تەرىسكەي تۇتاستىعى – ەلدىڭ مۇددەسى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل پايى­مى ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالىپ­تاس­قان دەموگرافيالىق جاعدايىن گەوسايا­سي تۇرعىدان تالداۋعا نەگىزدەلگەنى انىق. سەبەبى 1999 جىلعى ساناق بويىنشا 14,9 ملن عانا بولعان حالقىمىزدىڭ قاتا­رى كەيىنگى جىلدارى بىرتىندەپ قالىڭداپ, بيىل 20 ملن-عا جەتكەنىمەن, بىر­قاتار وڭىر­دەگى ءبىر-بىرىنە كەرەعار احۋال الاڭ­دات­پاي قوي­مايدى. ناقتى ايتقاندا, وڭتۇستىك جانە كەيبىر باتىس وبلىستاردا بالا تۋ دەڭ­­گەيى­نىڭ جوعارىلىعى جانە شەتەلدەن اتا­جۇرتقا ورالعان قانداستاردىڭ كوپتەپ قو­نىس­تانۋى ەسەبىنەن تۇرعىندار سانى ۇز­دىك­سىز ءوسىپ, ارتىق جۇمىس كۇشى پايدا بولدى.

ال سولتۇستىك وڭىرلەردە بالا تۋ ازايۋدىڭ جانە تۇرعىنداردىڭ باسقا جاققا, اسىرەسە رەسەيگە ۇدەرە كوشىپ كەتۋىنىڭ سالدارىنان حالىق سانى جىل­دان-جىلعا كەمىپ, بۇگىندە جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىر. مۇن­داي تەڭگەرىمسىزدىككە مۇددەلى مەم­­­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ كوشى-قون ۇدە­رىس­تەرىن تيىسىنشە ۇيلەستىرمەۋىنىڭ جانە قانداستاردى دەموگرافيالىق جاع­دايى تومەن وڭىرلەرگە قونىستانۋعا ىنتا­لاندىرۋ شارالارى جەتكىلىكسىز بول­عان­دى­عىنىڭ سالدارىنان جول بەرىلدى.

«وتانداستار قورى» كەاق مالىمە­تىنە سۇيەنسەك, قازىر ەلىمىزدە 1991-2023 جىلدار ارالىعىندا شەت مەملەكەت­تەر­دەن قونىس اۋدارعان 1 113 196 قان­داس تۇرىپ جاتىر. ونىڭ 560 483-ءى (نەمەسە 50,3%-ى) – وزبەكستان­­نان, 358 673-ءى (32,2%) – قىتايدان, 76 859-ى­­ (6,9%) – تۇرىكمەنستاننان, 57 335-ءى (5,2%) – موڭعوليادان, 17  241-ءى­­ (1,5%) – رەسەيدەن, 13451-ءى  (1,2%) – اۋعان­ستان­نان, 8 865-ءى (0,8%) – يراننان, 7 679-ى (0,7%) – قىرعىزستاننان كوشىپ كەلگەندەر.

اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردىڭ 784 783-ءى (70,5%-ى) كليماتى جايلى 4 ءوڭىردى تاڭداعان. سونىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىنا – 310 451 (27,9%), تۇركىستان وبلىسىنا – 217 969 (19,6%), ماڭعىستاۋ وبلىسىنا – 163 530 (14,7%), جامبىل وبلىسىنا 92 833 (8,3%) قانداس ات باسىن تۇپكىلىكتى تىرەپتى. الايدا شەت مەملەكەتتەردەن كوشىپ كەلگەن اعايىندار ۇكىمەت ايقىنداعان جانە ءتيىستى كۆوتا بويىنشا قونىستاندىرىلاتىن ­8 وڭىردە قازىرگى كەزدە 185 564 قانداس (16,7%) قانا تۇرىپ جاتىر. مىسالى, كەيىنگى 22 جىل ىشىندە حالقىنىڭ سانى 179,6 مىڭ ادامعا ازايىپ, 534 مىڭ تۇرعىنى عانا قالعان, دەموگرافيالىق احۋالى ەڭ كۇردەلى سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا نەبارى 9 919 قان­داس قانا تۇراقتاپتى. ال شىعىس قازاق­ستان­دا – 54 147, اقمولا وبلىسىندا – 48 746, قوستاناي وبلىسىندا – 33 445, پاۆلودار وبلىسىندا – 21 562, اتى­راۋ وبلىسىندا – 13 576, باتىس قازاق­ستاندا – 4094, اباي وبلىسىندا 75 قان­داس ورنىعىپ قالعان.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, شەتەلدەگى اعايىندار بۇرىن وزدەرى تۇرعان ايماقتارمەن شەكارالاس وڭىرلەرگە كوبىرەك قونىستانعان. ماسەلەن, الماتى وبلىسىندا كورشىلەس قىتاي­دان كوشىپ كەلگەن 229 092 اعايىن (وسى وڭىردەگى بارلىق قانداستىڭ 74%-ى)  ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. تۇركىستان وبلىسىنا قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ ­ 202 009-ى­ (93%) – وزبەكستاننىڭ تۋما­لارى.­ ماڭ­­­عىستاۋداعى قانداستاردىڭ 80 558-ءى­ (49,3%) – وزبەكستاننان, 69 095-ءى­­­­ (42,3%)­ – تۇرىكمەنستاننان كوشىپ كەل­گەن­دەر. بۇل رەتتە دەمو­گرا­فيالىق جاع­دايى ءماز ەمەس وبلىس­­تاردىڭ ىشىندە تەك شىعىس قازاق­ستان­نىڭ «جولى بولىپ», كەندى التاي وڭىرىنە قىتايدىڭ كورشىلەس ايماقتارىنان 41 905 قازاق (77,4%) قونىس اۋدارعان.

شەتەلدەن كەلگەن قانداستاردى وڭىر­­­ارالىق كۆوتا بويىنشا قونىس­تان­دى­رۋدا ءبىر ەسكەرىلمەي كەلە جاتقان ما­ڭىز­دى ماسەلە – سولتۇستىك جانە شىعىس وبلىس­تارعا قىتاي, موڭعوليا سياقتى ەلدەر­دەن كوشىپ كەلگەن قان­داستاردىڭ ورىس ءتىلىن بىلمەۋىنە بايلانىستى بەيىمدەلۋى قيىنعا سوعا­تىنى. مىسالى, قازاعىنىڭ ۇلەس سالماعى 37%-عا ەندى عانا جەتكەن سولتۇستىك قازاقستانعا قىتايدان – 4 474 (45%), موڭعوليادان – 2 352 (24%), اۋعانستاننان 1 059 (11%) قانداس قونىستاندىرىلعان. ولار­دىڭ ءورىستىلدى ورتاعا سىڭىسە الماي, قينالىپ جۇرگەنىن ءوز اۋىزدارىنان تالاي رەت ەستىدىك. ال قىزىلجار وڭى­رىنە وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن, ورىس ءتىلىن ءبىرشاما بىلەتىن اعايىندار جەر­گى­لىكتى جاعدايعا تەز بەيىمدەلىپ ءجۇر.

وكىنىشكە قاراي, شەتەلدەگى اعايىن­دار­دىڭ قازاقتاردىڭ حالىق تىعىز ورنا­لاس­­قان, يەسىز ءبىر سۇيەم جەرى جوق, بوس جۇ­مىس ورىندارى دا تاپشى وڭتۇستىك وڭىر­­لەرگە قونىستانۋ ءۇردىسى ءالى دە ۇدەپ تۇر. سول سەبەپتى بيىل كوشىپ كەلگەن 19 476­ قانداستىڭ 2 310-ى, ياعني 11,8%-ى­­ عانا ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىر­لەر­گە ءتيىستى كۆوتا بويىنشا قونىس­تان­عان.­

تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا باس­تال­­عان ۇلى كوشتى تۇرعىندارىنىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا سيرەپ بارا جاتقان سولتۇستىك وڭىرلەرگە قالاي بۇرۋعا بولادى؟ وسى ماقساتپەن بيىلعى 19 ساۋىردە قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اكىمشىلىك رەفورما ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ 20-بابى مىناداي جاڭا رەداكتسيا­دا جازىلىپتى: «جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان قانداس مارتەبەسىن بەرۋدەن جانە ۇزارتۋدان جانە (نەمەسە) قانداستاردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىنا ەنگىزۋدەن مىناداي نەگىزدەر بويىنشا باس تارتادى: 5) قانداستاردى اۋماقتىق-اكىمشىلىك بىرلىكتە قابىل­داۋدىڭ وڭىر­لىك كۆوتاسىنىڭ بولماۋى نەمەسە ولاردى قونىستاندىرۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان اۋماقتىق-اكىمشىلىك بىرلىكتەن باس تارتۋى. بۇل جاڭا زاڭ نورماسى – قانداستاردى قابىلداۋ كۆوتا­سىنا ەنگىزىلمەگەن نەمەسە قونىستانۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان وڭىرگە بارۋدان باس تارتقان اعايىندارعا قانداس مارتەبەسى بەرىلمەيدى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىن قيىنداتادى. سەبەبى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرا­لى» زاڭنىڭ 16-1-بابىندا جەڭiل­دەتiلگەن تارتىپپەن, ياعني تىركەۋ تار­تi­­بىمەن قازاقستان ازاماتتىعىنا قان­داستار, وزدەرىنىڭ ەرىك قالاۋىنان تىس ازاماتتىعىنان ايىرىلعان نەمەسە ونى جوعالتقان جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگiننiڭ اقتالعان قۇرباندارى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن اعايىندار قابىلدانۋى مۇمكiن دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك ەندى قانداس مارتەبەسىن الا الماعان اعايىندار وزدەرىنىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ اقتال­عان قۇرباندارى نەمەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن ايعاقتاۋى تالاپ ەتىلەدى.

ارينە, قانداس مارتەبەسىن الۋدىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان قيىنداتىلۋى قا­زىرگى كەزدە اتامەكەنگە ورالىپ­ جات­قان اعايىنداردىڭ رەنىشىن تۋعىزدى. «وتان­داستار قورى» كەاق-تىڭ­ قان­داس­تاردى اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعىنا بيىلعى جىل باسىنان بەرى تۇسكەن 4 424 ءوتىنىش پەن سۇراقتىڭ 708-ءى – قا­زاق­ستان ازاماتتىعىن الۋ,­ 590-ى­ – قانداس مارتەبەسىن الۋ ماسە­لە­لە­رىن قوزعاعاندىعى – سونىڭ ايعاعى. وسى تاقىرىپ اتالعان قوردىڭ جانىنداعى قوعامدىق كوميسسيانىڭ جاقىندا بولعان وتىرىسىندا قوعام قايراتكەرلەرى مەن پارلامەنت دەپۋ­تات­­تارىنىڭ قاتىسۋىمەن قىزۋ تال­قى­لاندى. ماجىلىسمەن قازىبەك يسا قول­دانىستاعى زاڭناماعا قانداس مار­تە­­بەسىنە قاتىستى سوڭعى وزگەرىس ءما­جى­لىستىڭ كوشى-قون ماسەلەلەرىمەن اينا­لى­ساتىن الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كومي­تەتى ارقىلى ەمەس, باسقا كوميتەتى ارقىلى ەنگىزىلگەندىكتەن, ءوزى سياقتى كەيبىر دەپۋتاتتار ول تۋرالى بىلمەي دە قالعاندىعىن جاسىرماي ايتتى. ول وسى ماسەلەنى قازىر ماجىلىستە قارالىپ جاتقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىق­تىڭ كوشى-قونى سالاسىنداعى زاڭ­نا­ما­نى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ەسكەرۋگە ۋادە بەردى.

شىنتۋايتىندا, قانداس مارتە­بە­سىن بەرۋدىڭ قيىنداتىلۋى شەتەلدەن اتاجۇرتقا ورالعان اعايىندار­دىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرگە كوبىرەك قونىس­تانۋىنا ءسال دە بولسا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن, بىراق وسى مەملەكەتتىك ماڭى­زى بار ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋى ەكى­تالاي. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ تەرىسكەي وبلىس­تارىنا قونىستانعىسى كەلمەيتىن الىس­تاعى اعايىندار ەندى وزدەرىنىڭ جاپ­پاي ساياسي قۋعىن-سۇرگiننiڭ اقتالعان قۇر­بان­دارى نەمەسە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن دالەلدەيتىن انىقتاما الۋعا ارە­كەت­­تە­نەتىنى كامىل. سوندىقتان دا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى كوشى-قون سايا­سا­تىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ار­نال­­عان تۇجىرىمداماسىندا اتاپ كور­­سە­­تىلگەنىندەي, قانداستاردىڭ سول­تۇس­تىك وڭىرلەرگە قونىستانۋىن ىنتا­لان­دىرۋدىڭ وڭتايلى مودەلىن قۇرۋ جۇمىسىن كەشىكتىرمەي قولعا الۋ قاجەت.