سۋرەتتى تۇسىرگەن – الماس ماناپ, «ەQ»
تاشكەنت توڭىرەگىندەگى وقۋعا قۇشتار قازاق جاستارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان ءبىلىم ورداسىنا كىرەبەرىستە ىزدەگەن ادامىمىزبەن دە بەتپە-بەت ۇشىراستىق. ول ۋنيۆەرسيتەتتەگى قازاق ءبولىمىن باسقاراتىن وسەرباي بايقابىلوۆ ەدى. اعامىز اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ تۇكپىردەگى كابينەتكە قاراي باستاي جونەلدى. بولمە ءىشى ۇلتتىق ناقىشتا بەزەندىرىلگەن. قابىرعالارىنا اباي, ىبىراي باستاعان ايتۋلى قازاقتاردىڭ سۋرەتتەرى ىلىنگەن. اسا ءبىر كوپ بولماسا دا, قازاقشا كىتاپتار قويىلعان سورەلەر ۇقىپتىلىقپەن جينالعان. ايتەۋىر كابينەت ىشىنەن قازاقىلىقتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇر. «2019 جىلى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى عافۋرجان مۇحامەدوۆتىڭ جانە گۋمانيتارلىق پاندەر فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى راۆشان يكراموۆتىڭ ۇيعارۋىمەن دوستىق ورتالىعى اشىلعان-دى. سوعان وراي قازاق, تاجىك جانە ورىس ۇلتتارىنا ارنايى كابينەت بەرىلدى. مۇندا وقۋدان تىس ۋاقىتتا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاپ, سالت-ءداستۇردى دارىپتەيمىز. كوبىنە پراكتيكالىق جانە سەمينار ساباقتارىن وسىندا وتكىزەمىز. مۇندا كەلىپ قازاقشا گازەت-كىتاپ وقيتىندار دا جەتەرلىك», دەدى وسەرباي اعا.
سويتسەك, شىرشىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلعانىنا دا كوپ بولا قويماپتى. 2017 جىلى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت رەتىندە ىرگەسىن كوتەرگەن ءبىلىم ورداسى وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت مارتەبەسىن يەلەنىپتى. 2019 جىلى قازاق ءبولىمى اشىلعان.
– 2018 جىلى ينستيتۋتتا باستاۋىش جانە مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىمنىڭ قازاقشا سىرتقى ءبولىمى اشىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى, باستاۋىش ءبىلىم جانە سپورت, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىمنىڭ كۇندىزگى بولىمدەرى جۇمىسىن باستادى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى تەك كۇندىزگى بولىمدە وقىتىلادى ءارى ماگيستراتۋراسى بار. ال قالعاندارىندا سىرتقى جانە كۇندىزگى بولىمدەردە وقۋعا مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. تاشكەنت توڭىرەگىندەگى قازاقتاردىڭ كوپتىگىن ەسكەرە وتىرىپ ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى عافۋرجان مۇحامەدوۆتىڭ باستاماسىمەن اشىلعان قازاق ءبولىمى بيىل العاشقى تۇلەكتەرىن تۇلەتىپ شىعاردى. 19 ستۋدەنت ءتورت جىل ءبىلىم الىپ, ءومىردىڭ كەزەكتى ءبىر ساتىسىنا قادام باستى. ولاردىڭ دەنى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى. بيىل ءبىرىنشى كۋرسقا 30 ستۋدەنت قابىلدانعانىن دا ايتا كەتەيىك. ەكىنشى كۋرستا – 30, ءۇشىنشى كۋرستا – 40, ءتورتىنشى كۋرستا 29 ستۋدەنت ءبىلىم الادى. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن بيىل قاراقالپاقستانداعى قازاق جاستارىنا ارنايى كۆوتا ءبولىندى. سونىڭ اياسىندا قاتارىمىزعا 7 ستۋدەنت كەلىپ قوسىلدى. جالپى, قازاق بولىمىنە جىل سايىن 5 گرانت بولىنەدى. قالعانى اقىلى نەگىزدە وقيدى. وسى جىلى گرانت سانى 10-عا جەتتى, – دەدى وسەرباي بايقابىلوۆ.
قازاق جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇنداي تاماشا مۇمكىندىكتىڭ بەرىلگەنى جاقسى-اق, ارينە. بىراق جەرگىلىكتى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرى قىسقارتۋعا ۇشىراعان. ياعني ساعات سانى تىم از. ءبىر مەكتەپكە ەكى مۇعالىم جەتىپ ارتىلادى. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق ءبولىمىن تامامداعانداردىڭ ءبىرازى قوسىمشا ەكىنشى ماماندىقتى يگەرۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ كەتكەن. اۋەلدە العان ماماندىعىنا قوسا وزبەك ءتىلى, ورىس ءتىلى, تاريح, گەوگرافيا سەكىلدى پاندەردى مەڭگەرۋگە دەن قويعان. بۇل ءبىر عانا شىرشىقتاعى جاعداي ەمەس. جالپى, ەلدەگى احۋال وسىنداي. رەسپۋبليكادا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن التى جوعارى وقۋ ورنى بار. ولار – نيزامي اتىنداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, شىرشىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, گ ۇلىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ناۋاي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى, بەرداق اتىنداعى نوكىس مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ءاجىنياز اتىنداعى نوكىس مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى. بۇلاردى تامامداعان ستۋدەنتتەردىڭ بارىنە بىردەي جۇمىس تابىلا قويمايدى. مەكتەپتەردەگى ساعات سانى جىل وتكەن سايىن قىسقارىپ بارادى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى جوعارى. وكىنىشكە قاراي, تەحنيكالىق ماماندىقتار قازاق تىلىندە وقىتىلمايدى. تەك گۋمانيتارلىق ماماندىقتاردى عانا قازاقشا وقۋعا مۇمكىندىك جاسالعان.
مەكتەپتەردە قازاقشا وقۋلىق جەتىسپەيتىنىن دە اتاپ وتكەن ءجون. سول سەبەپتى ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقىتۋشىلار نەگىزگى جۇمىستارىمەن قوسا وقۋشىلارعا ءارى ستۋدەنتتەرگە ارناپ وقۋلىقتار جازۋعا ءماجبۇر. بۇل ىسكە جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە جۇمىلدىرىلعان. ماسەلەن, بىزبەن ديدارلاسقان وسەرباي بايقابىلوۆ وزبەكستاننىڭ ءبىلىم ستاندارتى نەگىزىندە وزگە دە اۆتورلارمەن بىرگە 5 جانە 6-سىنىپتارعا ارناپ قازاق ءتىلى وقۋلىعىن جازعان. «قازاقستان وسىدان بىرەر جىل بۇرىن وقۋلىقتارعا قاتىستى ۇلتتىق باعدارلاما قابىلدادى. سول باعدارلاما بىزگە ەندى كەلىپ جاتىر. سوندىقتان بۇعان دەيىن جازعان وقۋلىقتار جارامسىز بولىپ قالدى. ەندى ۇلتتىق باعدارلاماعا سايكەستەندىرىپ جاڭاسىن جازىپ شىعۋ كەرەك. بۇيىرتسا, ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن وسى ىسكە كىرىسەمىز. بۇل جولى وقۋلىقتا تەورياعا ەمەس, ماتىنمەن جۇمىس ىستەۋگە باسىمدىق بەرىلەدى», دەپ ناقتىلادى ول.
قازاق ءبولىمى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, باسقا دا وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. ايتالىق, بىلتىر تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ, تاجىريبە جيناپ قايتىپتى. بيىل شىرشىقتا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. مۇندا تەحنيكالىق ماماندىقتار قازاق, وزبەك, ورىس تىلدەرىندە وقىتىلادى. جالپى, بۇل قادام جەرگىلىكتى قازاق جاستارىنا ۇلكەن مۇمكىندىك سىيلادى. ويتكەنى جاستاردىڭ ءبارى گۋمانيتارلىق باعىتتى تاڭداي بەرمەيدى. تەحنيكالىق ماماندىقتارعا جاقىن قىز-جىگىتتەر دە كوپ. ماسەلەن, بيىل وسەرباي بايقابىلوۆ تا پەرزەنتى اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالىنا وقۋعا تۇسكەنىن ايتتى.
بۇگىندە شىرشىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاق بولىمىندە وسەرباي اعامەن قاتار PhD جاندوس بايزاقوۆ, وقىتۋشى نۇركەلدى جاراسباەۆ, ماگيستراتۋرانى بىلتىر تامامداعان گۇلجان اناربەكوۆا ءدارىس بەرەدى. وكىنىشكە قاراي, ستۋدەنتتەرگە دە قازاقشا وقۋلىقتار جەتىسپەيدى. بىراق مۇنداعى وقىتۋشىلار وقۋلىق جەتىسپەيدى ەكەن دەپ قاراپ وتىرعان جوق. قال-قادىرىنشە قام-قارەكەت جاساپ جاتىر. ايتالىق, بىزبەن سۇحباتتاسقان وسەرباي بايقابىلوۆتىڭ «مانەرلەپ وقۋ جانە ءتىل مادەنيەتى», «قازىرگى قازاق ادەبي ءتىلى», «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارى مەن تاسىلدەرى», ء«تىل ءبىلىمى نەگىزدەرى», «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ جاتتىعۋلار جيناعى» سەكىلدى وقۋلىقتارىن ستۋدەنتتەر كۇندەلىكتى ساباقتا پايدالانادى. بۇعان قوسا جاقىندا «ستيليستيكا» دەگەن وقۋلىق تا ستۋدەنتتەردىڭ قولىنا تيمەك. «نەسىن جاسىرامىز, وقۋلىق جوق. سوندىقتان ءوزىمىز جازۋعا تىرىسامىز. قازاقستاننان وقۋلىقتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقالارىن الدىرامىز. ەكى ەل اراسىنا قاتىناعان ستۋدەنتتەر قاجەتتى ەڭبەكتەردى وزدەرى دە الا كەلەدى. بىراق بۇل قىمباتقا تۇسەدى. سول سەبەپتى كوبىنەسە ەلەكتروندى وقۋلىقتاردى قاعازعا شىعارىپ الىپ پايدالانامىز», دەيدى قانداسىمىز.
– البەتتە, قازاقستان – ءبىزدىڭ اتامەكەنىمىز. ءبىر ءبۇيىرىمىز ۇنەمى بۇرىپ تۇرادى. وزبەكستاندا تۋىپ, ءومىر ءسۇرىپ, انا تىلىمىزدە سويلەپ, ءبىلىم الىپ جاتىرمىز. سالت-ءداستۇردى, قازاقى قۇندىلىقتاردى ۇمىتقانىمىز جوق. مۇنىڭ بارلىعى – ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتىڭ جەمىسى. تاراپتار اراسىنداعى ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ ودان ءارى نىعايىپ جاتقانىنا كۋامىز ءارى قۋانىشتىمىز. دەگەنمەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىنا دا ءزارۋ ەكەنىمىزدى ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ماسەلەن, جاستاردىڭ كوكىرەك كوزىن اشىپ, اقىل-ويىن دامىتۋعا, ءبىلىمىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە قازاقشا گازەت-جۋرنالدار قاجەت. وزبەكستاندا قازاقشا ءبىر عانا باسىلىم – «نۇرلى جول» گازەتى شىعادى. اتاجۇرتتاعى «Egemen Qazaqstan», «Ana tili», «قازاق ادەبيەتى» سەكىلدى گازەتتەر دە ۇزدىكسىز كەلىپ تۇرسا دەيمىز. ونداعى رۋحاني دۇنيەلەردى ستۋدەنتتەردىڭ بويىنا سىڭىرسەك دەگەن نيەتىمىز بار. ازىرشە اتالعان باسىلىمداردى قازاقستانعا بارعاندا جيناپ-تەرىپ الا كەلەمىز. ودان بولەك, تاشكەنتتەگى قازاق مادەني ورتالىعىنان الامىز. گازەتتەردى ستۋدەنتتەر پراكتيكالىق ساباقتا ءجيى پايدالانادى, كومەگى كوپ, – دەدى وسەرباي اعا.
سونداي-اق ول قازاقستان ۇكىمەتى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنا ارنالعان وقۋلىقتارمەن قامتۋعا جاردەمدەسسە دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. «وقۋلىقتاردى ءوزىمىز جازۋعا ءماجبۇرمىز. بىراق ءبىزدىڭ دۇنيەلەردى اتاجۇرتتاعى بەلگىلى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بىزدىكى جوقتان بار جاساۋدىڭ امالى عانا. وقۋلىقتاردى وزبەكستان ءبىلىم ستاندارتىنا لايىقتاپ جازامىز عوي, بىراق نەگىز رەتىندە قازاقستان اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن پايدالانامىز. كەيدە ستۋدەنتتەر قاجەتتى كىتاپتاردى اتاجۇرتتان الىپ كەلەيىك دەگەن تىلەك ايتادى. بىراق ونى شەكارادان الىپ ءوتۋ دە وڭاي ەمەس, مۇنىڭ وزىندىك زاڭدىلىقتارى, تالاپتارى بار. ءاربىر ەكى ستۋدەنتكە ءبىر وقۋلىقتان تيسە دە جامان بولماس ەدى. ال قازىر 30 ستۋدەنت ەكى وقۋلىقپەن وقىپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس, ارينە. وسى تۇرعىدان دا كومەك كورسەتىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سونداي-اق قازاقتىڭ بىركەلكى ۇلتتىق كيىمدەرىن دە سىيعا تارتسا, زور ريزاشىلىقپەن قابىلدار ەدىك», دەدى ول.
قازاق بولىمىندە جۇمىس ىستەيتىن وقىتۋشىلاردىڭ ءبارى نيزامي اتىنداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان. وسەرباي بايقابىلوۆ بۇل وقۋ ورنىن 1995 جىلى بىتىرگەن. 20 جىل ءوزى وقىعان ۋنيۆەرسيتەتتە, ەكى جىل حالىققا ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنە قاراستى رەسپۋبليكالىق ءبىلىم ورتالىعىندا جۇمىس ىستەگەن. شىرشىقتاعى ۋنيۆەرسيتەت اشىلعان سوڭ ارنايى شاقىرۋمەن وسىندا اۋىسقان.
ۋنيۆەرسيتەتكە ساباق اياقتالار شاقتا كەلسەك تە, قازاق ءبولىمىنىڭ بىرنەشە ستۋدەنتىمەن ديدارلاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بىزبەن تىلدەسكەن ۇل-قىزداردىڭ كوزدەرىندە وت, سوزدەرىندە جالىن بار. ماسەلەن, قازاق ءبولىمىنىڭ ءتورتىنشى كۋرسىندا وقيتىن ديانا ءابدىمومىنوۆا وزبەكستان مەن قازاقستان اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ناتيجەسىندە قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋعا جاعداي جاسالعانىنا قۋانىشتى ەكەنىن ايتتى.
– ورتا مەكتەپتى جوعارى شىرشىقتا قازاقشا ءتامامدادىم. ۋنيۆەرسيتەتتى دە انا تىلىمدە وقىپ جاتىرمىن. اللا قالاسا, ءبىلىمىمدى وسى جەردە ماگيستراتۋرادا جالعاستىرعىم كەلەدى. «وتانداستار» قورى ارقىلى قازاقستاندا وتەتىن ءتۇرلى بايقاۋلارعا قاتىسىپ تۇرامىن. ءبىزدى قاتاردان قالدىرماي, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇستازدارىمىزعا ريزامىز, – دەيدى ديانا.
نۇركەلدى ماناباەۆ تا بەلسەندى ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتورتىنشى كۋرسىندا وقيتىن ول – بوستاندىق اۋدانى شاقشام اۋىلىنىڭ تۋماسى. كوكپار ويناپ, ۇلتتىق ويىندى ناسيحاتتاۋعا اتسالىسىپ ءجۇر. «ەلەكتروندى كىتاپتاردى وقۋ دەنساۋلىققا زيان. سوندىقتان قازاقشا ادەبي كىتاپتار كەرەك-اق. مۇنداعى ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك كىتاپ وقۋعا قۇشتار. كەيدە ءوز ىشىمىزدە كىتاپ وقۋ بايقاۋلارىن دا ۇيىمداستىرىپ تۇرامىز», دەيدى ول.
ال ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقيتىن داستان مەدەتبەك ۇلى – اقىنجاندى ازامات. ول بىزگە ءتىل تۋرالى تولعاۋىن تەبىرەنە وقىپ بەردى. ءبىرىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى سۇلتان ساكەن ۇلى بوستاندىق اۋدانى اباي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. ول وزبەكستاندا انا تىلىمىزدە ءبىلىم الۋعا جاعداي جاسالعانى قازاق جاستارىنا بەرىلگەن زور مۇمكىندىك ەكەنىن العا تارتتى. شىرشىقتىق نۇرسۇلتان نۇريدينوۆ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىن كوللەدجدە ءبىلىم العان, ءتۇرلى زاۋىتتاردا جۇمىس ىستەگەن. كەيىن وقۋ جولىنا ءتۇسىپتى. «زامان بىلىمدىنىكى. سوندىقتان قاي كەزدە بولسىن وقۋعا ۇمتىلۋ قاجەت. بىزگە وسىنداي مۇمكىندىك بەرىلگەنىنە قۋانىشتىمىز», دەيدى ول.
– ءبىزدىڭ قوعامدا «قازاق ءتىلى جويىلادى», «قازاق مەكتەپتەرى جابىلادى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسىپ قالعان. سوندىقتان شىعار قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى بولىمىنە تۇسكەندە تانىستارىمنىڭ ءبىرازى قىنجىلىس ءبىلدىردى. ەگەر شىنىمەن دە ءدال وسىنداي تۇسىنىكتى ۇستانىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ىرگەمىزدى اۋلاق سالساق, ءتىل جويىلىپ, مەكتەپ جابىلماعاندا قايتەدى. ال مەن بۇلاي بولعانىن قالامايمىن. سول سەبەپتى ءدال وسى ماماندىقتى تاڭدادىم, – دەيدى ءبىرىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى, بوستاندىق اۋدانىنىڭ قاراماناس اۋىلىندا تۋعان سەرىك دوسجان ۇلى.
تاباقسايعا بارار جولدا ءبىر ساعات ايالداپ, شىرشىق شامشىراعىندا بار كورگەنىمىز وسى. ال كوكەيگە تۇيگەنىمىز كول-كوسىر, البەتتە. شامشىراق دەدىك قوي, قازاق ۇعىمىندا بۇل – سونبەيتىن جارىق. ەندەشە شىرشىقتاعى شامشىراق سونبەسىن دەپ تىلەيىك.
استانا – تاشكەنت – شىرشىق –
تاشكەنت – استانا
