ماماندار ج.س.د. IV–III عاسىرعا ءتان دەپ باعا بەرگەن ساق پاتشايىمىنىڭ رەكونسترۋكتسيالانعان بەينەسى قازىر وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە تۇر. «قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن ساق پاتشايىمىنىڭ اشەكەيلى كيىمىنە قاراپ, سوناۋ عاسىردا-اق مادەنيەتىمىزدىڭ دامىعاندىعىن تاعى ءبىر اڭعارۋعا بولادى», دەيدى ماماندار.
بۇل جادىگەردى تاپقان تانىمال ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ: «ەجەلگى كوشپەلىلەر كوسەمدەرىن جەرلەۋدە تابيعاتى عاجاپ مۇنداي ءوڭىردى تاڭداۋى تەگىن ەمەس. وبالار ورنالاسقان اۋماق ورمانمەن كومكەرىلىپ, بيىك تاۋلارمەن قورشالعان. قورىم ۇستىنەن قاراعاندا ەلليپس تارىزدەس ءتورت وبالار تىزبەگىنەن تۇرادى. ءاربىر تىزبەكتە دومينات وبا بار», دەيدى.
قازىرگى تاڭدا وبالار تىزبەگىندەگى 40-تان استام نىسانعا زەرتتەۋ جاسالدى. جۇمىس ءالى اياقتالعان جوق. وسى ارالىقتا ارحەولوگتەر كوشپەلىلەر قولعا ۇيرەتىپ, يەسىمەن بىرگە جەرلەنگەن تولىق جاراقتى جىلقىلاردى تاپتى. ونىڭ سىرتىندا ەڭ ۇلكەن جاڭالىق – 5-قورعاننان بۇدان 2300 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن جوعارىداعى التىن كيىمدى 14-16 جاستاعى قىز بالانىڭ مۇردەسىنىڭ تابىلۋى.
قىزبەن بىرگە ەكى جىلقى جەرلەنگەن, قاسىنا ۇلكەن-كىشى قوس قۇمىرا قويىلعان, ونىڭ قاسىندا التىن ساپتى ىرىم پىشاق بار. قىزدىڭ سۇيەكتەرىندە تەرى-ماتا قالدىقتارى ساقتالعان. اتاپ ايتقاندا, جاس قىزدىڭ باسىندا قىزىل ماتامەن ادىپتەلگەن بيىك ساۋكەلەسىنىڭ ۇشىنا بۇعى ءمۇسىندى تيتۋل قوندىرىلسا, قارقارانىڭ ءونبويى جاپىراقتى التىن اشەكەيلەرمەن بادىزدەلگەن. ۇستىنە كيگەن جۇمساق تەرى جارعاعىنىڭ قوس ءوڭىرى شارشى التىن بۇيىمدارمەن كومكەرىلىپ, اياعىنا سىرتى ءجۇندى تەرىمەن قاپتالعان قىسقا قونىش, باسى التىن ويۋلى ەتىك كيگىزىلگەن.
سونداي-اق قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان بۇيىمداردىڭ ىشىندە اعاشتان ويىلىپ, التىن جالاتىلعان تاۋ ەشكىلەردىڭ مۇسىندەرى, جىرتقىش قۇس ستيلىندەگى ويۋ-ورنەكتەر مەن فانتاستيكالىق ءپوليمورفتى قاناتتى تىرشىلىك يەلەرى, ءتۇرلى ورنەكتى پلاستينالار مەن جاپسىرمالار بار. بۇعىلاردىڭ بارىسپەن ايقاسقا تۇسكەن كورىنىستەرى بەينەلەنگەن ۇلكەن تىكبۇرىشتى پلاستينالار دا ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.
«قورعاننىڭ تونالىپ كەتكەنىنە قاراماستان, ساق پاتشايىمنىڭ كيىم ۇلگىسىن سۋرەتشى قاليوللا احمەتجان جاساپ شىقتى. كونۋس ءتارىزدى ءتاجدىڭ شىرىندىلەرىنە قاراپ, ساقتىڭ شوشاق بورىگىن انىقتادى. بۇنى كادىمگى قازاقتىڭ ساۋكەلەسى دەسە دە بولادى. ال تابىلعان اشەكەيلەر ارحەولوگتەردىڭ بولجامى بويىنشا باس كيىمگە جابىستىرىلعان ەكەن. ورتاڭعى ءبىر تاۋتەكەنىڭ باسى ەكى دەنەگە بەكىتىلگەن. قازبا جۇمىستارى كەزىندە بەلگىلى بولعانداي, تاۋتەكە اعاشتان ويىلىپ, بەتىنە التىن جالاتىلعان», دەيدى ولكەتانۋشى-تاريحشى الفيا باقباەۆا.
