عىلىمي جاڭالىقتاردى ەنگىزۋ جاعىنان ەلىمىز الەمدىك كوشتەن قالىپ كەلە جاتىر. ەلىمىزدە 3 ارنايى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت, 34 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن ورتالىق, تاجىريبەلىك ستانسا بار. بۇل سالادا 2,5 مىڭداي عالىم جۇمىس ىستەيدى. بىراق وسىنىڭ بارلىعى كوپ پايدا بەرىپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن. شارۋالارعا كەرەكتىنىڭ كوبىن شەتەلدەن الامىز. بيداي تۇقىمىن, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى, تەحنيكانى سىرتتان تاسيمىز. جەردىڭ قۇنارلىلىعىن جاقسارتاتىن عىلىمي نەگىزدەردى دە ەنگىزە الماي ءجۇرمىز.
مال شارۋاشىلىعىندا دا ءدال وسىنداي ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانىڭ ءبارى شەتەلدەن اكەلىنەدى. «سوندا وتاندىق اگرارلىق عىلىم نەمەن اينالىسىپ وتىر؟» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. كەيىنگى 20 جىلدان بەرى بىتپەي كەلە جاتقان رەفورمالار عانا بار.
توعىز جىل بۇرىن بارلىق عىلىمي ينستيتۋت پەن وقۋ ورنىن بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي ورتالىق قۇرىلدى. بىراق بۇل ورتالىققا باسشى دا شاق كەلمەدى, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى دا اندا-مىندا كوشۋمەن ءجۇر. بۇل رەفورما ەمەس, بۇل – يميتاتسيا.
ارينە, اگرارلىق عىلىم قۇلدىراۋ ۇستىندە دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز. ىزدەنىپ, جاڭالىق اشىپ جاتقان عالىمدار بار. بىراق سول عىلىمي جەتىستىكتەر تەك قاعاز جۇزىندە قالىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلمەي جاتىر. كەيبىر تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى باسقا ەلدەن الىپ كەلۋگە قارسى ەمەسپىز. مۇمكىن, بۇل ءتيىمدى دە بولار. بىراق جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, تۇقىم مەن ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ, ءوز جاعدايىمىزعا بەيىمدەلگەن شارۋاشىلىقتى دامىتۋ, ونىڭ ونىمدىلىگىن كوبەيتۋ, الەمگە ۇلتتىق ونىمدەردى شىعارۋ – تەك ءوز مىندەتىمىز, وتاندىق عىلىمنىڭ مىندەتى.
نەگە وسى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشە الماي كەلەمىز؟ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اگروتەحنولوگيالىق حاب اشۋ تۋرالى تاپسىرماسى قالاي ورىندالىپ جاتىر؟
بىرىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى تەك عىلىمعا بايلانىستى ەمەس, بۇل سالا بىلىكتى كادرلارعا دا تاۋەلدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 80 پايىزى ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسقان. ەگەر بۇل دەرەك شىن بولسا, وندا نەگە اۋىلدىق جەردە اگرونومدار, زووتەحنيكتەر, تەحنولوگتەر جەتىسپەيدى؟ ال ۆەتەرينارلاردىڭ ورتا جاسى 60 جاس ەكەن. سوندا وڭىرلەرگە بارىپ جاتقان جاس ماماندار قايدا؟ جىل سايىن 192 ارناۋلى كوللەدجدى 7,5 مىڭ مامان ءبىتىرىپ شىعادى. بىراق نەگە اۋىلداردا مەحانيزاتور, مالشى, باۋ-باقشا ماماندارى, تەحنيكتەر تاپشى؟ زاڭ شىعارۋشى بيلىك رەتىندە قاي جاعىنان ۇلەس قوسا الامىز؟ قانداي زاڭداردى قابىلداي الامىز؟ وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ناقتى اڭگىمە جۇرگىزىلىپ, ناقتى ىستەر قولعا الىنۋى قاجەت.
عىلىم – قاي سالادا بولسىن ۇلكەن قوزعاۋشى كۇش. مەملەكەت باسشىسىنىڭ عىلىم اكادەمياسىنا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىپ وتىرعانى دا جايدان-جاي ەمەس. نەگىزى اگرووندىرىستى دامىتۋعا الەۋەتىمىز زور. اتقاراتىن شارۋا دا كوپ, اشاتىن جاڭالىق تا از ەمەس.
تەك ورگانيكالىق تازا ءونىمدى ەكسپورتتاۋدىڭ ءوزى ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە ءبىراز پايدا اكەلەر ەدى. كەڭ-بايتاق جەرىمىز مال وسىرۋگە وتە ىڭعايلى. اسىرەسە جىلقى, تۇيە ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەپ, ولاردىڭ ەتى, قىمىزى, شۇباتىنان كوپ نارسە, ءتىپتى مەديتسينالىق پرەپاراتتار شىعارۋعا بولادى.
ماسەلەن, ءبىر توننا استىق 100 مىڭ تەڭگە دەپ ەسەپتەسەك, سول ءبىر توننانى جاي وڭدەسەك, 150 مىڭ تۇراتىن ۇن الامىز. ال 1 توننا استىقتى تەرەڭىرەك وڭدەسەك, ودان سيروپ, ليزين, كراحمال شىعادى ەكەن. قۇنى – 600 مىڭ تەڭگە. ءبىز وسى 600 مىڭنىڭ ورنىنا 100 مىڭ, ءارى كەتسە 150 مىڭ الىپ ءجۇرمىز. بۇكىل پايدانى ماڭداي تەرمەن وسىرگەن ديقاندار ەمەس, ەگىستىك جەرى جوق, دالادا جۇمىس ىستەمەگەن ەلدەر كورىپ وتىر.
تاعى ءبىر ماسەلە. ەلىمىزدە بىلتىر 50 مىڭ تونناداي ءجۇن مەن تەرى شىققان. بىراق سونىڭ تەك 15 پايىزى عانا وڭدەۋگە كەتكەن. قالعانى يتتەرگە جەم بولعان, نە قوقىسقا تاستالعان. بۇل جەردە ەڭ ءبىرىنشى سىن – ءبىزدىڭ عىلىمىمىزعا ايتىلاتىن سىن. جاپوندىقتار ءحىح عاسىردا ءار داقىلدىڭ مىقتى ماماندارىن جيناپ, ولارعا ەل ارالاتىپ, بۇكىل حالىقتى باۋ-باقشا, مال مەن قۇستى ءوسىرۋدى ۇيرەتكەن. ءسويتىپ, كاسىپكەرلىك تە دامىعان, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە شەشىلگەن.
بۇگىندە اگرارلىق عىلىمنىڭ ماسەلەسى كوپ. عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەردىڭ تەك 8 پايىزى وندىرىسكە ەنگىزىلىپ جاتىر. تابيعاتى ۇقساس كانادادا وسىمدىك ءوسىرۋدىڭ ونىمدىلىگى بىزدەن 14 ەسە كوپ. ءتىپتى كورشىلەردەن دە قالىپ كەلەمىز. وسىنداي جاعدايدى كورگەننەن كەيىن ينۆەستورلار دا ءوز اقشالارىن اۋىلعا سالۋعا اسا مۇددەلى ەمەس.
بۇدان باستى 3 ماسەلەنى ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. بىرىنشىدەن, اگرارلىق عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ كەمشىلىكتەرى. ەكىنشىدەن, قارجىنىڭ جەتىسپەۋى. ۇشىنشىدەن, بيۋروكراتيانىڭ كەسىرىنەن بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى مەن گرانتتىڭ دەر كەزىندە بەرىلمەۋى.
اگرارلىق عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسى قانشالىقتى ءتيىمدى قۇرىلعان؟ ەلىمىزدىڭ اۋماعى ۇلكەن, سونداي-اق ءار ءوڭىردىڭ جاعدايى ءارتۇرلى. ال ولارعا قارجى ءبولۋدى ورتالىققا بايلاپ قويدىق. جەتىسۋدا قىزىلشا, تۇركىستاندا ماقتا, ماڭعىستاۋدا تۇيە ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن استانالىق نەمەسە الماتىلىق ماماندار قايدان ءبىلسىن؟ سوندىقتان ناقتى پروبلەمالاردى ءار ءوڭىردىڭ وزىندە تالقىلاعان دۇرىس. مىسالى, تۇيە ءوسىرۋدى – ماڭعىستاۋدا, كۇرىش, قاۋىن-قاربىز ەگۋدى – قىزىلوردادا, ءىرى قارا مال, كارتوپ پەن بيدايدى – قوستانايدا, جىلقى ءوسىرۋدى, قانت قىزىلشاسىن ەگۋدى – جەتىسۋدا, كۇنباعىس ەگۋدى – سولتۇستىك قازاقستاندا, قوي ءوسىرۋدى, باۋ-باقشا ەگۋدى تۇركىستاندا جان-جاقتى قاراستىرۋ ماڭىزدى. مۇنداعى باستى ماقسات – سول كاسىپ كوزدەرىن تەرەڭىرەك ءبىلىپ, قاجەتتى كومەك كورسەتۋ.
ءبىز سياقتى تەرريتورياسى ۇلكەن اقش, كانادا, برازيليا اگرارلىق عىلىم ورتالىقتارىن گەوگرافيالىق قاعيداتپەن ورنالاستىرعان. قازىر برازيليا تەك ءوزىن ەمەس, ءبىراز ەلدى ازىقپەن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل جەتىستىككە ولار «ەمبراپا» دەگەن مەملەكەتتىك عىلىمي كومپانيانىڭ ارقاسىندا جەتكەن. مىسالى, قىزىلوردادا كۇرىشپەن اينالىساتىن ءبىراز قۇرىلىم بار – زەرتتەۋ ينستيتۋتى, قورقىت اتا ۋنيۆەرسيتەتى, كوللەدجدەر, تاجىريبەلى شارۋاشىلىقتار. ولاردىڭ باعىناتىن ورگاندارى ءارتۇرلى, بيۋدجەتتەرى دە بولەك. ءاربىرى ءوز بەتىنشە, ءوز ماقساتىمەن. كاسىپكەرلەردى ايتپاعاندا, ءبارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ءبىر ورگان جوق. سول سەبەپتى بولار, سىر وڭىرىندە كەيىنگى 10 جىلدا وندىرىسكە تولىققاندى ەنگەن بىردە-ءبىر جاڭا كۇرىش سورتى شىقپاعان. كاسىپكەرلەر تۇقىمدى كراسنودارعا بارىپ, سول جاقتان قىمباتقا ساتىپ الىپ كەلۋگە ءماجبۇر.
ال ءوز ەرەكشەلىگى بار برازيليادا كونسورتسيۋم قۇرىلعان. وعان سول ءوڭىردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن زاڭدى تۇلعالار كىرەدى. كونسورتسيۋمعا بيۋدجەت بولىنەدى. وسىلايشا, كونسورتسيۋم مۇشەلەرى ءوڭىردىڭ ناقتى پروبلەماسىن شەشۋگە, كلاستەر قۇرۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى. ەلىمىزدە دە عىلىمدى باسقارۋ جۇيەسىن دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك. ارينە, مەنەدجەرلەرگە دە كوپ نارسە بايلانىستى. ولار قىزمەتتەرىنە قانشالىقتى ساي؟ وسى سۇراققا ءتيىستى مينيسترلىك ءجىتى قاراسا دەگەن تىلەك بار.
ەكىنشى ماسەلە قارجىعا قاتىستى تۋىنداپ وتىر. كورشى ەلدەردە رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنىڭ كەمىندە 3 پايىزى اگرارلىق عىلىمعا جۇمسالادى. راس, قاراجاتسىز ەشتەڭە شەشىلمەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قانشا اقشا بولسەك تە, كوپ ءونىمدى شەتەلدەن الىپ جاتىرمىز.
ەرەكشە توقتالا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – قارجى مەن عىلىمي گرانتتاردى ۋاقتىلى, دەر كەزىندە بولۋدەگى بيۋروكراتيا ماسەلەسى. بۇل – تىكەلەي مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەمشىلىگى. بۇل ماسەلەنى مينيسترلىك ءوزى رەتتەپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋى كەرەك.
كادرلاردى دايارلاۋ ىسىنە كەلسەك. بىرىنشىدەن, اگرارلىق وقۋ ورىندارىنا اقشا از بولىنەدى. قۇرال-جابدىقتار مەن ينفراقۇرىلىم جاڭارتىلمايدى. وقىتۋشىلار مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەر جەتىسپەيدى. ەكىنشىدەن, وقۋ باعدارلامالارى قازىرگى زامانعا ساي دەپ ايتۋ قيىن. جىل سايىن اگرووقۋ ورىندارىن مىڭداعان تۇلەك بىتىرەدى. بىراق ولاردىڭ كوبى باسەكەگە قابىلەتتى ەمەس. ەڭبەك نارىعىندا ولارعا سۇرانىس از. ۇشىنشىدەن, اگروماماندىقتار جاستار ءۇشىن تارتىمدى ەمەس. وقۋ ورنىن بىتىرگەندەر اۋىلعا بارمايدى. بارسا دا تەك ۋاقىتشا تىركەلىپ, ديپلوم الۋ ءۇشىن عانا بارادى. مىقتى كادرلار, اسىرەسە عالىمداردىڭ ەلدەن كەتۋى دە ۇلكەن پروبلەما. جالپى, كادرلاردىڭ ازدىعىنان اگرارلىق جۇيەدەگى كوپتەگەن جاقسى پوزيتسيامىزدى جوعالتا باستادىق.
كەيبىر كورشىلەس ەلدەر: «سىزدەردە كرەاتيۆ كوپ. نە ىستەۋ كەرەگىن جاقسى بىلەسىزدەر. بىراق سونى اياعىنا دەيىن جەتكىزە المايسىزدار. ءبىز سىزدەردەن دايىن يدەيالاردى الىپ, وزىمىزگە جاراتامىز», دەپ ايتىپ جاتادى. ءبىزدىڭ وسال جەرىمىزدىڭ ءبىرى – وسى. سوندىقتان پارلامەنت, ۇكىمەت, عىلىمي ورتالىقتار كۇش بىرىكتىرىپ, بىرگە قيمىلداۋى قاجەت.
جاقىپ اسانوۆ,
سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
