كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ادەتتە, «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەگەن قابدولوۆتىق قاعيداعا قول قويساق, سەكەڭ قازاقتىڭ حاس ونەرى, ۇلتتىق بولمىسىنىڭ ۇرانشىسى قارا ولەڭدى «انام» دەپ قادىرلەپ, جۇرەك جاينامازىنا سالىپ, اقيقات ساجدەسىنە ماڭدايىن تيگىزەدى. ولەڭگە ءتان ىرعاق پەن مازمۇننىڭ اراجىگىندە ويدىڭ تەرەڭىنە ۇمتىلعاندا قارا ولەڭنەن اق ولەڭگە ءوتىپ كەتەتىن جەرلەرى بولعاندىقتان, وقىرمانعا سازىندا سەلكەۋلىك بارداي كورىنىپ قالۋى دا مۇمكىن, بىراق وسى جەردە پاراساتتى پاسسيونار, پىكىرى جۇردەك ادەبيەت سىنشىسى ساعات اشىمباەۆتىڭ: «اسىلى اقىندى جاقسى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, اقىن جانىن تولعانتقان, تەبىرەنتكەن جايلار سەنىڭ دە جانىڭا جاقىن بولۋى كەرەك پە دەيمىز. ونسىز جەردە اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ پافوسىن تاپ باسۋ, ولەڭدەرىندەگى يدەيالاردىڭ ءمان-ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ وڭايعا سوعا قويماس…ول – اقىن ولەڭدەرىندەگى ازاماتتىق پوزيتسيا ايقىندىعى دەر ەدىك. اۆتور قانداي تاقىرىپتا قاي تۇرعىدان وي ايتۋعا تىرىسسىن, سونىڭ بارىنەن اقىننىڭ ازاماتتىق ايقىن پوزيتسياسىن, ادامگەرشىلىك كرەدوسىن كورمەۋ, سەزبەۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ سەكەڭنىڭ سەرت ءسوزىنىڭ استار-تىسىن ايقارا جايىپ سالىپتى. تەگىندە, ادامگەرشىلىك ۇستانىم قاي-قايسى اقىننىڭ دا تەمىرقازىق تۇعىرى عوي, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە اقىن اعامىزدىڭ العاۋسىز سىرى مەن ارشىن مۇڭى ۇزەڭگى قاعىسىپ, ادامگەرشىلىك پايىم العى شەپكە شىعىپ وتىرادى.
«ادال تاپقان تابىسقا,
ءسوزدىڭ سۇعى تيمەسىن.
تيسە ءوزى الىسقا,
اپارا الماس كۇيمەسىن.
اجارى اسقان سۇلۋعا,
كوزدىڭ سۇعى تيمەسىن.
ەم تابىلماس بۇل ۋعا,
ماڭگى سۇعار ينەسىن.
ويماۋىت وي شەشەنگە,
كوزدىڭ سۇعى تيمەسىن.
سوڭى اينالار كەسەلگە,
جانى بوسقا كۇيگەسىن.
جايساڭ جاندى ادالعا,
ءسوزدىڭ سۇعى تيمەسىن.
باسقان قۇتتى قادامعا,
بالەكەتتى ۇيمەسىن», دەپ جىرلاعان اقىن ءومىر مەن كوڭىلدىڭ ءورىمىن جىمداستىرىپ, ادالدىق پەن ارامدىقتىڭ تارازىسى باسىنداعى تاعدىرىن پەيىل پاراساتىنا جەتەلەيدى. ولەڭگە وي كەرەك, وبراز استاسۋى قاجەت دەگەن تەوريالىق بايلامداردىڭ قاراپايىم قاعيداسى قاراپايىم كورىنەتىن وسىناۋ شىمىر شۋماقتاردا شۋاق شاشىپ, اقىندىق العاۋسىز نيەتتىڭ وڭ قاباعىن اشىپ, سول قاباعىن باسىپ تۇرادى. وسى رەتتە اقىننىڭ: «مەن – حالىقپىن, حالىق – ءتاڭىر, بىلەمىن» دەۋىندە قازاق پوەزياسىندا عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ارنالار مەن كوركەمدىك ساباقتاستىقتىڭ ءتىنى تامىر تارتادى. بالا بولىپ ويناعان, بولاشاعىن ويلاعان كەيىپكەردىڭ مونولوگى بىلايشا ءورىلىپ كەلسە, بۇل دا اقىننىڭ حالىق الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگى مەن شىمىلدىعىن اشقان شىندىقتىڭ اقىن جۇرەگىندە شىمىرلاپ بويعا, شىعانداپ ويعا جايىلۋى بولار:
«ۇلكەنگە عاجاپ تاڭعالام,
بايلىقتار كوزىن ارباعان,
جاۋىزدىق ىستەپ تانباعان,
باياندى ىسكە بارماعان,
ءوزىن دە قۇرتىپ جالماعان,
دانانىڭ الدىن بولجاعان,
قايعىسىن تارتىپ بولماعان,
كوزىنە كولگىر دۇشپانعا,
بايلانىپ ەلىم سورلاعان,
جاعىمپازدانىپ, جالباقتاپ,
تىلىندە جاتتىڭ سايراعان,
قالايشا مەن دە الدانام,
ءدىنىڭدى جويىپ ارباعان,
ساناڭدى جايلاپ سارناعان,
سىلكىنگەن جاندى تەنتەك دەپ,
قاراسىن قۇرتپاي قويماعان,
ءوزىمنىڭ بايلىق, باعىما,
ءوزىمدى جەگىپ جالداعان,
توزاققا قالاي توزگەنمىن,
الباستىلارعا ارباعان».
بۇل ولەڭنىڭ جازىلۋ ۋاقىتىن بىلمەيمىن, بىراق وسى ءبىر اقيقاتتىڭ اششى داۋسى قالىڭ وقىرماننىڭ نازارىن اۋدارىپ, ازات جىلداردىڭ ارزۋى سەكىلدى بولىپ جانىڭا ۇيالايدى. وقىپ وتىرساڭ, ءبارى راس, ءوزىمىز دە وسىناۋ وتىز جىلدىق كەزەڭدە كوزىمىز كورىپ, قۇلاعىمىز ەستىگەن, كوڭىل تەزىندە كوكىرەكتى اشىتقان, كوڭىلىڭدى جاسىتقان, اشۋىڭدى تاسىتقان جاعدايلار ەمەس پە؟ ءوز بايلىعىمىز وزگەنىڭ قالتاسىندا, ءوز بەينەتىمىز حالقىمىزدىڭ ارقاسىندا, قوماعاي مەن قاناعاتسىزدىڭ قالقاسىندا بولىپ كەلگەن, ءالى دە ءدۇدامالى كوپ, ءشۇبالارى جەتەرلىك جاعدايدىڭ جاعىمسىز جارناماسى جون ارقاڭدى مۇزداتادى, جانىڭدى سىزداتادى.
اقىننىڭ: «قايران, مەنىڭ قازاعىم» دەگەن ولەڭىنىڭ تۇجىرىمى: «بويعا ءسىڭىپ, ويدى العان, تاۋقىمەت قوي بۇل جالعان, ەشتەڭە دە ونبەيدى, جالعان ايتقان سىرعاقتان, بىتكەن كەزدە قازىناڭ, بىرگە بىتەر ءتىلىڭ دە, سودان كەيىن بازىناڭ تايىپ تۇسەر ىرعاقتان» دەپ اقيقاتقا بازىنا ايتقان ولەڭ جولىن وقىپ وتىرعاندا ەلىمىزدىڭ الىپ ونەركاسىپ ورىندارىندا بولىپ جاتقان نەشە ءتۇرلى قايعىلى وقيعا مەن ادام تاعدىرى ارزانداعان جاعدايلار كوڭىلىڭە قاز-قاتار كەلە قالىپ, وسىنى وقيتىن, توردە وتىرعان وقىرماننىڭ اراسىندا جۇرتىمىزعا جاناشىر جان بار ما ەكەن دەپ سارىۋايىمعا سالىنىپ, سارساڭ بولاسىڭ. ارينە, اقىننىڭ ءۇش تومدىق قۇنارلى جيناعىنىڭ ىشىنەن مۇڭ مەن قايعىنىڭ پەرنەسىن باسقان جىرلارىن تەرىپ الىپ وتىرعان جوقپىز, ءبىز تەك قازىرگى ۋاقىت جاعدايىنداعى تۇيتكىل مەن ءتۇيىندى ەلدىڭ ەسىنە سالىپ وتىرمىز. شاحتا جارىلىپ, شىڭىراۋدا شاڭدى گاز جۇتقان باۋىرلارىمىزدىڭ قۇنىن كىمنەن سۇرايمىز دەپ جان-جاعىمىزعا جالتاق-جالتاق قارايمىز.
«سىرداريا كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن شىققان سەيفوللا وسپانوۆتىڭ ءۇش تومدىعىن پاراقتاپ قاراپ, اداقتاپ وقىعاندا, نەگىزىنەن اقىننىڭ ولەڭدەرىنە بارىنشا توقتالدىق. ايتپەسە, وسى جيناقتارداعى داستاندار مەن تولعاۋلار, تورتتاعاندار مەن توپتاما تەرمەلەر, جۇمباقتار, بالالارعا ارنالعان جانرلىق بوياۋى سان الۋان ولەڭدەر, اۋدارمالار مەن سۇلەيلىك سۇرلەۋدى جالعاعان قايىرىمدار مەن تالىمگەرلىك ايىرىمدار, 599 وي بۇرشىكتەرى, قاناتتى سوزدەردىڭ قارا ولەڭگە اينالعان قاعيدالارى, اسىرەسە مىڭداعان وقىرماننىڭ كوڭىل زەردەسىندە, جادىنىڭ جازباسىندا قالعان «مىڭ ءبىر تۇننەن» جانە شىعىس شايىرلارىنان اۋدارعان ون ەكى مىڭ (12 000) عازالدار مەن بايىتتەر ونىڭ قالامگەرلىك قازىناسىنان مول حابار بەرەدى.
«مىڭ ءبىر ءتۇن» اتتى مىڭجىلدىق تاريحى بار ۇلىق شىعارمانى قازاق قادىم زاماننان بەرى قازىناداي مالدانىپ, ءتۇن بالاسى الدانىپ, سىر ايتقاندا قامدانىپ وقىپ كەلە جاتىر. بىراق سونىڭ ىشىندەگى عازالدار مەن بايىتتەردى انا تىلىمىزگە كىم جەتكىزدى جانە قالاي جەتكىزدى دەگەن وقىرمان سۇراعى قويىلعان ەمەس. كەزىندە جازۋشى قالماقان ابدىقادىروۆ اۋدارعان «مىڭ ءبىر ءتۇن» مەن قازاق ءسوزىنىڭ قارا جورعاسى قالتاي مۇقامەدجانوۆ اۋدارعان سەگىز تومدىقتىڭ ىشىندەگى, ولەڭدەر دەپ الا بەرەيىك, اۋدارعان اقىننىڭ جانكەشتى ەڭبەگىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, بىراق وسى اۋدارمالارعا دەندەپ قاراپ, جوندەپ كوز سالساق, شاحاريزادا ايتقان شىرعالاڭ شىندىقتىڭ ولەڭ تۇرىندەگى دەمەۋى مەن كەنەۋى ۋاقىت تىنىسىنا ساي جاڭا كوركەمدىك دەڭگەيدەن سويلەيدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولمايدى.
اقىننىڭ وسىناۋ وقىرمان ءۇشىن قىزىقتى دا قاجەتتى اۋدارمالارىن وقىپ وتىرىپ, ونىڭ قالامگەر رەتىندەگى جان-جاقتىلىعىنا نازار اۋدارامىز. سەيفوللا وسپان – اقىن, دراماتۋرگ, كينواۋدارماشى, پۋبليتسيست, فەلەتونشى, وچەركيست, اۋدارماشى, ادەبيەت سىنشىسى, مادەنيەتتانۋشى, ساراپشى, مۇراعاتشى, ەڭ باستىسى, ادام بالاسىنا بولسىن دەگەن اق نيەتتى اعا, اقىلعا جۇگىنگەن ازامات. سىر بويىنىڭ سۇلەيلەرىنەن كەلە جاتقان ۇلتتىق ءۇردىستى ازامات رەتىندە ۇستاپ, ۇستاز رەتىندە كەيىنگى تولقىنعا جالعاستىرۋدا اعالىق مىنبەردەن ءسوز ۇزاتىپ, قارا سوزبەن دە جىرلاپ, ولەڭ سوزبەن ءورىپ كەلە جاتقان اقىندىق ۇستانىمى جانە قۇرمەتكە لايىق. «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» ماقامىن قازاقى قاعيداعا سالا وتىرىپ اۋدارعان تۋىندىلارى ءوز الدىنا اڭگىمە جاساۋعا سۇرانىپ تۇر. اقىننىڭ شىعارمالارىن وقىرمان كوزىمەن قاراعاندا ونىڭ پوەتيكاسى الىس جولدان كوڭىراۋى كۇمبىر قاعىپ, اسىقپاي كەلە جاتقان كۇيمەلى كەرۋەننىڭ جۇگى بار جولاۋشىسىنىڭ جۇرىسىنەن دە حابار بەرەدى.
اقىننىڭ ءۇش تومدىق جىر جيناعىن وقۋ بارىسىندا ونىڭ تۋىندىلارى تۋرالى جازعان كورنەكتى اقىنداردىڭ پىكىرلەرى مەن ادەبي پايىمدارى نازار اۋدارتادى. ونىڭ ءبارىنىڭ ءسوز ءلامى اقىننىڭ ازاماتتىق ليريكاسىنىڭ ۋاقىت تىنىسىنا ساي ءتۇزىلۋى مەن زامان بولمىس-ءبىتىمىن بەدەرلەۋدەگى اقىندىق تابىسىنان حاباردار ەتەدى. جالپى, قالىپتاسقان ءبىر قاعيدا بار, قاي اقىندى دا ءوز زامانداستارىنىڭ مويىنداي قابىلداۋى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە اقىندار اعاسى اتانعان ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ, قىڭىر تارتپاسا كوڭىلى كونشىمەيتىن, تۇلپار تالانت وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ, از جازسا دا ساز جازاتىن, كوڭىل كۇي ليريكاسىنىڭ كوكمويناق شەبەرى قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ سەيفوللا وسپاننىڭ اقىندىق قولتاڭباسى تۋرالى جازعاندارىن ادەبي ساراپتامالىق كوزبەن قاراعاندا, سەكەڭنىڭ اقىندىق بولمىسىنىڭ راكۋرستارىن ءدال انىقتاپ, دەرەكتەپ باياندايدى.
اقىن قايراتكەرلىگى دەپ ايتىپ قالدىق, بۇل جاي عانا قوشەمەت ءسوز ەمەس, سەكەڭ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىنان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۋاقىت, زامان, قوعام تىنىسىنىڭ الەۋمەتتىك, رۋحانياتتىق, سىندارلىق, سىنشىلدىق باعىتتارى مەن قوعام دامۋىنىڭ قىم-قۋىت كەزەڭدەرى تۋرالى, ءوز تۇستاستارى مەن جاس تولقىننىڭ ادەبي-مادەني قولتاڭبالارى, مادەنيەت مايدانىنداعى مازاسىز ماسەلەلەر, جاستار بويىنداعى جاعىمسىز ارەكەتتەر مەن جان دۇنيە قۇبىلىسىنداعى جارقىن جاقسىلىقتار جايىندا ۇزبەستەن جازىپ, ۇلگى كورسەتۋمەن كەلەدى.
سەيفوللا اعامىزدىڭ بىرنەشە كوكەيكەستى ماقالالارىن كەزىندە ءوزىمىز دە جاستار گازەتى – «لەنينشىل جاستا» جاريالاپ, ولاردا ايتىلعان ويلار مەن پىكىرلەردى, ۇسىنىس-تىلەكتەردى جادىمىزدا توقىپ, ويعا باتىپ وقىپ, قالامگەرلىك بەلسەندىلىگى مەن ۇلتتىق ۇستانىمداعى كوزقاراسىنا ابدەن ءتانتى بولعانبىز. وتپەلى كەزەڭدەردە, تاريحتىڭ تولقىندى توعىستارى مەن القىندى اعىستارىندا قالامگەردىڭ ءوز جۇرتىنىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, ۇلت تاعدىرىنىڭ ۇرىمتال تۇستارىن تەرەڭنەن تولعاپ ءسوز ەتكەن, تانىممەن تالداپ وزەكتەس ەتكەن, بىردە قارا سوزبەن تولعاعان, بىردە قارا ولەڭمەن قوزعاعان جازبالارى قاشاندا ۋاقىتقا قىزمەت ەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە اقىندىق الەمى ازاماتتىق الەممەن قابىسقان, ويلارى مەن پىكىرلەرى جۇرت كوكەيىمەن تابىسقان, سىني سوزبەن قاعىسقان, كەيدە فەلەتون بولىپ اششى سوزگە بارىسقان جاعدايلارىندا سەكەڭ قالامى سۋىمايتىن قالامگەرلەر قاتارىندا قالعىماستان كەلە جاتتى. اقىندىقتىڭ قۋاتى ءار جانردا تانىلعان, ءار تاقىرىپتا جازىلعان بۇل كەزەڭ سەيفوللا وسپاننىڭ تۋىندىگەرلىك تاعدىرىندا قازاق جۇرەگىنە جول تارتقان قارا جول بولىپ سايراپ جاتتى.
«اقىن بوپ ءومىر ءسۇرۋ وڭاي دەيمىسىڭ, قاراعىم», دەيدى تەلەگەي تولەگەن. بۇدان اسىرىپ ايتامىن دەپ داۋىس كوتەرمەسەك تە, ەرتە سونگەن, اققان جۇلدىزداي ايبەرگەنوۆتىڭ اقىندىق كرەدوسى بارلىق اقىنعا بەرىلگەن ۇلتتىق قۇجات سياقتى قابىلدانادى. سەكسەن بەس جىلدىق عۇمىرىندا قيىندىق كورمەدى, قاعاناعى قارىق, ساعاناعى سارىق بولدى دەپ سەكەڭ تۋرالى ايتا المايمىز. ءار اقىننىڭ تاعدىرىنداعى قيىنشىلىقتار مەن كۇردەلى كەزەڭدەر ونىڭ جان جۇرەگىنەن جىر بولىپ جارىپ شىعادى, سىر بولىپ اعىپ شىعادى. بۇعان اقىن سەيفوللا وسپاننىڭ ءۇش تومدىق جىر جيناعىن وقىپ وتىرعاندا انىق كوزىڭىز جەتىپ, كوڭىلىڭىز قۇبىلادى. بىراق ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ ىشكى قۋاتىنداعى شۋاق پەن جىگەر اقىندى مۇڭشىل ەمەس, سىرشىل ەتىپ, شىنشىل ەتىپ كورسەتەدى.
اقىندار اعاسى اتانعان, «اشۋلى گروزنىي پاتشادايىن» دەپ مۇزبالاق مۇقاعاليدىڭ جان دۇنيەسىن تەبىرەنتكەن, سىر ەلىنىڭ توپىراعىندا تۋىپ, سەكەڭە جەرلەس اعا, جۇرەكتەس پەيىل بولعان ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ اقىن تۋرالى تۇجىرىمدى ءتۇيىنىن ءسوز قايىرماسىنا سالىپ, نازارعا بەرسەك: ء«وزى دە, ولەڭى دە قاراپايىم, ء«تۇرىم وسى, قاراپايىم تۇلعام بار, ادەتىم جوق ءوپ-وتىرىك قىلماڭدار, كەيدە بىراق ءوز-وزىمە سىيمايمىن, وتىنەمىن, جاماندىققا بۇرماڭدار», دەيدى. جازارىڭىز تاۋسىلماسىن, جاقسى اعا, جىرلارىڭىز حالقىڭىزدىڭ جۇرەگىن تەربەي بەرسىن.
وتەگەن ورالباي ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
