ءتىل ۇيرەتۋدە كەمشىن تۇستار كوپ
بۇگىندە مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتۋ ءىسى مىقتاپ قولعا الىنۋعا ءتيىس. ويتكەنى ول ون ءبىر جىل بويى وقىتىلادى. ءتىلدى مەڭگەرۋگە از ۋاقىت ەمەس. سويتە تۇرا ايتار ويىن قازاق تىلىندە جەتكىزبەك تۇگىلى ەكى ءسوزدىڭ باسىن قوسا المايتىن مىڭداعان تۇلەگىمىز جىل سايىن جاڭا ومىرگە قانات قاعىپ جاتىر. ولاردىڭ ورىس تىلدىلەردىڭ قاتارىن قالىڭداتىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن تارىلتۋعا «ۇلەس قوسىپ» جۇرگەندەرى اششى دا بولسا شىندىق. وسى ورايدا ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمدەرىنە جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىككە قاتىستى ماسەلە تۋىندايدى.
مەن ءوزىم دە ۇزاق جىلدار بويى ورىس ءتىلدى ءدارىسحانالاردا قازاق ءتىلى ءپانىن جۇرگىزدىم. ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, سويلەۋگە ەمەس, قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن مەڭگەرۋ, ءماتىندى سوزدىكپەن اۋدارۋ, ولەڭدى جاتقا ايتۋ, سۇراققا جاۋاپ بەرۋ سياقتى جۇمىس تۇرلەرىنە عانا كوڭىل بولدىك. ءسوز توركىنىنە وراي, گلەب پونومارەۆ دەگەن ازاماتتىڭ (PR-مامان جانە بلوگەر) الەۋمەتتىك جەلىدەگى مىنا ءبىر پىكىرىن كەلتىرسەك, ارتىق بولماس. «يا 11 لەت ۋچيل كازاحسكي يازىك ۆ شكولە. نو پروبلەما ۆ توم, چتو ناس وبۋچالي نە يازىكۋ, ا فيلولوگي. مى زۋبريلي نازۆانيا پادەجەي ي زالوگوۆ گلاگولا, نو كاك يمي پولزوۆاتسيا نام نە پوكازىۆالي. ناس زاستاۆليالي ۋچيت ستيحي ي تەكستى, چاستو نە داۆايا پەرەۆودا. ك سوجالەنيۋ, ينتەرەسا ك وبۋچەنيۋ ەتو نە دوباۆليالو». الىپ-قوسارى جوق اقيقات ءسوز. ونىڭ پايىمىنشا, ەلىمىز قازاق تىلىنە 10-12 جىلدا تولىعىمەن كوشەدى.
قازىرگى كەزدەگى ءتىل ماماندارىنىڭ باستى كەمشىلىگى – وقۋشىنىڭ سوزدىك قورىن بايىتۋدى, سويلەۋ ءتىلىن دامىتۋدى ماقسات ەتپەۋىندە. مەكتەپتە ءتىلدى ۇيرەنبەي شىعۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءتىلدى ۇيرەتە الماعان ءوزىمىزدى ەمەس, باعدارلامانى, سول بويىنشا جازىلعان وقۋلىقتى كىنالايمىز. ماتىندەرى ۇلكەن, كۇردەلى, تۇسىنۋگە, مازمۇنداۋعا قيىن دەپ جاتامىز. بىراق قيىننان جول تاۋىپ, ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەرىمەن ءبىرشاما جەتىستىككە قول جەتكىزگەن, جەتكىزىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمدى بىلەمىن. سونداي مۇعالىمدەردىڭ تاجىريبەلەرىن كەڭىنەن تاراتىپ, ۇلگى رەتىندە پايدالانىپ جاتساق, ۇتارىمىز انىق. ايتپەسە, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەكتەپتەردە وقىتۋ ماسەلەسى «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» كۇيىندە قالا بەرمەك.
بيالاش سۇيىنكينا,
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
قوستاناي
سۇيىكتى جازۋشىم تۋرالى ۇزىك سىر
كورنەكتى جازۋشى-دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورالحان بوكەەۆتىڭ دارا تۇلعاسى ءور التايداي اسقاق. وكىنىشتىسى, شەتسىز, شەكسىز ادەبيەت الەمىندە قالام تەربەپ, سان مىڭداعان وقىرمانىنىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان قالامگەر عۇمىرى قىسقا بولدى. الايدا ونىڭ سوڭىندا ولمەيتىن ادەبي-كوركەم شىعارمالارى قالدى.
و.بوكەەۆتىڭ ەسىمى ويعا ورالعاندا, ەڭ الدىمەن, «اپامنىڭ استاۋى» اڭگىمەسىندەگى وقيعا جەلىسى, كەيىپكەرلەر بەت-بەينەسى مەن ولاردىڭ ىشكى جان-دۇنيەسى جانىڭا جىلىلىق ۇيالاتاتىنى ءسوزسىز. بالالىقتىڭ قامسىز كۇندەرىندە وقىعان جازۋشى تۋىندىسىنىڭ ءاربىر ءسوزى كوكىرەگىڭدە قاتتالىپ, كوكەيىڭدە جاتتالىپ قالاتىنى تاعى راس. «قالايشا وسىنداي كەرەمەت ادەبي شىعارما جازۋعا بولادى؟» دەپ ىشتەي تامسانا وزىمە سان مارتە سۇراق قويعانىم ءالى ەسىمدە. بۇل, ارينە, سوناۋ ءبىر قايتا ورالماس بالعىن بالالىق شاعىمنىڭ ءبىر بەلەسى بولار, ءسىرا. ال بۇگىندە جاسىم دا ۇلعايدى. سوندا دا «اپامنىڭ استاۋىن» قايتا-قايتا وقي وتىرىپ, ءوز اپام ءزۇلفيانى سارى كۇزدىڭ سارعايعان جاپىراقتارىنداي ساعىنىشپەن ەسكە الىپ ەگىلەتىنىمدى نەسىنە جاسىرايىن؟
جازۋشى شىعارمالارى ءار ادامدى تەك ءومىر سۇرۋگە عانا ەمەس, ەڭ باستىسى, ادامزات ۇرپاعىنىڭ جاقسى ىستەرىن جالعاستىرۋعا, جەردەگى بارلىق قايعى-قاسىرەتتەردى جەڭۋگە ۇيرەتەدى. شىعارمالارىن قولعا الا وتىرىپ, اۆتوردىڭ الىپ جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن سەزگەندەي بولامىن. ورالحان بوكەەۆ شىعارمالارىن وقىعان كەزدەگى سول ءبىر ساۋلەلى سەزىمگە تولى ساتتەردى جوعالتقىم كەلمەيدى. ويتكەنى ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ ايدىنى اسىل, ءومىر-وزەننىڭ توقتاۋسىز اعىسىنداي ۋاقىت شىركىن جىلجىپ وتكەن سايىن بيىكتەي بەرەدى.
عازيزا ءالىباي,
ق.بەكتاەۆ اتىنداعى جالپى ورتا مەكتەپتىڭ
ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمى
تۇركىستان وبلىسى,
ورداباسى اۋدانى
رۋحاني دۇنيەمىزگە ۇقىپتى بولايىق
بەرتىنگى جىلدارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ابىرويىمىزدى كوتەرىپ جۇرگەن تاريحي, رۋحاني دۇنيەلەرىمىز بەن قۇندىلىقتارىمىزدى اراگىدىك جوققا شىعارۋ, قارالاۋ, نەمەسە بۇرمالاپ قادىرىن ءتۇسىرۋ سياقتى كەلەڭسىز ۇردىستەر ورىن الىپ كەلەدى. مىسالى, وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ءبىر ورىس تەلەجۇرگىزۋشىسى بەلگىلى ارنادان دەرەكتى فيلم اۆتورى رەتىندە ءماريام جاگورقىزىنىڭ «دۋدار-اي» ءانىن ونىڭ ءوزى شىعارماعانىن, ولەڭنىڭ ءماتىنىن بوتەن بىرەۋدىڭ جازىپ بەرگەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. كورسەتىلىم بارىسىندا سوزگە تارتىلعان بىرنەشە قازاق ازاماتى ەل اۋزىنداعى كەيبىر جەڭىل دە الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە ەرىپ, جاڭاعى دەرەكتى فيلمسىماقتاعى ايتىلعانداردى راستاۋعا ارەكەتتەندى. وسىندايدا: «نامىس قايدا, ۇلتتىق رۋحاني مۇددەڭدى نەگە ويلامايسىڭ؟» دەگەن سۇراق قويۋعا تۋرا كەلەدى. ولار ورىس قىزى ماريانىڭ قازاق جىگىتى دۇيسەنگە (دۋدارعا) عاشىق بولۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەس, سوندىقتان ونى انگە قوسۋى دا بەكەر دەگەندى العا تارتادى.
وسى ورايدا حالقىمىزعا كەڭ تارالعان ءارى قولجەتىمدى كىتاپتاردىڭ بەتىنە ۇڭىلەيىك. «حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارى اندەرى» 2 تومدىق جيناعىندا بىلاي جازىلعان: ء«ماريام جاگورقىزى (رىكينا ماريا ەگوروۆنا, 1887-1950) قازىرگى تسەلينوگراد (اقمولا – ن.س.) كسر-دىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى. ۇلى دوستىقتىڭ جىرشىسىنداي بولعان «دۋدار-اي» ءانى ارقىلى ءماريام ەسىمىن بۇل كۇندە بۇكىل قازاق بىلەدى. ونىڭ ءانى ءداستۇرلى قازاق اندەرىمەن تامىرلاس, وزەكتەس بولا تۇرا ەشبىرىنە ۇقسامايتىن ماقام, دارا مانەرمەن ورىلگەن اۋەزدى دىبىستار ۇيلەسىمى ادامنىڭ جان سەزىمى يىرىمىنە باعىندىرىلعان, كەڭ تىنىسقا, اسقاق داۋىسقا قۇرىلعان بىرەگەي تۋىندى» (الماتى. «ونەر», 1990, 232-بەت). وسىنداي انىقتاما «استانا» ەنتسيكلوپەدياسىندا دا بەرىلگەن (الماتى. «اتامۇرا», 2008, 383-بەت). باسقا دا سالماقتى باسىلىمداردا ءدال وسىنداي انىقتامالار بار. مۇنىڭ ءبارىن جوققا شىعارۋعا بولا ما؟ ارينە, جوق. سوندىقتان ءماريام جاگورقىزىنىڭ دۋدار دەپ ءوزى اتاعان عاشىعىنا ارناعان ءانىن, قالىپتاسقان ادەبي بەينەنى جوققا شىعارۋ قيسىنسىز دەپ سانايمىز.
ناقىپبەك سادۋاقاستەگى,
زاڭگەر-قۇقىقتانۋشى, پۋبليتسيست
استانا
