جاقسى ءومىر ىزدەپ جات ەلدەن... نەمەسە ەڭبەك نارىعى قالاي رەتتەلەدى؟

مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا ەڭبەك نارى­عىنا كوشى-قون ۇدەرىستەرىنىڭ ۇلكەن اسە­رىن اتاپ وتكەن ەدى. ال ەندى بيىلعى جول­داۋدا ء«بىلىم بەرۋ جۇيەسى ەڭبەك نا­رى­عىنىڭ سۇرانىسىنا قاراي وزگەرىپ وتىرۋى كەرەك. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ بىرقاتار سالاسىندا كادر تاپشىلىعى قات­تى سەزىلەدى. اسىرەسە تەحنيكالىق جانە جۇمىسشى ماماندار جەتىسپەيدى. سون­دىقتان وسى سالالارعا قاتىستى ءبى­لىم بەرۋمەن مىقتاپ اينالىسقان ءجون. وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرگە جۇمىس بەرە الاتىن مەكەمەلەرمەن ۇزاق مەرزىمگە ار­نال­عان ارىپتەستىك ورناتۋى قاجەت. ەكو­نو­ميكانىڭ باسىمدىقتارىنا, ايماق­تىڭ جانە سالانىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىس­تى ءتيىمدى قار­جىلاندىرۋ تاسىلدەرى كەرەك. جالپى, ەڭبەك نارىعىن جان-جاقتى دامىتۋ ءۇشىن ۇكىمەت قىسقا مەرزىمدە 2030 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپاردى بەكىتۋى كەرەك», دەپ پرەزيدەنت ناقتى تاپ­سىرما بەردى.

كەيبىر مەملەكەتتەر ەڭبەك نارىعىندا ناق­تىلانعان تەپە-تەڭدىكتى ۇزاق ۋاقىت بويى قولداپ وتىرۋ ءۇشىن ەڭبەك رەسۋرسى بويىنشا تاپشىلىقتى ونى باسقا ەلدەردەن كەلگەن قانداستاردىڭ نەگىزىندە شەشىپ وتىردى. بىراق مۇنىمەن جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى تولىق جويىلمايدى, سوندىقتان ونىڭ كوپ نەمەسە از بولۋىنا قاراماستان, مەملەكەتتە جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى ورىن الادى.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايعا سايكەس 2022 جىلى جۇمىسپەن قامتۋ دەڭگەيى 15 جاس جانە ودان ۇلكەن جاستاعى حالىق سانىنا شاققاندا – 65,5%, جۇمىس كۇشىنىڭ سانىنا شاققاندا 95,2%-دى قۇراعان. ال جۇمىسسىزدىقتىڭ دەڭ­گەيى (حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ادىستەمەسىنە سايكەس) 2022 جىلى تۇراقتى بولدى جانە 4,8%. جۇمىسسىزداردىڭ سانى – 456,1 مىڭ ادام. سونىمەن قاتار جۇمىس ىستەمەيتىن, ءبىلىم الۋمەن جانە وقىتۋمەن اينالىسپايتىن NEET جاستاردىڭ ۇلەسى – 6,3%.

حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن زەرت­­تەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا 2022 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءار­تۇرلى سالاسىندا 9 ملن ادام جۇمىسپەن قام­تىلعان. سونىڭ ىشىندە 6,9 ملن ادام جالدامالى جۇمىسپەن (جۇمىسپەن قامتىلعاننىڭ جالپى سانىنىڭ 76,7%), 2,1 ملن ادام ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن (جۇ­مىس­پەن قامتىلعاننىڭ جالپى سانى­نىڭ 23,3%) قامتىدى. 2021 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا جالپى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ كور­سەتكىشى 153,6 مىڭ ادامعا وسكەن. بۇل كورسەتكىش نەگىزىنەن جالدامالى جۇمىسكەردىڭ (113,9 مىڭ ادام) ەسەبىنەن ءوسىپ وتىر. سونداي-اق ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قام­تىعاننىڭ سانى دا وسكەن, بۇل – 39,9 مىڭ ادام.

2022 جىلى جۇمىسپەن قامتىلعاننىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى ساۋدادا (16,8%), ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا (12,9%) جانە ونەركاسىپ ورنىندا (12,4%), اۋىل شارۋاشىلىعى (12%) سالاسىندا بايقالدى. تولىق جۇ­مىس­پەن قامتىلماعاندار سانى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,9%-عا وسكەن جانە 268,9 مىڭ ادامدى قۇراعان. نەگىزگى جۇمىس بويىنشا ورتا ەسەپپەن ءبىر جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتقا اپتاسىنا ناقتى جۇ­مىس ىستەگەن ساعاتى – 39 ساعات, ءبىر جالدامالى قىزمەتكەر ءۇشىن – 41 ساعات, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان قىزمەتكەر ءۇشىن – 34 ساعات. جۇمىسسىز, بىراق جۇمىس ىزدەمەگەن نەمەسە جۇمىسقا كىرىسۋگە دايىن ەمەس ادام­نىڭ سانى – 39,5 مىڭ.

ەڭبەك نارىعى بويىنشا كورسەتكىش­تەر­دىڭ سەرپىنىنە توقتالاتىن بولساق, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا جۇمىس­سىز­دىقتىڭ دەڭگەيى 4,8%-عا تومەندەدى, سونداي-اق 15 جانە 28 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ اراسىندا جۇمىسسىزدىقتىڭ دەڭگەيى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 0,1 ەسەگە ءوسىپ, 3,8%-دى قۇراعان.

حالىقارالىق تاجىريبە بويىنشا, ادامنىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر جۇمىس ورنىندا ۇزاق جۇمىس ىستەۋمەن بايلانىس­تى ەكەنىن دالەلدەدى. ارنايى زەرتتەۋگە سايكەس جالپى ماماننىڭ ءبىر ورىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى 4 جىل ەكەن. پسيحولوگيا ەرەجەسى بويىنشا وسى كەزەڭدە ءوندىرىستى دۇرىس ءتۇسىنۋدىڭ جانە باسقارۋ جۇمىستارىن شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى تاجىريبە جيناقتالادى, دەگەنمەن ودان ءارى قاراي ىزدەنىسى كەمىگەندىكتەن ءبىلىم دەڭگەيى تومەندەيدى. كەيبىر دامىعان ەلدەردە, ونىڭ ىشىندە اقش-تا 20 جىل ءبىر كومپانيادا جۇمىس ىستەگەن مامانمەن سالىستىرعاندا 20 جىلدىڭ ىشىندە 4-5 كومپانيادا جۇمىس ىستەگەن مەنەدجەرگە سۇرانىس جوعارى.

ەلىمىزدە جىل سايىن جوو ءبىتىرۋشى تۇلەكتىڭ ەسەبىنەن جۇمىس كۇشىنىڭ ۇسى­نىسى وسەدى. جوو, ونىڭ ىشىندە كاسىبي وقۋ ورىننىڭ تۇلەكتەرىن جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى رەتتەيتىن تەتىكتىڭ بولماۋى كادىمگىدەي قيىندىق تۋعىزادى. قازىرگى جاستاردىڭ كاسىبي قۇندىلىقتاردى اسا باعالاماۋى الاڭداتىپ وتىر. جاستاردىڭ اراسىندا كەڭىنەن تاراپ كەتكەن ەش جەردە جازىلماعان ۇرانى – قانداي جولمەن بولسا دا تابىس تابۋ. دەگەنمەن جاستار – دۇنيەجۇزىندەگى ەڭبەك نارىعىنداعى ەڭ وسال توپتىڭ ءبىرى. بۇگىندە 20-29 جاس ارالىعىنداعى قىزدار مەن جىگىتتەردىڭ شامامەن 50 پايىزىندا تۇراقتى جۇمىس ورنى بولماي تۇر.

تىركەلگەن جۇمىسسىز ازاماتتاردى كاسىبي وقىتۋ ءۇش جولمەن جۇزەگە اسادى: باستاپقى ءبىلىم بەرۋ, بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ, كادرلاردى قايتا دايارلىقتان وتكىزۋ. ارينە, كاسىبي ءبىلىم الۋ, قابىلەتكە جانە بەيىمگە ۇيرەنۋ ۇدەرىسى 18-20 جاستىڭ اراسىنداعى كەزەڭدە بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسادى. وسى كەزەڭدە جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كاسىبي وقۋىن اياقتاپ, تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسۋدى ماقسات تۇتادى. 29 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ باسىم بولىگىندە بەلگىلى ءبىر بىلىكتىلىك, كاسىبي جانە ومىرلىك تاجىريبەسى قالىپ­تاسىپ ۇلگەرەدى. ولار وزىنە نە قاجەت ەكەنىن بىلەدى, وتباسى قۇرعان جانە ۇسى­نىل­عان نەمەسە شاقىرىلعان جۇمىس ءۇشىن دەربەس تالابىن قويا الادى. وسى ۋاقىتتا ءوزىن كورسەتۋ, تابىسقا جەتۋ, ۇيىمدا بەدەل مەن ابىرويعا يە بولۋ – 25-29 جاس اراسىنداعى جۇمىسشىعا ءتان قاسيەت. اتالعان كەزەڭدە بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى يگەرۋ ۇدەرىسى اياقتالادى, كاسىبي مامان نەمەسە بىلىكتى باسشى بولۋ قالىپتاسادى جانە كوپتەگەن قۇندىلىققا قول جەتكىزەدى.

ەلىمىزدەگى جۇمىسسىز حالىقتىڭ قۇرى­لى­مى بويىنشا 15-24 جاس ارا­سىن­دا­عى ازاماتتىڭ ۇلەسى – 20-25%, ال ەندى 25-29 جاس اراسىنداعى ازاماتتىڭ ۇلەسى 16-20%-دى قۇرادى. جاستار قوعامنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرى­لى­مىن ايقىندايدى, سوندىقتان ەلىمىزدە ولار ەڭ قورعانسىز توپتىڭ ءبىرى بولىپ سانا­لادى. اتالعان ماسەلەنىڭ وزەك­تى­لى­گىنە قا­راماستان, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تا­رىن­دا ولارعا باسا نازار اۋدارىلماي كەلەدى. جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي تالداساق, 18-24 جاستاعى جاستاردىڭ باسىم بولىگى – كاسىبي دايىندىقتان وتكەن نەمەسە ءبىلىم الۋشى جاس ازاماتتار. ال وسىلار ەڭبەك نارىعىنا جاڭادان كەلگەن ەڭ قورعانسىز توپ بولىپ تۇر. ويتكەنى ونىڭ كاسىبي تا­جىريبەسى جەتكىلىكسىز جانە الەۋمەتتىك جا­عىنان از قورعالعان, وسىعان وراي باسە­كە­گە دە تۇسە المايدى.

قازاقستان ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجا­سى­نىڭ سايتىندا جاريالانعان مالىمەتتىڭ نەگىزىندە جول, قۇرىلىس, كولىك-لوگيستيكا سالاسىندا جۇمىس ورنى وتە كوپ, ماماندار تاپشى. سونىمەن قاتار سۇرانىسقا يە ماماندىقتىڭ ۇلەسى بىلاي: جول سالاسىنىڭ جۇمىسشىسى − 7,3%, كۇزەتشى − 5,6%, كولىك جۇرگىزۋشىسى 4,4%-دى قۇراپ وتىر.

بۇگىنگى تاڭدا ستاتيستيكالىق مالىمەت­تەر بويىنشا حالىق تابىسىنىڭ 59,2%-ىن جالدامالى جۇمىستان تۇسكەن تابىستار قۇراسا, 27,8%-ى الەۋمەتتىك ترانسفەرت­تەر­دىڭ ەسەبىنەن, ياعني مەملەكەتتەن كومەك الا­تىندار, 9,3%-ى جۇمىسپەن ءوزىن-ءوزى قام­­تۋشىلار, ناقتىراق ايتقاندا, كاسىپ­كەر­لىك قىزمەتتەن تۇسكەن تابىس­تار قۇ­راي­دى, ال 3,7%-ى وزگە دە تابىس تۇر­لە­رى­نەن قالىپتاسادى.

قازاقستانعا قىتايدان, وزبەكستاننان, تۇركيادان, ءۇندىستاننان كوپ جۇمىسشى كەلەدى, ونىڭ ىشىندە ينجەنەردىڭ سانى باسىمىراق. شەتەلدەن كەلگەننىڭ باسىم كوپشىلىگى قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ءوندىرۋ سالاسىندا, مەحانيك پەن تەحنيك ماماندارى بار.

ەلىمىزدە جاستاردىڭ 42,9%-ىنىڭ تو­لىق نەمەسە اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار, سونىڭ ىشىندە جوعارى جانە اياقتال­ما­عان جوعارى ءبىلىم العان جاستاردىڭ 35,9%-ى
جانە ورتا ءبىلىمى بارلاردىڭ 39%-ى – جۇ­مىس­سىز ازاماتتار.

بولاشاقتا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وزەكتى بولعان ماماندىقتىڭ 65%-ى سۇرانىستان شىعادى. ال­داعى كەزەڭدە تاۋ-كەن ءوندىرىسى, مەتاللۋرگيا, مۇنايدى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك-لوگيستيكا, IT, ماشينا قۇراستىرۋ, مەتالل, تۋريزم, ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ورىندارى تابىلادى.

ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىقتىڭ ماسەلەسى تولىق شەشىلمەگەن قازىرگى كەزەڭدە شەتەلگە مىڭداعان ادامنىڭ كەتۋى ەكونو­مي­كامىزعا كەرى اسەر ەتەتىنى ايقىن. مەم­­لەكەتىمىز ءبىلىمدى دە بىلىكتى مامان­دار­­دىڭ ەلدەن كەتۋىنە بەيجاي قاراماي, تۇ­راقتى باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتىپ, مىقتى ماماننىڭ ەلدەن كەتۋىنىڭ ورنىنا ەلگە كەلۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋعا ءتيىس. 2022 جىلى جۇمىس ىزدەپ 8 مىڭعا جۋىق وتانداسىمىز شەتەلگە كەتكەن. ارينە, قوماقتى تابىسقا كەنەلگىسى كەلەتىن 18-35 جاس اراسىنداعى ازاماتتار. جاس ماماندار جاپپاي شەتەل اسسا, ەلدە كىم قالاتىنى بەلگىسىز. جاقسى ءومىر ءسۇرۋدى اڭساپ, سىرتقا كەتەتىننىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءبىلىمدى جاستار. ءتىل بىلگەن سوڭ مۇنداعى ايلىق ونىڭ كۇنكورىسىنە جەتپەيتىنى ءسوزسىز. قا­زاقستاندا جۇمىس تابىلادى, بىراق جالاقىسى وتە از. ال كورەيادا ءبىر ايدا تاپقاندى قازاقستاندا 5-6 ايدا تاباسىڭ. سونىمەن قاتار تۇراتىن ءۇيى مەن جاتاتىن جەرى تەگىن, جۇمىسىندا تاڭعى, تۇسكى, كەشكى اس بەرەدى. اسىرەسە تەحنيكالىق ما­ماندار مەن دارىگەرلەر كەتىپ جاتىر. قازاقستاننان كەتكەن ءار ءۇشىنشى ەميگرانت جوعارى ءبىلىمدى بولسا, ال ءتورتىنشىسى – ورتا ءبىلىمدى.

بۇگىنگى تاڭدا بىلىكتى كادرلار جەتىس­پەي­دى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا ەلىمىزدە 923 مىڭ بوس جۇمىس ورنى بار, ونىڭ ىشىندە 97 540 ەسەپشى, 84 076 كۇزەتشى, ينكاسساتور جانە وسىعان بايلانىستى كاسىپتەر, 73 368 دۇكەن ساتۋشىسى مەن كومەكشىسى, 50 343 ورتا مەكتەپ مۇعالىمى, 49 127 اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى, 43 801 كۇتىم بويىنشا ورتا مەديتسينالىق پەر­سونال قاجەت ەكەن.

قورىتا ايتقاندا, جاس ازاماتتى ەڭ­بەك­پەن قامتۋعا اسەر ەتەتىن نەگىزگى ءىس-شارا­لار – جاستار ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورنىن اشا­تىن كاسىپورىندى مەملەكەتتىڭ تارا­پى­نان قولداۋ, تۇراقتى جۇمىس ورنىن قالىپ­تاستىرۋ, جاستارعا ەكىنشى مارتە جۇ­مىسقا تۇرۋعا مۇمكىندىكتەر قا­راستىرۋ, جاس­تار­دى جۇمىسپەن قام­تيتىن ءوندىرىس ورىن­دارى مەن مەكە­مەلەردىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمىن قۇرۋ.

عالىمجان كەرىمبەك,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

الماتى