتالادى, ءبىزدى تاپپايدى دەپ ويلاپ پا ەدىڭ؟ ساعان بارىڭدار دەگەن سول كىسى, ال سەن جاسىرىپ وتىرسىڭ», دەيدى.ءتىلىن تىستەپ وتىردى دا قالدى. قۇرمانعازىنى ەسىنەن تاندىرعان تەرگەۋشى كورسەتكەن ۇستازدارى تۋرالى جازبالار ەدى. ونى ءوزى تانيتىن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىسى جازىپتى.
سوت تا باستالدى. سوتتىڭ سوڭعى كۇنىندە قورعاۋشى ءۇزىلىس كەزىندە قايتا كىرىپ, جايدارى جۇزبەن قۇرمانعازىعا قاراپ, «قۇتتىقتايمىن, بالالى بولدىڭ. ۋ تەبيا سىن روديلسيا!», دەدى. قۇرمانعازىنىڭ سول مينۋتتاعى جاعدايى, كوڭىل كۇيى, ءبىر ءسات دۇنيە بەس تيىن عانا سياقتى كورىندى. قايدا وتىرعانىن ۇمىتىپ كەتتى. جانىنداعىلار قۇشاقتاپ, قۇتتىقتاپ جاتىر. ءبىر وكىنىش, ءبىر ءۇمىت. قۇرمانعازىنى ءتورت جىل باس بوستاندىقتان ايىرىپ, جازا قاتاڭ ءتارتىپتى لاگەردە وتەلسىن دەگەن شەشىم قابىلداندى.ۋليانوۆسكىگە, ودان كەيىن ساراتوۆ, سىزران, رۋزاەۆكا (موردۆا اكسر-ءى), زۋبوۆو-پوليانسكي اۋدانى پوتما كەنتى №5 لاگەرگە ءبىر-اق كەلدى. اينالا نۋ ورمان, ناعىز ءسىبىر قىسى. لاگەردىڭ ءومىرى, جۇمىس ءۇش اۋىسىممەن جۇرەدى. 1988 جىلدىڭ قاڭتارىندا كەزدەسۋگە اكە-شەشەسى, ايەلى الما كەلدى. تۇڭعىشى, التى-جەتى ايلىق ۇلى اقنيەتتى العاش رەت وسى جەردە كوردى. شەشەسى جىلاپ كورىستى. كەلىنشەگى الما قۇرمانعازىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان كەلەر جولى اقنيەتتى اتا-اپاسىنا قالدىرىپ, جانىنا كەلىپ الدى. وسىلايشا, ونىڭ ايداۋداعى ءومىرى وتباسىلىق ومىرمەن بىرگە ءورىلدى. كوپ ۇزاماي الما زاۋىتقا لابورانت بولىپ جۇمىسقا تۇردى. ول دا قۇرمانعازىمەن بىرگە سوتتالعانداي كۇي كەشتى. سىن ساعاتتا كۇيەۋىنىڭ سوڭىنان ىزدەپ كەلىپ, سۇيەۋ بولعان الما اشىقباەۆا تۋرالى داستان, نە حيكايات جازىلسا دا ارتىق ەمەس. كەيدە جۇمىستان قولدارى بوس كەزدە ورمانعا بارىپ, جەمىس جينايدى, اۋىلدى ايتادى, ۇلدارى اقنيەتتى ەسكە الادى. قانشا دەگەنمەن انا عوي, اراسىندا «سويلەپ جۇرگەن شىعار» دەپ جىلايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە المانىڭ ەكىنشى بالاعا اياعى اۋىرلاپ, زاۋىتتان دەكرەتتىك دەمالىسقا شىقتى. 1989 جىلى قازاننىڭ بەسىندە موردۆا جەرىندە, تار قاپاستا قۇرمانعازىنىڭ ەكىنشى ۇلى دۇنيەگە كەلىپ, الما ءسابيدى الىپ ەلگە ورالدى. ال قازان ايىنىڭ اياعىندا ويلاماعان جەردەن قۇرمانعازى بوستاندىققا شىقتى.
ازاتتىقتىڭ قادىرىن ءبىر بىلسە, قۇرمانعازى بىلەدى. سوناۋ كەزدەگى اتا-باباسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ازاپتى جولىن جالعاستىرعان قۇرەكەڭ بوستاندىققا شىققان سوڭ دا تاۋى شاعىلىپ, تاۋانى قايتپاي, كۇرەسكەرلىك جولعا ءتۇستى. جەلتوقسان ماسەلەسىن تالداپ, قانداي دا ءبىر شەشىمگە شىعارۋعا قولدان كەلگەنشە سەپ بولۋ ماقساتىندا 2016 جىلى 25 قازاندا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي قۇرمانعازى باستاعان جەلتوقسانشىلار بىرلەسىپ, استانا قالاسىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. جيىنعا شەتەلدىك جانە وتاندىق بەلگىلى عالىمدار شاقىرىلدى. كونفەرەنتسياعا 300-دەن استام ادام قاتىستى. وندا 23 تارماقتان تۇراتىن قارار قابىلداندى. جيىنعا قاتىسقان بۇكىل عالىم جەلتوقسان قۇبىلىسىنا ءبىر اۋىزدان «سيپاتى, بارلىق پارامەترى بويىنشا وقيعاعا جاتپايدى, بۇل – كوتەرىلىس» دەگەن باعا بەردى. كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ءۇشىن التى ايعا جۋىق دايىندىق ءجۇردى. ونى وتكىزۋ جونىندەگى كوپ ماسەلە قارجىعا, قوماقتى قارجى كەرەك بولعاندىقتان تۇيىققا تىرەلدى. «ۇلتىم» دەگەن ءبىراز ازامات كومەكتەسكەنىمەن, ول قاراجات جەتپەدى. شەتەلدەن قوناقتار شاقىرىلعاندىقتان بۇل تەك جەلتوقسانشىلاردىڭ ەمەس, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ابىرويى ەدى. ويلانۋعا دا ۋاقىت جوق. قۇرمانعازى وتباسىسىمەن اقىلداسا وتىرىپ, استانادا ءوزى تۇرىپ جاتقان ءۇيدى ساتۋعا بەل بايلادى. ءبىر تۇندە باسپاناسىن جارتى باعاسىنا ساتىپ, ودان تۇسكەن اقشانى كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە, جان-جاقتان كەلگەن قوناقتاردىڭ جولى, قالاماقىسى, ولاردى كۇتىپ الۋ, شىعارىپ سالۋ, جايعاستىرۋ, ت.ب. كەرەك-جاراققا جۇمسادى. مىنە, ناعىز جەلتوقسانشىنىڭ ءىسى, ۇلت قايراتكەرىنىڭ ۇلگىسى.
ساياسي رەپرەسسيا تۇزاعىنا تۇسكەن بۇتىندەي ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرى وسىنداي. 30-جىلدارداعى رەپرەسسيانىڭ قاندى شەڭگەلىنە ىلىككەن اتالارىنىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتىن بۇگىنگى ۇرپاعى دا زاردابىن تارتتى. سول قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى, ۇلكەن اتاسى شاماحاننىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى – قۇرمانعازى ايتمۇرزاەۆ ءوزىنىڭ دوستارىمەن بىرگە 1986 جىلعى الماتى قالاسىنداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىردى. قۇرەكەڭ تۇرمەنىڭ كەرمەك ءدامىن دە تاتتى, ودان كەيىنگى كەزدە دە كۇرەسكەرلىك ۇستانىمىن كورسەتتى. ەندەشە, ەل تاۋەلسىزدىگىنە قىزمەت ەتكەن اسىل ەر قۇرمانعازى ايتمۇرزاەۆ مەملەكەتتىك ماراپاتقا دا, قۇرمەتكە دە ابدەن لايىق ازامات.
ازاتتىق اڭساعان بۇتىندەي ءبىر شاماحان اۋلەتىنىڭ تاعدىر تالايى, ارمان-اڭسارى – ۇلت ازاتتىعى ەدى. جەلتوقسان – بۇكىل بودان ەلدەر تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاۋى. قازاققا تەڭدىك تيسە, سول تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا ءتيدى.
بولاتبەك تولەپبەرگەن,
پرەزيدەنتتىڭ باق سالاسىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
