تالاي تاعدىردى تالقانداعان «تاركىلەۋ»

قازاقستاندا بايلار اۋلەتىنە قول­دانىلعان «قۇقىقسىزداندىرۋ» زاڭ­نامالىق ءتارتىپ ەرەجەلەرىنە سايكەس وتباسىنىڭ بارلىعى دا قۋدالانۋعا تۇسكەن. تاركىلەۋگە تۇسكەن 84 بايدىڭ وتباسىندا اكەسى, شەشەسى, بايبىشە, توقال دەيتىن كەم دەگەندە 2 جۇبايىنىڭ ارقايسىسىنان 2-3 ۇرپاق تاراتقان دەپ ەسەپكە الساق, وندا ءار وتباسىندا تومەنگى ەسەپپەن 10 ادام ءومىر سۇرگەن. ياعني جيىنتىعى 84 ادامدى قۇراپ وتىرعان ارحيۆتىك ماتەريال­دان تابىلعان بايلاردى تاركىلەۋ دەگەن سويقان ءۇردىستىڭ كولەڭكە سىرتىندا ەڭ از دەگەندە 840 ادامنىڭ قيراعان تاعدىرى مەن كوز جاسى تۇر.

سىرداريا وبلىسىنىڭ سوزاق, تۇركىس­تان, جاڭاقورعان, مەركە, قاراسپان, تالاس, شايان, بادام, قىزىلقۇم, كەلەس, قاراتاس, ءيىرجار اۋداندارىندا 1928 جىلى تامىز ايىندا جۇرگىزىلگەن تار­كىلەۋ بارىسىندا ءبىرىنشى جانە ەكىن­شى توپتاعى 84 باي انىقتالعان. ال وسى تىزىمگە ەنگىزىلگەن 3 قۇرباننىڭ مەن­­شىگىندەگى مال باسى تۋرالى ەش­قانداي مالىمەت كەلتىرىلمەگەن. مال باسى­نىڭ سانى بايلاردى انىقتاۋداعى نەگىزگى كورسەتكىشى ەكەندىگىن, مۇنداي كور­سەتكىشتى باشس (ەسحن) سالىعىن جيناۋ كەزىندە دە, تاركىلەۋ كەزىندە دە اينالىپ ءوتۋ مۇلدەم مۇمكىن ەمەستىگىن ەسكەرەر بولساق, ولاردى مالى جوق اتقامىنەرلەر نەمەسە بايدىڭ جاناشىر تۋىسقان كەدەيلەرى دەپ بولجالداي الامىز.

وڭتۇستىك وڭىردەگى سىرداريا گۋبەر­نياسىنىڭ 12 اۋدانىندا جۇرگىزىلگەن تاركىلەۋ ءبىر ايدىڭ ىشىندە ولكەنىڭ جاس شاماسى 20 مەن 70 ارالىعىنداعى ءال-اۋقاتتى بولىگى ەلدەن, وتانىنان اجىراتىلدى. بۇل تراگەديا تەك وسى قۇربانداردىڭ جەكە باسىنىڭ تراگەدياسى بولىپ قالعان جوق. ولاردىڭ بولجالمەن مىڭعا جۋىق نەمەسە ءتىپتى وسى تسيفردان الدەقايدا كوپ بولاتىن جەكە وتباسىلاردىڭ عانا ەمەس (ويتكەنى 2 عانا ەمەس, كەيبىر قۇرباننىڭ 4 جۇبايى بولعاندىعىن دا ارحيۆ قۇجاتىنان كورۋىمىزگە بولادى), ولكە تۇرعىندارىنىڭ بارلىعىنىڭ باسىنا بىردەي كەلگەن ناۋبەت ەكەندىگى انىق. ويتكەنى ولاردىڭ بيلىك ايتۋ ارقىلى قو­عام باسقارۋداعى باسقارۋشىلىق-ۇي­ىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ىسكەر­لىكتەرى جانە مال باعۋ, ەگىن سالۋ, ساۋدا-ايىرباس جاساۋ ت.ب. تارىز­دەس كاسىپ­كەرلىك قا­بىلەتتەرى قازاق قوعامى ءۇشىن كادەگە اسىرىلمادى.

سونىمەن بىرگە ولكە ءوزىنىڭ شىنايى باسقارۋشىلارىنان, ال كەيبىر كەزدەردە اسىراۋشىلارىنان دا ايىرىلدى. بايدىڭ مالىن باعىپ ۇيرەنگەن قوڭسىلار دەربەس شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋگە كەلگەندە العاشقى كەزەڭدە شورقاق بولۋى دا ابدەن ىقتيمال. ال قانشالىقتى «باي – ءبىر جۇتتىق» دەگەنمەن وڭتۇستىكتىڭ جۇمساق تابيعاتى ورتالىق, شى­عىس پەن سولتۇستىكتەگىگە قاراعاندا قازاق­تىڭ مال شارۋاشىلىعىنا ءبىراز مەيىر­بان­دى­لىقپەن قارايتىنداي ەدى. ويتكەنى قىستاۋلار نەگىزىندە سىرداريا وبلىسى ورنالاسقان گەوگرافيالىق بەلدەۋگە جاقىن.

ال مالىن قىستان قالاي امان الىپ شىعۋدى بىلەتىن, «قويىن قۇرتتاپ, ايرانىن ۇرتتاپ» جۇرگەن بايلار قوڭسىسىن دا, اعايىن-تۋىسىن دا «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى», «ەلدە بولسا, ەرىنگە تيەدى» دەگەن قاعي­داتتارمەن عاسىرلار بويىندا وزىنە قا­راستى اۋىل-ايماقتاردىڭ بارلىعىن دەر­لىك امان-ەسەن اسىراپ وتىرعان. «ەل­دىڭ يگى جاقسىلارى مەن جاقسىلارى ناشارلارىنا» قاراسقان (بۇل جەردە: «يگى جاقسىلار مەن جاقسىلار» ەپيتەتتى بالاما اتاۋى ەكونوميكالىق اۋقاتتى توپتاردى, ال «ناشارلار» اتالىمى كەدەي­لەردى كورسەتەدى). بۇل حاقىندا كوپ­تەگەن بايعا ولاردىڭ «ليچنىي ليس­توكتارىنداعى» وگپۋ ىزكەسەرلەرىنىڭ بەرگەن مىنەزدەمەلەرىندە «حالىق اراسىندا بۇلجىماس بەدەلگە يە» دەگەن باعالار ايعاق بولا الادى. تۇتاس اۋىل-ايماقتىڭ كۇنكورىس كوزىنىڭ ءبىر قولدا شوعىرلانۋى – سىرتتاي قاراعان كوزگە باسقالارىنىڭ كۇنكورىسسىز قالۋىن بىل­دىرگەندەي بولعانىمەن, شىن مانىندە, قازاق اۋىلىنىڭ بىرلەسە, ءبىرىن-ءبىرى الماستىرا جانە ءبىر-ءبىرىن قولداي وتىرىپ, سىرتقى فاكتورلار: تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشىنە جانە باسەكەلەس اۋىلداردىڭ, رۋلاردىڭ, سونداي-اق ەل شەتىنە كەلگەن سىرتقى جاۋلاردىڭ ءتۇرلى شابۋىلىنا بىرلەسە قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك العان.

ارينە, تاركىلەۋ كەزىندە قولىنا تۇسكەن مالى مەن شارۋاشىلىعىن دوڭ­گەلەتىپ الىپ كەتكەندەر دە بولعان بولار. دەگەنمەن وسى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە «قاناۋشى» جانە «قانالۋشى» دەپ اتالىپ, ەكىگە جارىلعان قازاق اۋىلىنىڭ سۇتتەي ۇيىعان قوعام مۇشەلەرىنىڭ بار­لى­عىنا دا ءوز باستارىنا تۇسكەن زۇلمات تا, قونعان «باقىت» تا وڭايعا تۇسپەگەنى انىق.

بىرنەشە جەتى اتادان بەرى قاراي عا­سىر­لار بويىنا قالىپتاسقان جولدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن سىرتتان كەلگەندەردىڭ جات­تىڭ اۋزىنان ەستۋ, ونىڭ شوشاڭداعان ناگانى مەن مىلتىعىنىڭ كۇشىمەن امالسىز ءجۇرىپ-تۇرۋ سانانىڭ كۇيرەۋىنە, ءتىپتى ازعىنداۋىنا دا الىپ كەلۋىن جۇ­زەگە اسىردى. ءبىرىن-ءبىرى كورسەتۋ, ارىز جازۋ سياقتى تەرىس قىلىقتاردىڭ دا ءورشىپ كەتكەنى وسىدان كەلىپ پايدا بولعانداي. ناق وسىنداي جاعداياتتاردى ادامدار قوعامىنىڭ مىنەز-قۇلقىن ولاردىڭ دەربەس مادەنيەتى كونتەكسىندە جانە الەۋمەتتىك-مادەني قوزعالىستار جاعدايىندا الەۋمەتتىك ۇيىمداسۋى پريزماسى ارقىلى زەرتتەيتىن «الەۋمەتتىك انتروپولوگيا» اتتى عىلىم دا «سانا جاراقاتى» اتتى تەرمينمەن بەلگىلەيدى.

قوعامدىق سانانىڭ كۇيرەتىلۋى مەن ەكونوميكالىق سوققى ەكى جاقتان بىر­دەي سوققان قازاق اۋىلى شىنايى اپو­كاليپسيستىك داعدارىس جاعدايىندا قالدى. قاراستىرىلىپ وتىرىلعان 12 اۋدانداعى قازاق اۋىلىنىڭ باستان كەشكەن ەكونوميكالىق سوققىسىنىڭ كولەمىن قازىرگى كەزەڭگە سالىپ ەسەپتەپ كورەيىك:

1) 161 534 باس ۇساق مالدىڭ قازىرگى ورتاشا باعاسى 70 مىڭ تەڭگە دەپ الساق, وندا 11 307 380 000 (ون ءبىر ميلليارد ءۇش ءجۇز جەتى ميلليون ءۇش ءجۇز سەكسەن مىڭ) تەڭگەنى;

2) 16 850 باس ءىرى مالدىڭ قازىرگى ورتاشا باعاسى 350 مىڭ تەڭگە دەپ الساق, وندا 5 897 500 000 (بەس ميلليارد سەگىز ءجۇز توقسان جەتى ميلليون بەس ءجۇز مىڭ) تەڭگەنى قۇراعانىن كورۋىمىزگە بولادى.

84 قازاق بايىنىڭ ەكى پوزي­تسياداعى دۇنيە-مۇلكىنىڭ قوسىندىسىنان شەككەن شىعىنى بۇگىنگى كۇن باعاسىمەن ەسەپتەگەن كەزدە 17 204 880 000 (ون جەتى ميلليارد ەكى ءجۇز ءتورت ميلليون سەگىز ءجۇز سەكسەن مىڭ) تەڭگەنى نەمەسە 35 ميلليون دوللاردان استام قارجىنى قۇراعانىن كورۋىمىزگە بولادى. ورتا ەسەپپەن الىپ قاراعاندا, حح عاسىردىڭ باسىنداعى ءاربىر باي قازاقتىڭ ءوز رۋىن اسىراۋى ءۇشىن جيناعان مالىنىڭ كولەمى بۇگىنگى كۇنگى قارجى كۋرسىمەن ەسەپتەگەندە 426 708 دوللاردى قۇراعان.

ال كەلەسى كەزەكتە وڭىردەگى ءاربىر بايدىڭ جالپى م ۇلىگىنىڭ سەگىز­دەن ءبىر بولىگىن قۇراعان بىرىڭعاي اۋىلشارۋا­شى­لىق سالىعىنان (13-تەن ءبىر بولى­گىن سالىققا تولەۋ تۋرالى شەشىم قالجى­راعان قازاقتاردان دۇنيە ءوندىرۋ قيىنداي تۇسكەن 30-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا مۇمكىن بولعان) تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتىڭ ورتاشا كولەمىن ەسەپتەپ كورەيىك:

ول 426 708:8=53 338,5 دوللاردى, نەمەسە 25 069 095 تەڭگەگە پارا-پار قارجىنى قۇراعان. ونىڭ وزىندە باشس-تى مال/استىق تۇرىندە تولەۋگە مۇلدەم مۇمكىن بولماعان, بۇل سالىقتى ءوندىرۋ اقشالاي وتەم تۇرىندە عانا جۇر­گىزىلگەن. ارينە, بۇل ەسەپتەۋلەر شىنايى ەكونوميكالىق ساراپتامادان اۋىلى الىس جاتىر. دەگەنمەن وسى جولداردى وقىعان قازىرگى جاس بۋىننىڭ سول زۇلمات زاماننىڭ شىنايى اۋىرتپاشىلىعىن تاپتاۋرىن بولعان ەپيتەتتەر مەن انىقتامالاردان عانا ەمەس, جوبالىق ەكونوميكالىق-تسيفرلىق ۆيزۋالداندىرۋ ارقىلى جانىمەن سەزىنىپ-ءتۇيسىنسىن دەگەن ويدان تۋىنداعان ۇمتىلىس.

وسىنداي اۋىرتپالىقتان ءوزىن جانە وزىنە قاراستى اۋىلداردىڭ ادامدارىن قۇتقارۋ ءۇشىن بايلار, ياعني ال­دى ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربوردا وقى­عان قازاق قوعامىنىڭ ءبىلىمدى ەليتاسى تاركىلەۋگە قارسى ىنتىماقتاسا باس­تادى. ولار ەلدى تاركىلەۋدەن امان الىپ قالۋ ءۇشىن كۇرەستىڭ بىرنەشە ءادىسى مەن جولىن, امالىن تاپقانداي بولدى جانە ولاردى بارىنشا جاساپ باقتى. ولاردىڭ بىرەۋى ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, رسفسر جانە قازاق اۆتونومياسى باسشىلىقتارىنا جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ حات جازۋ بولسا, ەكىنشىسى ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى اۋىل-اي­ماقتاردى دا وسى سويقان ۇردىسكە قارسى ۇگىتتەۋ بولدى. اقىر سوڭىندا بۇل امالداردىڭ بارلىعى دا ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسى ەمەس, كەرى ناتيجەسىن بەرە باستاعاندا بارىپ كوتەرىلىستەرگە شىعۋ, باشس-عا سالىق تولەمەۋ ءۇشىن مالىن بازارعا شىعارىپ ساتىپ, التىنعا اينالدىرۋ جانە شەتەلگە قاشۋ دەگەن امال­داردىڭ بارلىعى جاسالدى. بايلار قاتارى سوگىلىپ, بارا-بارا سەلدىرەي باس­تادى. اقىر سوڭىندا تاركىلەۋ قازاق قوعامىنىڭ وسى ءبىلىمدى ەليتاسىن تولىق جويىپ جىبەردى دەپ تولىق ايتا الامىز.

گۇلنار جانىسبەكوۆا,

شىمكەنت وڭىرلىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسياسى

جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى,

جانتورە ءاشىم,

زەرتتەۋشى, تاريح ماگيسترى