دەموگرافيانىڭ دارا جولى

جۇيرىك ۋاقىت تۇساۋعا كونە مە, انە-مىنە دەگەنشە 32 جىل دەگەنىڭىز 32 شا­قى­رىمداي ارتتا قالىپتى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ كوشىنە ىلەسىپ, وكشە باسىپ كەلەمىز. عىلىم-ءبىلىم, تەحنولوگيا, تسيفر­لاندىرۋمەن قاتار مەديتسينا سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىندى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن بالالار بۇگىندە سان سالادا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۋىن الماسۋ ءجۇرىپ جاتىر. كەيىنگى 5 جىلدا ەلدە بالا تۋ كورسەتكىشى جوعارىلاعانى بايقالادى. مىسالى, 2020 جىلى 426 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلسە, 2021 جىلى 446 مىڭ بالا, بىلتىر 403, 9 مىڭ نارەستە ءومىر ەسىگىن اشقان. ءيا, ەلدى ابىگەرگە سالعان كوروناۆيرۋس پاندەميا­سىن دا ۇمىتا قويعان جوقپىز. ال ەندى ستاتيستيكاعا نازار اۋدارساق, كارانتين تۇسىندا دۇنيەگە كەلگەن بالا كوپ ەكەن.

بۇگىندە نەوناتالدىق حي­رۋر­گيانىڭ دامۋ ناتي­جە­سىن­دە تۋا بىت­كەن اقاۋلارى بار جاڭا تۋعان نارەس­تە­لەر­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى 86%-دى قۇراعان. بۇل دەگەنىڭىز – جىل سايىن تۋا بىتكەن اقاۋلارى بار 1 500 نارەستە حيرۋرگيالىق ەم الادى دەگەن ءسوز. تاعى ءبىر ايتا كە­تەتىن جايت, ورتالىق ازيادا ءسابي تۋعاننان باستاپ كار­ديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيا جۇرگىزەتىن بىردەن-ءبىر ەل ەكەنبىز. رەسمي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, 2022 جىلى تۋا بىت­كەن جۇرەك اقاۋلارى بار با­لالارعا 1 800-دەن اسا اشىق وپەراتسيا جاسالسا, ونىڭ 75%-ى – جاسقا تولماعان سابيلەر. ەلدە انا مەن بالانىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا ەرەكشە كوڭىل بو­لىنگەن. ءتىپتى پرەزيدەنت تاپ­سىرماسىمەن انا مەن بالا دەن­ساۋلىعىن ساقتاۋ جو­نىن­­دەگى تۇجىرىمداما ازىر­لەن­­دى. بيىلعى 8 ايدىڭ قورى­­تىن­دى­سى بو­يىنشا انا ءولى­مى 11,4%-عا تومەندەسە, 1 ايعا دەيىنگى سابيلەردىڭ شەتى­­نەۋى 11,9%-عا كەمىگەن. 5 جاسقا دە­يىنگى بالالاردىڭ ءولىمى 2%-عا دەيىن ازايىپتى. سونداي-اق ءتۇرلى اۋرۋلار مەن جاراقاتتان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ەداۋىر قىسقارىپ, ناتي­جەسىندە حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇ­رۋ ۇزاقتىعى 74 جاستان اسقان. انا مەن بالا دەن­ساۋلىعى – دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى اسا كوڭىل ءبولىپ وتىرعان باعىت. سودان بولار, سالادا باعدارلامالار قابىلدانىپ, كوپتەن سالىن­باعان پەريناتالدىق ورتالىق­تار بوي كوتەرىپ جاتىر. مامان­دار­دى وقىتۋ, دايارلاۋ جاعى پىسىقتالىپ, سكرينينگ, ەمشارا, ءدارى-دارمەكتىڭ نەبىر ءتۇرى ەنگىزىلىپ جاتىر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ەكى جىلدان بەرى ىسكە اسىپ كەلە جاتقان «اڭ­ساعان ءسابي» باع­دارلاماسىنان حاباردار بولار­سىزدار. بۇل باعدار­لاما كوپ­تەگەن شاڭىراققا بالا ءسۇيۋ باقى­تىن سىيلادى. ەكسترا­كور­پورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكۇ) باعدارلامالارى بويىنشا بولىنەتىن كۆوتا سانى 7 ەسە (7 مىڭعا) ۇلعايعان. نەگىزى ەكۇ ءادىسى 2010 جىلدان بەرى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنە قوسىلعان. وسىعان دەيىن ەكۇ-عا جىل سايىن 900-1000 كۆوتا ءبولىنىپ كەلگەنىن ەسكەرسەك, 7 جىلعا تاتيتىن كۆوتاعا كوپتەگەن وتباسى ءبىر-اق جىلدا جەتىپ وتىر. وسى ماقساتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىلىنا 6 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى بولىنەتىنىن دە اتاپ وتكە­نىمىز ءجون شىعار. 2021-2023 جىلدارى «اڭساعان ءسابي» باع­­دارلاماسى اياسىندا 20 مىڭ­نان اسا پاتسيەنتكە ەكۇ جا­سالعان. بۇل قاتاردا 8 مىڭنان اسا جۇكتى ايەل ەسەپكە الىنسا, 6 مىڭنان اسا بالا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل شاقا­لاق­تاردىڭ اراسىندا ەگىز, ۇشەم­دەر بار. سونىمەن اتال­عان باع­­دارلامانىڭ كومەگى­مەن ەلى­­­مىزدە ۇزىن-سانى 6 مىڭداي وتبا­­سى ءسابيلى بولىپتى.

ساياساتتانۋشى, دەموگراف ءازىمباي عاليدىڭ ايتۋىنشا, ەل اۋماعىندا دەموگرافيالىق وزگە­رىس­تەر كەڭەس وكىمەتى تۇ­سىن­دا قۇبىلعان. وعان, ارينە, الەۋمەتتىك جاعدايدان بۇرىن, ساياسي رەفورمالار اسەر ەتكەن سەكىلدى.

«1960 جىلداردىڭ باس كە­زىندە قازاق قايتا باس كوتە­رە باس­تاعانداي بولدى. ال بۇرىن­دارى قازاق وتباسىندا ۇيدەگى نارەستە ارعى دۇنيەگە اتتانعاندا, شەشەسى عانا ىڭىر­سىپ جىلايدى ەكەن. سۇم­دىق قوي, بالا ءولىمى ءجيى تىر­كەلگەن. 1959-1961 جىلدارى ەل اۋماعىندا مەديتسينا ور­كەندەپ, نارەستەلەردىڭ شەتى­نەۋى ازايدى. قازاق ايەلدەرى 6-7 بالادان تۋعان. بۇعان اشتىق, رەپرەسسيا, سوعىس كور­­گەن ۇلتتىڭ ساناسىنداعى «سا­نىمىز ازايىپ بارادى» دەگەن تۇپساناداعى كۇدىك تە اسەر ەتسە كەرەك. كوپشىلىگىڭىز بىلمەيتىن شى­عارسىزدار, سول ءبىر جىلدارى قا­زاقتار بالا تۋ كورسەتكىشى بويىنشا الەم­دىك رەكوردقا تاياعان. ودان كەيىنگى جىلدارى تۋ كور­سەت­كىشى ازايدى. بيىل حالىق سانى 20 ميلليوننان استى. جىل­دىق تابيعي ءوسىم 268 مىڭ­عا جەتتى. حالىقتىڭ شامامەن 60%-ى قالادا تۇرادى ەكەن. ونىڭ ىشىندە 71%-ى, ياعني 14 ميلليونى – قازاقتار. جۇرتشىلىقتىڭ 73%-ى قا­زاقشا تۇسىنەدى. 1991-2018 جىلدار ارالىعىندا 300 مىڭ قازاق وتباسى ەلگە قونىس اۋدارىپ, 1 ملن 39 مىڭ ادام قانداس مارتەبەسىن العان. ولاردىڭ 61%-ى وزبەكستاننان كەلسە, قىتاي, موڭ­عوليادان ات­مەكەنگە ورالعان قانداس­تار­دىڭ سانى دا از بولمادى. ءبىر قىزىعى, رەسەيدەن كەلگەندەر از. ەگەمەندىككە دەيىن دە ەل اۋماعىنا قونىس اۋدارعان قازاقتار بولدى. سول تۇستان ورىس حالقى رەسەي­گە كوشىپ جاتتى. مۇنىڭ بار­لى­­عى بىردەن بولا قويعان ەمەس, ۋا­قىت ساتىمەن كەلگەن دەموگرافيالىق وزگەرىستەر», دەيدى ءا.عالي.

1991 جىلدان بيىلعى قارا­شاعا دەيىنگى ارالىقتى ەسەپكە العاندا, ەلدە 10 824 655 ءسابي دۇنيەگە كەلگەن. تاۋەل­­سىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىن­داعى ەلدەگى تۋ كورسەت­كىشى مەن قازىرگى وزگەرىس­تەردى سا­لىس­تىرۋعا كەلمەيتىن سياق­تى. مىسالى, 2000 جىلدان باس­تاپ 2006 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ەلىمىزدە ورتا ەسەپپەن جىل سايىن 200 مىڭنان 300 مىڭعا دەيىن بالا دۇنيەگە كەلگەن. كەيىنگى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 400 مىڭعا شامالايدى. تاعى بىرنەشە جىلدا 500 مىڭدى باعىندىرساق, قانەكي؟ ارينە, ەلدەگى تۋ كورسەتكىشىنە, دە­مو­گرافيالىق وسىمگە مەملەكەتتىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق احۋالى دا اي­تارلىقتاي اسەر ەتەدى. مۇنى جوعارىداعى ستاتيستي­كا­لاردان اڭ­عارۋ قيىن ەمەس. كەلەر جىلى دا سان سالادا انا مەن بالاعا قورعان بولار­لىق جوبالار كۇتىپ تۇر. يگى باستامالاردىڭ ءساتتى ىسكە اسارىنا ءبىز دە تىلەكشىمىز.