سۇلۋ سىردان – ارۋ استاناعا: قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مادەني كۇندەرى مارەسىنە جەتتى

ونەر مەرەكەسىن ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق مۋزى­كا­لىق دراما تەاترى استانا قالا­­لىق جاستار تەاترىندا ش.ايت­­­ماتوۆتىڭ ء«جاميلا» قويى­لىمىمەن اشتى. ۇلى جازۋشىنىڭ بۇل دراما­سىندا ادامزات ومىرىندەگى قالىپ­تاس­قان ءداستۇر مەن ءوز تاعدىر تاق­تا­سىن­دا­عى تاڭداۋعا قارسى تۇرعان جاس ايەل­دىڭ ناۋبەتكە تولى ماحابباتى بەينە­لەنەدى.

جالپى, ء«جاميلانىڭ» ادە­بيەت­تەگى دە, تەاترداعى دا تاعدىرى ءاۋ باستان تابىستى بولدى. وقىرمان ءالى كۇنگە دەيىن قايتالاپ وقۋدان جالىق­پايتىن تۋىندى قازاق تەاتر­لارى ساحناسىندا دا ەڭ كوپ قويى­لا­تىن سپەكتاكلدەر ساناتىندا.

ن.بەكەجانوۆ تەاترى اكەلگەن بۇل قويىلىم دا ءوز ەرەكشەلىگىمەن دارالاندى. ونىڭ ۇستىنە وبلىستىق تەاتر ارتىستەرىنىڭ الەۋەتىن تانۋعا دا تاماشا مۇمكىندىك سىيلادى. الماتىدان ارنايى شاقىرۋمەن كەلىپ قىزىلوردالىق كورەمەندەرگە ارناپ قويىلىم قويعان حالىق­ارا­لىق جانە رەسپۋبليكالىق فەستي­ۆال­دەردىڭ لاۋرەاتى, تالانتتى رەجيسسەر دينا جۇمابايدىڭ بۇل جۇمىسى ادەتتەگىشە وزىندىك سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسىمەن ەرەك­شە­لەندى. ينستسەنيروۆكاسىنان باس­تاپ سيمۆولدىق سويلەتۋلەرگە دەيىن ساحنادا ءساتتى وقىلدى. قويى­لىم­دى كوركەمدەگەن اۋەن دە (كومپوزيتورى – نۇسۇلتان تورەالى) ءوز اۋەزىمەن بىردەن كورەرمەنىن باۋراپ الدى. بىراق تەاترداعى قانداي ءساتتى جۇمىسقا دا شىراي كىرگىزەتىن سول ۇجىمنىڭ ارتىستەرى ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قىزىلوردا تەاترىندا تالانتتى ساحناگەرلەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانى البەتتە قۋانتادى. ايتسە دە ءبىز تاماشالاعان قويىلىمدا ويناعان اكتەرلەر استانا ساحناسىن جاتىرقادى ما, الدە ساقىلداعان 40 گرادۋس اياز شابىتتارىن تەجەدى مە ەكەن, ايتەۋىر كۇتكەنىمىزدەي جارقىراپ كورىنە المادى. كەيىپ­كەرلەر جەلىسىنىڭ جەمىستى ساراپتالۋى مەن جۇيەلى اشىلۋىن, مىنەزدەردىڭ ءمىنسىز مۇسىندەلۋىن بىلاي قويعاندا, جاندى داۋىستا ورىندالاتىن ءجاميلا مەن دانياردىڭ ءانىن ەستي الماي پۇشايمان كۇيدە تارقاسقانىمىز دا كوڭىلدى كۇپتى ەتتى. باستى رولدە ويناعان ءجاميلا – جاۋھار ەركىنوۆاعا دا, دانيار – قانات ارحاباەۆقا دا ءالى دە تەرەڭىرەك ىزدەنىستەر, كەيىپكەرىن بويعا سىڭىرۋدەگى سالماقتى ساراپتاۋلار جەتىسپەي جاتتى. سول سەكىلدى سپەكتاكل كوستيۋمى بويىنشا ىزدەنگەن ديزاينەر كاميلا داۋىلباەۆانىڭ جۇمىسى دا قايتا قاراۋعا سۇرانىپ تۇرعانداي. اسىرەسە باس كەيىپكەر ءجاميلانىڭ كوستيۋمى كوزىقاراقتى كورەرمەننىڭ قابىلداۋىن بىلاي قويعاندا, تىم جۇقا ءارى شولتاڭ-شولتاڭ ەتىپ اكتريسانىڭ ءوزىنىڭ ەركىن ويناۋىنا دا كوپ كەدەرگىسىن كەلتىرگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. سەيىتتىڭ اناسى رولىندەگى ءارتىستىڭ كيىمىن دە كونتسەرتتىك ەمەس, ءداۋىر ءۇنىن سەزىنىپ, ساحناعا لايىقتاپ قايتا جاساسا, سپەكتاكلدىڭ قابىل­دا­نۋى دا باسقاشا سالماق الار ما ەدى دەگەن تىلەكتە ۇيىمىزگە تار­قاستىق.

ەكىنشى كۇنى دە قىزىلوردالىق تەاتر ۇجىمىمەن جاستار تەات­رىندا قايتا قاۋىشتىق. بۇل جولى شىعارماشىلىق ترۋپپا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ت.جۇرگەنوۆتىڭ 125 جىلدىعىنا وراي ر.وتارباەۆتىڭ «ناركوم جۇرگەنوۆ» سپەكتاكلىن ۇسىندى. بۇل سپەكتاكل كەڭەستىك زاماننىڭ بۇلعاقتى كەزەڭىندە حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتىندە ءجۇرىپ, ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تەمىربەك قارا ۇلى جۇرگەنوۆتىڭ قيلى تاع­دىرى تۋراسىنان سىر شەرتەدى. قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى – تەاتر­دىڭ­ اقساقالى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى, قىزىلوردا وبلى­­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى حۇسەيىن ءامىر-تەمىر.

– ون جىلعا جۋىقتاپتى, قىزىل­و­ردا وبلىسى استاناعا ونەر ساپارىمەن كەلمەگەن ەكەن. وسى ولقى­لىق­تىڭ ورنىن تولتىرايىق دەپ وبلىس اكىمى, ونەردىڭ ۇلكەن جانا­شىرى نالىباەۆ نۇرلىبەك ماش­بەك­ ۇلى­نىڭ باس­تاماسىمەن ەلوردامىزعا بار جاق­سى­مىزدى الىپ كەلىپ قالدىق. ءبىز ەندى تەاتردا قىزمەت ەتكەندىكتەن, البەتتە تارتۋىمىز قويىلىم عوي. ن.بەكە­جانوۆ اتىنداعى قازاق اكادە­ميالىق مۋزىكالىق دراما تەاترى استانالىق كورەرمەندەرگە ارناپ ەكى قويىلىم اكەلدى. ونىڭ ءبىرى – ش.ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلاسى» بولسا, ەكىنشىسى – ر.وتارباەۆتىڭ «ناركوم جۇرگەنوۆ» تاريحي دراماسى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بيىل ۇلت قايراتكەرى, الاش ارىسى ت.جۇرگەنوۆتىڭ 125 جىلدىعى. قازاق ءۇشىن ولشەۋسىز قىزمەت ەتىپ, تەڭدەسسىز ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعانىڭ مەرەيتو­يىنا قوسقان ءبىزدىڭ دە ءبىر ۇلەسىمىز بولسىن دەپ وسى قويىلىمدى الىپ كەلدىك. تەمىربەكتەي ناعىز ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ ەرەن ەڭبەگى, تاعى­لىم­دى تاعدىرى قويىلىمدى تاما­شالاعان ءار كورەرمەنگە وي سالادى, جاستارىمىزدى رۋحتاندىرادى دەپ سەنەمىز, – دەدى سپەكتاكل رەجيسسەرى حۇسەيىن ءامىر-تەمىر.

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ استا­نا­­­داعى مادەنيەت جانە ونەر كۇن­دەرى «بەيبىتشىلىك جانە كەلى­سىم» سارا­يىندا وتكەن «سۇلۋ سىردان – ارۋ استاناعا» اتتى گالا-كونتسەرتپەن قورىتىندىلاندى. سىر ونەرىنىڭ سالتاناتىن كورۋگە سەنات توراعاسىنىڭ ورىن­­باسارى جاقىپ اسانوۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قىرىم­بەك كوشەرباەۆ, گۇلشارا ابدىقا­لى­قوۆا, وبلىس اكىمى نۇرلى­بەك نالىباەۆ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى ارنايى كەلدى.

سالتاناتتى كەش الدىندا­ ­ەل­ور­­­­­­دا­لىق كورەرمەن «سىر ءوڭىرى – تۇركى وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى» كورمەسىمەن تانىستى. كورمەگە ايماقتىڭ جەتىستىكتەرى مەن الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن سۋرەت­تەيتىن قۇندى ەكسپوناتتار قويىلعان. اتاپ ايتساق, ايتۋلى كورمە سىر ءوڭىرىنىڭ تاريحىن باياندايتىن 3 بولىمنەن تۇرادى. ءبىرىنشى بولىمدە كورمەگە ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان اپاسياك ساقتارىنىڭ استاناسى بولعان ەجەلگى شىرىك-رابات قالاشىعى (ب.ز.د. ءىV-ءىى عع.), ءداشتى وعىزدىڭ ساياسي ورتالىعىنا اينالعان ورتا­عاسىرلىق جانكەنت قالاشىعى ء(Vىى-ءحى عع.), قىپشاق مەملەكەتى, اق وردا جانە قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالا­شىعىنان (ح-ءحVىىى عع.) تابىل­­عان التىن جاپسىرمالار, اشەكەي بۇيىمدار, بالاماسى جوق كەرا­مي­كا­لىق بۇيىمدار جانە تاعى دا باسقا بىرەگەي ارحەولوگيالىق جادى­گەرلەر جانە بيىل ەلىمىزدىڭ تاري­حىنا ۇلكەن عىلىمي جاڭالىق بولىپ ەنگەن «شىرىك-رابات ساق جاۋىنگەرى», «سىعاناق حانشايىمى» رەكونسترۋكتسيالارى العاش رەت قويىلدى.

ەكىنشى ەتنوگرافيالىق بولىم­دە ءحىح-حح عاسىرلاردا سىر بويىن­دا­عى قازاق­تار پايدالانعان قۇندى ەتنوگرا­فيالىق بۇيىمدار, ونىڭ ىشىندە مۋزەي قورىنداعى تەڭدەسى جوق زەرگەرلىك بۇيىمدار كوللەكتسياسى, ءۇي جيھازدارى, كيىز ءۇي ينتەرەرى ورنالاستىرىلعان. سونىمەن قاتار سىر وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ – بۇقارباي باتىر ەستەكباي ۇلى, قالمۇحاممەد يشان مارال ۇلى, ەر سەيىتپەنبەت اۋليە, سەردالى بي بەكشورا ۇلى, قۇلبولدى يشان سۇلتان ۇلى پايدا­لان­عان قارۋ-جاراقتار, مورلەر, سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قول­جاز­بالار, شەجىرە سىندى قۇندى جادى­گەرلەر دە كوپشىلىك نازارىنا ۇسى­نىلدى.

ال ءۇشىنشى بولىمدە حح-ءححى عا­سىر­­لاردا ايماق­تىڭ ونەركاسىبى مەن اۋىل­ شارۋا­شىلىعى دامۋىنىڭ جەتىستىكتەرى باياندالدى. كورمەگە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋا­­شى­لىعىنداعى نەگىزگى ءونىم – كۇرىشتىڭ تۇرلەرى, ايماقتاعى قۇمكول مۇناي كەنىشى, ارالتۇز, ت.ب. وندىرىلگەن تابيعي بايلىقتىڭ تۇرلەرى قويىلعان. سونىمەن قاتار ادامزات تاريحىنداعى عىلىمنىڭ جەتىستىگى سانالاتىن بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ تاريحى تۋرا­لى­ مالىمەت بەرەتىن ەكسپوناتتار – عارىش كەمەلەرى, سكافاندرا, زى­مىرانداردىڭ ماكەتتەرى دە ماز­مۇن­دى كورمەنىڭ كوركىن اشتى.

كورمەگە قويىلعان وسىناۋ تاريحي دا, تانىمدىق تا ءمانى زور وسىناۋ باي مۇرانىڭ ىشىندە, اسىرەسە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تارى كەزىندە تابىلىپ, جاڭ­عىر­تۋدان وتكەن «شىرىك-رابات ساق جاۋىن­گەرى», «سىعاناق حانشايىمى» مۇسىندەرىن, ايتىس ونەرىنىڭ اقتاڭ­گەرى مۇحتار نيازوۆقا بەرىلگەن «التىن دومبىرانى» جانە وزگە دە جادىگەرلەردى تاماشالاۋشىلار لەگى كوپكە دەيىن تولاستامادى.

قىزىلوردا وبلىسى مادەنيەت كۇندەرىن «سۇلۋ سىردان – ارۋ استاناعا» اتتى ونەر شەبەر­لە­رىنىڭ گالا-كونتسەرتى ءساتتى تۇيىن­دەدى. ايتۋلى ونەر كەشىندە سىر بويىنان شىققان تانى­مال ەسترادا جۇلدىزدارى – جەڭىس سەيدوللا ۇلى, ەلەنا ابدىحا­لى­قوۆا, جەڭىس ىسقاقوۆا, ءمادينا سادۋاقاسوۆا, عالىمجان نارىم­بەتوۆ, قۇرالاي مەيرامبەك, سونداي-اق تۇرماعانبەت اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى, بيىل العاش رەت قۇرىلعان سيمفونيا وركەسترى, «سىر سامالى» ۆوكالدى-اسپاپتى ءانسامبلى, «توميريس» بي ءانسامبلى, سىر ءوڭىرىنىڭ جىراۋلىق ونەر وكىلدەرى جانە تاعى دا باسقا تالانتتار ونەر كورسەتتى. كونتسەرتتىك باعدارلامانى ەلىمىزگە تانىمال تەلەجۇرگىزۋشىلەر ايكەرىم ەسەنالى, عالىمجان كەڭشىلىك جانە جەرگىلىكتى كونتسەرت جۇرگىزۋشىلەرى قانات ابدىقادىروۆ مەن مەرەكە جالعاس تىزگىندەدى.

ءوڭىردىڭ ونەر مەيرامى سىر ەلىنىڭ گيمنىنە اينالعان ەلەنا ابدىحالىقوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى اۆتوردىڭ «سىر ەلىم» انىمەن اشىلدى. ودان ءارى قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ تۋما تالانتتارىنىڭ رەپەر­تۋا­­رىن­داعى اندەر مەن بەلگىلى اقىن­داردىڭ سوزىنە جازىلعان تۋىندىلار ورىندالدى. اتاپ ايتساق, روزا باعلانوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «ىڭكارىم-اي», يبراگيم يسانىڭ سوزىنە جازىلعان «وتانداستار» جانە باتىر­حان شۇكە­نوۆتىڭ «ساعىم دۇنيە» اندەرى جاس ونەرپازدار ورىن­داۋىن­دا­ تىڭدارمان كوڭىلىن تەربە­دى. ال ءبىر داۋىردە جاساسقان سىر ماق­تانىش­تارىنىڭ توپتاماسى كەڭەس دۇيسەكەەۆتىڭ «سالەم ساعان, تۋعان ەل!» كومپوزيتسياسىمەن تۇيىن­دەلدى.

سونىمەن قاتار تۇرماعامبەت اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەس­ترى­ ارال اۋدانىنىڭ تۋماسى, كۇيشى, كومپوزيتور مۇرات سىدى­قوۆ­تىڭ «باتىر بابا» كۇيىن ورىن­دادى. ەكراندا شەجىرەلى وڭىر­دە تاريحي­ ءتورت استانانىڭ بولعاندىعىن بايان­دايتىن بەينەتۋىندى كورسە­تىلدى. سونداي-اق سىر بويىنداعى نۇرتۋعان, جيەنباي, سارسەنباي جىراۋ, نارتاي ءان-جىر مەكتەپتەرىنىڭ ماقام-سازدارى دومبىرامەن, سىرنايمەن, قوبىزبەن ورىندالدى. نۇرتۋعان جىر مەكتەبىنىڭ وكىلى شولپان بيمبەتوۆا, جيەنباي جىر مەكتەبىنىڭ وكىلدەرى رۋسلان احمەتوۆ, كۇنسۇلۋ تۇرىكپەن, نۇراي ەرتالاپقىزى, سارسەنباي جىراۋدىڭ ۇرپاعى مايرا سارسەن­باەۆا, نارتاي ءان مەكتەبىنىڭ وكىلى اقمارال نوعايباەۆا جانە مارات سۇگىرباي, بالا جىراۋ نوسەر ايدوس ۇلى استاناعا جىر شاشۋىن ارنادى.

تۇركىتىلدەس ەلدەرگە ورتاق قورقىت بابامىزدىڭ قوبىز سارى­نىن بۇگىنگە جەتكىزگەن قىلقو­بىز­شىلار قورقىتتىڭ «قوڭىر» كۇيىن ورىنداسا, ءانشى, «قازاقستان داۋىسى» مەگاجوباسىنىڭ جانە حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىم­پازى قۇرالاي مەيرامبەك جەر­گى­لىكتى اقىن وڭتالاپ نۇرما­حانوۆ­تىڭ سوزىنە جازىلعان رامازان تاي­ما­نوۆتىڭ «قورقىت-قوبىز» ءانىن شىرقادى.

بۇل كونتسەرتتىڭ تاعى ءبىر جاڭا­لىعى – استانالىق كورەرمەن ونەر مەرەكەسىندە تۇڭعىش رەت ەكى وركەستردىڭ ايتىسىن تاماشالادى. كاسىبي ونەر يەلەرىنەن قۇرالعان تۇرماعامبەت اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى مەن جاقىندا تۇساۋى كەسىلگەن سيمفونيا وركەسترى الەم كلاسسيكتەرى مەن قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن ورىندادى.

كورەرمەن رەتىندە كوڭىل مار­قايتقان تۇس – سىر بويىن­دا ءداستۇرلى ونەرمەن قاتار كلاسسي­كالىق مۋزىكا جانرىنىڭ دا جاندانىپ, ءوز بيىگىندە بەدەر سالۋى دەر ەدىك. ونىڭ تاماشا مىسالى – كونتسەرتتىڭ كلاسسيكالىق بولىمىندە سوليستەر 5 تىلدە الەمدىك تۋىندىلار شەرۋىن جاسادى. قازاقتىڭ ءان ونەرىن الەمدىك ساحنالاردا ناسيحاتتاعان ماعجان امانجولوۆ, ماقسات ماقۇلبەكوۆ, اقىلبەك تابىنباەۆ, سىمبات تاسبەرگەنوۆا جانە ەسىمدەرى ەلگە بەلگىلى تالانتتى انشىلەر – بيبىگۇل جانۇزاق, ۇلپان ابدىكارىموۆا, المات ىزمانبەتوۆ, اسحات بولەباي كلاسسيكالىق شى­عار­مالاردى شارىقتاتا شىر­قاسا, «سىر ساندۋعاشتارى» بالالار توبى رينات گايسيننىڭ «استانا» انىمەن ەلوردالىق كورەرمەندەردىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.

سونداي-اق ونەردىڭ ۇلكەن مەيرا­مىنا ۇلاسقان بۇل كەشكە ءتۇرلى جانر, زاماناۋي كوللابوراتسيا­لار, ەتنو-مودەرن ستيلىندە ونەر كورسەتىپ, قازاق كۇيلەرىن باسقا اسپاپتار­مەن سۇيەمەلدەپ, كەڭىستىگىن كە­ڭەي­ت­كەن بايانيست-اككوردەونيست, حالىق­ارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋ­رەاتى, سىر ەلىنىڭ تۋماسى عالىمجان نارىمبەتوۆ تە شاقى­رىلىپتى. ول سيمفونيا وركەس­ترىنىڭ سۇيە­مەل­دەۋىمەن فرانتسۋز كوم­پو­ز­يتورىنىڭ تۋىندىسىن ورىن­دادى.

ال مەرەكەلىك گالا-كونتسەرتتىڭ ەسترادا بولىمىندە سىر بويىنان شىققان تانىمال ەسترادا انشىلەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەرى – جەڭىس سەيدوللا ۇلى, جەڭىس ىسقاقوۆا, ءمادينا سادۋاقاسوۆا باستاعان ونەر مايتالماندارى رەپەرتۋارىنداعى ەلور­داعا ارنالعان اندەرىن شىر­قاسا, جەرگىلىكتى ونەرپازدار جالىن ءجۇسىپوۆ, ايسۇلۋ ءابدى, ارۋجان تورەعالي, ەرلان سادىقوۆ وركەسترلەر سۇيەمەلدەۋىمەن ەلەنا ابدىحالىقوۆانىڭ «قازاق ەلى»
تۋىندىسىن اسقاقتاتتى.

استانا اسپانىن اۋەزدى ءان مەن كۇمبىر كۇيدىڭ مەيرامىنا ۇلاستىرعان اۋقىمدى كەشكە جالپى سانى 250-گە جۋىق ونەرپاز قاتىستى. ال ودان بىرنەشە ەسە كوپ كورەرمەن سىر تالانتتارىنىڭ كونتسەرتىن ۇلكەن قۇرمەتپەن قابىل الدى. ءداستۇر مەن كلاسسي­كانى, ەسترادا مەن ەستەتيكانى قاتار ۇشتاس­­تىرعان ەرەكشە كەشتەن استانا حالقى ايرىقشا كوڭىل كۇي­مەن تارقاستى. ءىلتيپاتىن شا­پا­لاق ۇنىمەن بىلدىرگەن كورەر­مەن قوشە­مەتى كوپكە دەيىن تولاس­تامادى.