«ونىڭ قارۋ-جاراق كوللەكتسياسى ۇزاق جىل جينالعان ەڭبەكتىڭ جەمىسى» دەپ جازىپتى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مودەست كيتتارى. راسىندا دا, حان بۇل قارۋلاردى ۇزاق ۋاقىت جيناپتى. قارۋ-جاراقپەن بىرگە ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن ات-ابزەلدەرى دە حان ورداسىنىڭ تورىنەن ورىن العان.
جاسىنان ەۋروپاشا ءبىلىم العان, رەسەيدىڭ استانالارىندا تالاي بولىپ, ونداعى تاريحي ورىنداردى كوزىمەن كورگەن جاڭگىر ءوزى جيناعان قارۋلار توپتاماسىنان حان ورداسىندا «قارۋ-جاراق پالاتاسىن» ۇيىمداستىرعانى دا تاريحي شىندىق. بۇل, شىن مانىندە, تۇڭعىش ۇلتتىق مۋزەي بولاتىن.
جاڭگىردىڭ «قارۋ-جاراق پالاتاسى» 1828 جىلى جاسقۇس قۇمدا سالدىرعان حان سارايىنىڭ ءبىر بولمەسىندە بولعان. وكىنىشكە قاراي, بۇل مۋزەيدە بولعان قارۋلاردىڭ تولىق ءتىزىمى, سيپاتتاماسى ازىرگە ءبىزدىڭ قولىمىزدا جوق. دەگەنمەن قازاق قولونەرشىلەرى مەن شىعىس قارۋ-جاراق شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان بىرەگەي بۇيىمدار تۋرالى وردادا بولعان ساياحاتشى-زەرتتەۋشىلەر تامسانىپ جازعان.
دەرپت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كارل گەبەل 1834 جىلى ەدىل بويىن ارالاعان ساپارىندا ىشكى ورداعا كەلىپ, جاڭگىر حاننىڭ سارايىندا بىرنەشە كۇن قوناق بولادى. كەيىن بەرليندە جارىق كورگەن ۇلكەن ەڭبەگىندە حاننىڭ قارۋ-جاراق پالاتاسى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى:
«شىعىس عۇرپىمەن بارلىق جەردە پارسى كىلەمى توسەلگەن. ورتادا – قىمبات جاستىقتار, ال قابىرعالاردا اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلگەن قارۋ-جاراق, ەر-توقىم, جۇگەن, ات-ابزەلدەرى ىلىنگەن. ...ول (جاڭگىر – اۆت.) بىزگە التىن-كۇمىسپەن اشەكەيلەنگەن, اسىل تاستارى بار قارۋ-جاراقتى كورسەتىپ, اسىرەسە شەركەس, تۇرىك قىلىشتارى مەن قانجارلارىن ەرەكشە ماقتادى. ءوز اتا-باباسى پايدالانعان كونە ايبالتا (بەردىش), ساداق, جەبەلەردى دە دارىپتەدى.
...26 ءساۋىر كۇنى تاڭەرتەڭ 10-عا جارتى ساعات قالعاندا ءبىز حاننىڭ قوناقجاي شاڭىراعىنان اتتانىپ كەتتىك. قوشتاساردا وعان العىسىمدى ايتتىم. حان بالدىزىنا ىم قاققانى سول ەدى, بولمەدەن شىعا جونەلدى دە, بىرەر مينۋتتان كەيىن ءپىل سۇيەگىمەن ساپتالعان, قىنى كۇمىسپەن, التىنمەن زەرلەنگەن اسا قىمبات شەركەس قانجارىن الىپ كەلدى. حان ماعان قازاق سالتى بويىنشا ەشبىر قوناقتىڭ سىي-سياپاتسىز اتتانۋىنا بولمايتىنىن, ءوزى تۇتىنعان بۇل قانجاردى قابىل الۋىم قاجەت ەكەنىن ايتتى. قانجارعا ونىڭ ەسىمى جازىلعان ەكەن. مەنىڭ جانىمداعى ەكى سەرىگىمنىڭ يىعىنا تاماشا بۇحار شاپاندارى جابىلدى...».
جاڭگىر قايتىس بولعاننان كەيىن دە ساقتالىپ تۇرعان حاننىڭ قارۋ-جاراعى ورداعا كەلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋداراتىن. ەتنوگراف الەكساندر تەرەششەنكو: «جاڭگىر حان وتە سيرەك كەزدەسەتىن بۇيىمداردى جيناۋدى ۇناتاتىن. اسىرەسە قارۋ-جاراقتى كوپ جيناۋشى ەدى. ول قارۋ-جاراق ارنايى ءبىر بولمەدە ورنالاسقان. ابىلقايىر اۋلەتىنىڭ حان تاعىنا وتىرۋىنا وراي رەسەي پاتشالارى بەرگەن التىن جالاتىلعان قىلىشتار ىشكى وردانىڭ سوڭعى حانى جاڭگىردىڭ ۇيىندە ساقتالعان», دەيدى. ولاردىڭ ىشىندە ازيالىق ۇلگىدە جاسالعان پيستولەتتەر مەن مىلتىقتار, كەيبىرىندە ارابشا كۋفي جازۋى بار جەرگىلىكتى شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان, التىن-كۇمىسپەن اپتالعان, قىمبات تاستارمەن بەزەندىرىلگەن قىلىش, قالقان, ايبالتا, ساۋىت-سايمان دا بولعاندىعىن جازادى.
بۇگىندە «حان ورداسى» مۋزەي-قورىعىنىڭ قورىندا جاڭگىر حاننىڭ 1845 جىلى ناۋرىزدا ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى لادىجەنسكيگە جازعان حاتى ساقتالعان. حاتتا حان ءوز اۋلەتىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار مەن جادىگەرلەردى جيناۋعا قۇمارلىعى تۋرالى جازادى. «اتا-باباما قاتىستى ءتۇرلى قۇجاتتى جيناپ, ساقتاي ءجۇرىپ, ورىنبور شەكارا كوميسسياسىندا كىشى جۇزدەگى حاندىق بيلىگى ءۇشىن اتام نۇرالى حانعا بەرىلگەن گراموتا ساقتالعانىن ءبىلدىم, وسى گراموتانىڭ تۇپنۇسقاسى, نە بولماسا كوشىرمەسىن بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەپ جازعان. ياعني حاننىڭ تەك قارۋ-جاراق ەمەس, اتالارىنان قالعان قۇجاتتاردى دا جيناقتاعىسى كەلگەندىگىن بايقاۋعا بولادى. الايدا جاڭگىردىڭ سول جىلى دۇنيەدەن وتۋىنە بايلانىستى بۇل گراموتا ورداعا جىبەرىلمەگەن.
جاڭگىر مۋزەيى قاي كەزگە دەيىن ساقتالعاندىعى جونىندە بىزدە تولىق مالىمەت جوق. مۇراعاتتا تەك 1845 جىلى 11 قازاندا ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ كەڭەسشىلەرى يبنيامين بيكماەۆ پەن مايور ستەپان ەروفەەۆ جازعان «جاڭگىر حان مۇرالارىنىڭ قىسقاشا ءتىزىمى» بار. وندا رەسەي يمپەراتورلارىنىڭ قازاق حاندارىنا بەرگەن اتاۋلى قىلىشتارىن جەكە-جەكە كورسەتكەن. اتىس قارۋلارى مەن وتكىر ءجۇزدى سۋىق قارۋلار, پىشاقتار مەن قانجارلاردىڭ ورتاق قۇنى 6415 كۇمىس رۋبل 75 تيىن دەسە, اڭشىلىق جانە اتبەگىلىك قۇرالدارىن (اۋىزدىق, ۇزەڭگى, ەر-تۇرمان, ت.ب.), ساداق, قورامساق, قولعاپ, بەلبەۋ, بەلدىك سەكىلدى باتىرلىق ساۋىت-سايماندى 1602 رۋبل 20 تيىنعا باعالاعان.
1846 جىلى, حان قايتىس بولعاننان كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ ونىڭ قارۋ-جاراعىن زەرتتەگەن تاعى ءبىر اۆتور مىناداي سيپاتتاما قالدىرعان: «قوناق بولمەنىڭ سول جاعىندا ەكى تەرەزەلى شاعىن بولمەگە اپاراتىن ەسىك بار. قابىرعاعا قىمبات كىلەم ءىلىنىپ, وعان قۇندى قىلىشتار (شاشكي, سابلي) مەن مىلتىقتار ورنالاستىرىلعان, تەرەزەلەردىڭ جاقتاۋلارىندا قىمبات ەر-تۇرماندار مەن ءتۇرلى ات-ابزەلى ىلىنگەن. قىزىل اعاشتان جاسالعان جىڭىشكە, بىراق بيىك ەكى شكافتىڭ اينەگىنىڭ ىشكى جاعىنان ءارتۇرلى ازيالىق تورساۋىتتار, شىنتاقشالار, دۋلىعالار جانە باسقا دا اسكەري جاراقتار كورىنىپ تۇر. سيرەك جانە قۇندى زاتتاردىڭ اراسىندا ەرەكشە كوزگە تۇسكەنى – توبەسى تاقيا ءتارىزدى التىنمەن ويىلعان بولات دۋلىعا. قارۋ-جاراق بولمەسىنىڭ قالعان بولىگىندە قابىرعالاردى بويلاي قىزىل اعاشتان جاسالعان كەڭ شكافتار بار, وندا ءتۇرلى مىلتىقتار مەن قىلىش, قانجارلار, ت.ب. اينەكتىڭ ىشكى جاعىندا ادەمى ورنالاستىرىلعان», دەپ تاڭداي قاعادى.
سول جىلى وردادا ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋشى بولىپ قىزمەت ەتكەن الەكسەي ەۆرەينوۆ قارۋ-جاراق پالاتاسى ءالى دە تولىقتاي ساقتالىپ تۇرعانىن ايتادى: «حاننىڭ قارۋ-جاراق پالاتاسى مەنىڭ نازارىمدى اۋداردى. بۇل بولمەدە توبەدەن ەدەنگە دەيىن بارلىق قابىرعاعا مىقتاپ ىلىنگەن ءار ءداۋىر مەن حالىقتاردىڭ قارۋ-جاراعى, ات-ابزەلى مەن اسكەري ساۋىتتاردان باسقا ارتىق زات جوق. ولاردىڭ كوپشىلىگى كونە داۋىردەن باعالى, ساپالى جانە قۇندى اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلگەن. جاڭگىر مۇنداي سيرەك كەزدەسەتىن نارسەلەردى جاقسى كورەتىن جانە ولاردى ساتىپ الۋعا اقشاسىن ەش ايامايتىن».
ال ودان كەيىنگى جىلداردا حاننىڭ قارۋ-جاراعى ءبىر قامقورشىدان ەكىنشىسىنە ءوتىپ, ونى يەلەنۋ ءۇشىن تۋىستارى مەن شەكارا كوميسسياسىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارى اراسىندا تالاس جۇرگەن.
اكادەميك سالىق زيمانوۆ «رەسەي جانە بوكەي حاندىعى» ەڭبەگىندە: «قارۋ-جاراق جيناعىنىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا بايلانىستى بىرنەشە نۇسقا بار», دەيدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا: «حاننىڭ تۋىستارى مۇراعا قالعان كوپتەگەن بۇيىمدى ورىنبور گۋبەرناتورى مەن ونىڭ شەنەۋنىكتەرى الىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنىپ, بولشەكتەپ تاستاعان. ەكىنشى ءبىر مالىمەتتە حالىق شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان اسا باعالى بۇيىمدار شەكارا كوميسسياسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى مەن حان قايتىس بولعاننان كەيىن قۇرىلعان ىشكى وردانى باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ يەلىگىندە بولعان. ال كوللەكتسيانىڭ ءبىر بولىگىن ولار رەسەي مۋزەيلەرىنىڭ قورىنا وتكىزگەن. فاتيما حانىم ولەر الدىندا حان ءۇيىنىڭ كوپ بۇيىمىن, سونىڭ ىشىندە جيناقتىڭ ءبىر بولىگىن حان قىزمەتىندە بولعان تۋعان ءىنىسى گۋسەينوۆكە وسيەت ەتىپ قالدىرعان دەگەن پىكىر دە بار. سونداي-اق حاننىڭ ۇلى ساقىپكەرەي قايتىس بولعاننان كەيىن, 1840-جىلداردىڭ اياعىندا مۇراجايداعى قالعان زاتتىڭ ءبىر بولىگىن پولكوۆنيك تەۆكەلەۆكە تۇرمىسقا شىققان, ورىنبوردا تۇراتىن حاننىڭ ۇلكەن قىزى زىليحا الىپ كەتكەن. جاڭگىردىڭ ۇلى عۇبايدوللا بوكەەۆ اكەسىنىڭ كوللەكتسياسىنىڭ ءبىر بولىگىن جيناماق بولعانى تۋرالى دا دەرەك بار».
سول كەزدەگى مۋزەي ديرەكتورى بولعان تەمىربولات ماحيموۆ 2001 جىلى «وردا جۇلدىزى» گازەتىنە «جاڭگىردەن قالعان جادىگەرلەر قايدا؟» اتتى ماقالا جاريالاعان. تاريحي قۇجاتتارعا نەگىزدەلگەن بۇل ەڭبەكتە جاڭگىر حان ولگەننەن كەيىن بوكەي ورداسىن باسقارۋ جونىندەگى ۋاقىتشا كەڭەستىڭ قاراماعىندا ساقتاۋدا قالىپ, كەيىن تابىلعان دۇنيەلەر ءتىزىمى تولىق جاريالاندى. بۇل ءىس 1851 جىلى 21 ساۋىردە باستالىپ, 1864 جىلدىڭ 29 قازانىنا دەيىن جۇرگىزىلگەن ەكەن. وندا بىرنەشە قارۋ-جاراقتىڭ اتاۋى مەن قۇنى جازىلعان. سول دەرەكتى كەلتىرە كەتسەك:
«التىن ويۋلى شتۋتسەر مىلتىعى, 1 دانا – 120 سوم, كونە تۇرىك مىلتىعى, 1 دانا – 100 سوم, ۇزىن ۇڭعىلى تۇرىك مىلتىعى, 1 دانا – 100 سوم, ۇزىن ۇڭعىلى پارسى مىلتىعى, 1 دانا – 80 سوم, كىشى شتۋتسەر, 1 دانا – 50 سوم, پارسى شتۋتسەرى, 1 دانا – 150 سوم, داعىستان پيستولەتى, 3 دانا – 112,50 سوم, كۇمىسپەن اپتالعان تۇرىك قىلىشى, 1 دانا – 100 سوم, تۇرىكپەننىڭ تەمىرمەن اپتالعان داماسك قىلىشى, 1 دانا – 50 سوم, تاعى وسىنداي مىلتىق, 1 دانا – 100 سوم, حان جاڭگىردىڭ اتى جازىلعان پارسى قىلىشى, 1 دانا – 100 سوم, شەركەس قانجارى, 1 دانا – 20 سوم, كىشىلەۋ تۇرىك پىشاعى, 1 دانا – 10 سوم, كىشىلەۋ تۇرىك قانجارى, 1 دانا – 4 سوم, اسىل تاستارمەن, التىنمەن ويۋلانعان گرۋزين قانجارى, 1 دانا – 250 سوم, ات جابۋى, 5 دانا – 25 سوم». سوڭىندا «قارۋلاردى جاڭگىردىڭ بالاسى شىڭعىس پەن پورۋچيك گۋسەينوۆتەر العان», دەپ جازىلعان.
مىنە, ءحىح عاسىردا قۇمدى ولكەدە حان جاڭگىردىڭ ءوز قولىمەن جاساقتالعان «قارۋ-جاراق پالاتاسىنىڭ» قۇرىلۋ تاريحى مەن تاعدىرى وسىنداي.
كوپ جىلعى ىزدەستىرۋ جۇمىسى بارىسىندا وسى كوللەكتسيادان الەكساندر ءبىرىنشى پاتشانىڭ بوكەي مەن جاڭگىرگە حان دارەجەسىنە كوتەرىلۋىنە بايلانىستى سىيعا تارتقان ەكى قىلىشى عانا تابىلدى. ولار قازىر قىرىمداعى «باقشاساراي تاريحي-مادەني, ارحەولوگيالىق مۋزەي-قورىعىندا» ساقتاۋلى تۇر. بۇل قىلىشتار جونىندە حان ورداسى مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى عايسا ماحيموۆ 2015 جىلى 21 شىلدەدە «وردا جۇلدىزى» گازەتىنە «بابادان جەتكەن جادىگەر» اتتى ماقالا جاريالاعان بولاتىن.
بۇگىندە حان ورداسى مۋزەي-قورىعىنا كەلگەن ادام حان سارايىنىڭ شىعىس بولىگىندە جاڭگىر حاننىڭ قايتا جاساقتالعان «قارۋ-جاراق پالاتاسىن» كورە الادى. ول جەردە تۇرعان قازاقتىڭ ۇلتتىق بەس قارۋى, كۇمىسپەن اشەكەيلەنگەن ات-ابزەلدەرى ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ شەجىرەسى ىسپەتتەس. مادەني قۇندىلىعىمىزدى, وتكەن تاريحىمىزدى ناسيحاتتاپ وتىرعان بۇل مۋزەي – كوكىرەگى وياۋ جاننىڭ بويىنا ۇلتتىق رۋح پەن ماقتانىش ۇيالاتاتىن تىلسىم مەكەن.
ميرا كۋتۋشەۆا,
حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
باتىس قازاقستان وبلىسى
