بىرلىكپەن بەكەمدەلگەن تاۋەلسىزدىك

تاۋەلسىزدىك – تۇتاس ءبىر ەلدىڭ باعا جەتپەس بايلىعى, شەكسىز باقى­تى. تاۋەلسىزدىك – كەز كەلگەن ادام­نىڭ, ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ, ەلدىڭ ەر­كىندىگى. ءوز الدىندا دەر­بەس­تىگى. الەمدەگى مىڭداعان ۇلت پەن ۇلىس ىشىندە تەك ەكى جۇزگە تار­­تا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بولۋى بۇل ءسوز­­دىڭ سالماعىن اڭعارتسا كەرەك. تاۋەل­­سىزدىك ەركىندىكتەن تۋىندايدى.

مەنىڭ اتا-بابام – پاتشالىق رەسەيگە سوناۋ ەكاتەرينا پاتشا­يىم زامانىندا گەرمانيادان قونىس اۋدارعان نەمىستەردىڭ ۇر­پاعى. كەڭەس كەزەڭىندە ەدىلدىڭ بو­يىن ەن جايلاماسا دا اۆتونوميا دەگەن ەنشىسى بار ەل بولىپ ءومىر ءسۇردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاننان كەيىن ەدىل بويىنداعى نەمىس اۆتونومياسى تاراتىلىپ, ساراتوۆ جانە ستالينگراد وبلىسىنان 1941-1942 جىلدارى بارلىعى 1 209 مىڭ نەمىس قازاقستان مەن ءسىبىر جەرىنە جەر اۋدارىلدى. ونىڭ 420 مىڭدايى قازاق دالاسىنا قونىس­تاندىرىلدى. ولار 1955 جىل­دىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ار­­نايى كومەنداتۋرانىڭ قاتاڭ باقى­لاۋىندا بولدى. ويتكەنى ولار­دا ەرىك ءبىلدىرۋ قۇقى بولعان جوق.

«وتانسىز ادام – ورمانسىز بۇلبۇل» دەگەن ناقىل بار. ورمانى جوق قۇستىڭ ۇياسى دا, قونار بۇتاعى دا جوق. ءدال سول سە­كىلدى ءبىر كۇندە تىرلىك كەشۋ ور­تا­سىنان ايىرىلىپ, ەدىل بويىنان ەرىكسىز كوشىرىلگەن اتا­لارىم­دى ەرتىس بويىنىڭ مەيىر­بان قازاق­تارى بوتەنسىمەي باۋى­­رى­نا باس­تى. قاقاعان قىستا ەركى­نەن تىس يەن دالاعا قونىس اۋدارىل­عان­داردىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كومەگىنسىز بۇگىنگى كۇنگە جەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل – تاۋەلدىلىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر ولشەمى.

ەلدىڭ ەركىندىگىن اڭساۋ بار, وعان جەتۋ بار جانە ونى ساقتاپ قالۋ دەگەن جاۋاپكەرشىلىك بار. ءۇش ءتۇرلى كەزەڭنىڭ تاريحى ءۇش ءتۇرلى. ءبىزدىڭ ۇرپاققا وسى ءۇشىنشى كەزەڭدە عۇمىر كەشۋدى ءناسىپ ەتتى. ياعني ءبىز كەلەشەككە باستاۋشى, كەلەشەكتى جاساۋشى ۇرپاقپىز. قولدا بار التىننىڭ قادىرىن ءبىلۋ, ونى كەلەسى ءبىر داۋىرگە اماناتتاۋ جانە جەتكىزۋ  –بىزگە پارىز.

تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن ەلدەر الدىندا سول قول جەتكەن ازات­تىقتى باياندى ەتۋ, تاۋەل­سىز­دىكتى نىعايتۋ, ەلىمىزدىڭ ەركىن­دىگىن ەڭبەكپەن ەسەلەۋ دەگەن بيىك ماق­سات تۇرادى. ءبىز وسىنى ۇمىت­پاۋى­مىز كەرەك. دامىعان ەلدەر بۇل ءسوزدى قايتالاي بەرمەيدى. ەلدى نىعايتۋدىڭ, كۇشەيتۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. بۇل دۇرىس ۇلگى. ءبىز سونى قاپەرگە الۋىمىز قاجەت. مەم­لەكەت باسشىسى تاۋەلسىز­دىك­تىڭ 30 جىلدىعىنا ورايلاستىرا جازعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقا­لاسىندا بۇل جونىندە: ء«بىز ادىلەتتى قوعام مەن ءتيىمدى مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. كەز كەلگەن ىستە ادىلدىك قاعيداتىن باسشىلىققا الساق, بۇعان انىق قول جەتكىزەمىز. مىسالى, تۇر­عىن­­داردىڭ تۇرمىسىن جاق­سارتا تۇسپەسەك, ەلىمىزدىڭ جەتىس­تىكتەرى مەن حالىقارالىق تابىس­تارىن ماق­تان ەتۋ ارتىق. ازامات­تارى­مىز ەكو­نوميكالىق ءوسىمنىڭ يگىلى­گىن سەزىنە الماسا, ودان ەش قايىر جوق», دەدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتورتىنشى ون­جىل­دىعىنىڭ بىزگە جۇكتەيتىن مىن­دەتى – ەلدىڭ قۋاتىن ەسەلەۋ مەن حالىقتى كەمەلدىككە جەتەلەۋ. بۇل جولدا بۇگىندە سونى ساياسي سەرپىلىس بار. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باس­تا­ماسىمەن قولعا الىنعان سايا­سي-ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن سانانى جاڭعىرتۋ, زامان تالا­بىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ۇدەرىس بۇگىندە قوعام ءومىرىنىڭ قاعيداسىنا اينالدى.      

مەن جوعارىدا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ءوز اتالارىمنىڭ مىسالىندا بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان قازاق حالقىنىڭ دالاداي دارقان پەيىلى تۋرالى ايتتىم. ايدالىپ, ارىپ-اشىپ جەتكەن اتالارىمدى بوتەنسىمەي باۋىرىنا باسقان قازاق حالقىنىڭ كەڭ پەيىلى بىزگە جەر مەن ەلدى جاتسىنباي, «وتانىم» دەپ تانۋعا, بىرلەسە بولاشاققا قادام باسۋعا, ەل بىرلىگىن نىعايتۋعا جول اشتى. بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسى اتالعان ماقالاسىندا: ء«بىزدى قاي زاماندا دا قيىندىقتاردان امان الىپ كەلە جاتقان باستى قۇدى­رەت – ەل بىرلىگى. ىنتىماعى جاراس­قان جۇرتتىڭ قاشاندا ۇپايى تۇگەل. ءتۇرلى جاعدايعا باي­لانىستى قازاق جەرىنە ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى ۇلت وكىلى كوپ­تەپ قونىستاندى. قازاق حالقى ەشكىمدى جات كورمەي, باۋىرىنا باستى. بۇگىندە ولاردىڭ تۋعان جەرى دە, وتانى دا – قازاقستان. ەش­كىمدى ۇلتىنا قاراپ, بولە-جار­عان جوقپىز. ءبارىنىڭ ءوسىپ-ونۋى­نە تولىق جاعداي جاسادىق, بىر­­دەي مۇمكىندىك بەردىك. ءبىز كوپەتنوس­تىق سيپاتىمىزدى ارتىق­شى­لىعىمىزعا اينالدىرا العا­نىمىز انىق. كوپتەگەن شەتەل­دىك ساراپشىنىڭ ەلىمىزگە قا­تىس­تى «ەۋرازياداعى شىرپى تي­سە لاپ ەتكەلى تۇرعان قۋراي», «failed state» سياقتى بولجامدا­رىن جوق­قا شىعاردىق», دەپ اتاپ ءوتتى.

قازاقتا «ىرىس الدى – ىنتى­ماق» دەگەن دانا ءسوز بار. ال ىنتىماق بار جەردە تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ بار. بۇگىنگى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا ەلدىك مۇددەگە كەلگەندە ءوز پارتيالىق بەلگىسىنە قاراماستان, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىنا وسىلاي قىزمەت ەتەدى. ول جونىندە مەملەكەت باس­شىسى: «قازاقستاننىڭ سايا­سي جۇيەسى زامان تالابىنا ساي دامىپ كەلەدى. ءماجىلىس دەپۋتات­تارىنىڭ بيىلعى سايلاۋى – كوپ­پارتيالى پارلامەنتتى ورنىق­تىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. بىزدە ساياسي كوزقاراسى ءارتۇر­لى پارتيالار بار. ولاردىڭ ۇستا­نىمدارى كونسەرۆاتيۆتى, ليبەرالدى, ۇلتشىل, سوتسياليست جانە تاعى باسقا بولۋى مۇمكىن. بۇل – تابيعي ۇدەرىس. ساياسي پليۋراليزم مەملەكەتتى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ساياسي كۇشتەر وسىنداي ءار ال­ۋان بولسا دا, بارشاسىن بىرىكتىرەتىن جانە بارىنە ورتاق قۇندىلىق بار. ول – قاس­تەرلى تاۋەلسىزدىك», دەپ ءدوپ باسىپ ايتتى.

بۇقارانىڭ بۇگىندە ەل ومىرىنە بەلسەندى ارالاسۋعا, شەشىم قا­بىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋعا دەگەن ىنتاسى ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدى دەمو­كراتيالاندىرۋعا, ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ساياساتتان تۋىنداعان بۇل باستامالار ازامات­تىق قوعامدى دامىتۋعا نەگىز بولۋدا. تاۋەلسىزدىك الۋمەن بىرگە كەلگەن, كەيىننەن ءتۇرلى سەبەپپەن ءبىر­شاما تەجەلگەن ساياسي رەفورمالاردىڭ جەمىسىن كورۋ ءبىر كۇننىڭ, ءتىپتى ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس. ول ەل ىرگەسىن شاي­قالتپاي, بەرەكە-بىرلىكتى بۇزباي, بايىپپەن, بىرتىندەپ ىسكە اسىرىلاتىن جۇمىس. ىسكە اسىرىلىپ تا جاتىر. اۋىل مەن ءىشىنارا اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ, سول ارقى­لى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن باس­تاپ جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن نىعايتۋدىڭ قولعا الىنۋى سونىڭ ايقىن ايعاعى. ويىم­دى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ «تاۋەلسىز ەل بولۋ ونى جاريا­لاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتىڭ ىرگە­تاسىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدى. تاۋەل­سىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس كۇن­دە­لىكتى ەڭبەكپەن, ۇزدىكسىز ءارى دا­يەك­تى ەلدىك ساياساتپەن ماڭگى جال­عا­سادى. ءبىز قۋاتتى تاۋەلسىز مەملە­كەتى­مىزبەن عانا ۇلت رەتىندە جەر بەتىندە ساقتالامىز. وسى اي­نى­­ماس اقيقاتتى بەرىك ۇستانۋى­مىز قاجەت. «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىم­­بات!» دەگەن ءبىراۋىز ءسوز ماڭگى ۇرا­­نىمىز بولۋعا ءتيىس» دەگەن سو­زى­مەن تۇيىندەمەكپىن. قازاقستاننىڭ قۋاتى ارتا بەرسىن, وتانداستار!

نيكولاي ارسيۋتين,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «اۋىل» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى