سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
بوزانبايدىڭ كىرەبەرىسىندەگى بۇركىتتوبەنىڭ بوكتەرىنە قاز-قاتار كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, قازان كوتەرىلدى. اڭقىلداعان قازاقتار تۇلكى تىماق, قاسقىر ىشىك, ساپتاما ەتىك كيىپ, ساڭقىلداعان قۇستارىن كوتەرىپ, الشاڭ باسىپ كەلە جاتتى. كۇن رايىنىڭ بوران-شاشىنىنا, اڭىزاق جەلىنە قاراپ تۇرعان جۇرت جوق, ەڭبەكتەگەن بالاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن سايىسقا تۇسكەن بۇركىتشىلەرگە قولداۋ كورسەتىپ, قيقۋ قوسىپ ءجۇردى. ەڭبەكتەگەن بالا دەمەكشى, بۇركىت كوتەرگەن بەس جاسار بالانى كورىپ, ءتىل-كوزىمىز تاسقا دەدىك. كادىمگىدەي جەتى-سەگىز كەلى تارتاتىن قىران قۇستى قولىنا قوندىرىپ, ەل ىشىندە ءجۇر. ات ارىتىپ جەتكەن تۋريستەر اسىقتاي ۇلمەن سۋرەتكە ءتۇسىپ ءماز.
– ۇلىم ءابدىراشيدتى بۇركىتشى بولۋعا باۋلىپ ءجۇرمىن. قىر-سىرىن ۇيرەنسىن. بەس جاستا بولسا دا ساياتشىلىققا قىزىعادى. جالپى, قۇسبەگىلىك ءداستۇر ۇلعا اتادان ميراس بولىپ قالا بەرگەن عوي. سوندىقتان بالامدى ۇلتتىق ونەردىڭ ءيسى شىققان ءىس-شارالارعا الىپ بارىپ جۇرەمىن, – دەيدى كىشكەنتاي بۇركىتشىنىڭ اكەسى مامىرحان ماناي ۇلى.
بيىلعى شارانىڭ ەرەكشەلىگى, «شىعىس سالبۋرىن-2023» فەستيۆالىندە قۇسبەگىلەر عانا باق سىناسپادى. سونىمەن قاتار تازى جۇگىرتكەن ساياتشىلار, اساۋ قۇرىقتاعان اتبەگىلەر, قۇرالايدى كوزگە اتقان ساداقشىلار دا بابى مەن باعىن بايقاپ كورگەن. ءبىر كۇن بۇرىن ىرىكتەۋدەن وتكەن قىران قۇستىڭ ناعىز سىنعا تۇسەر ءساتى باستالماس بۇرىن وبلىس اكىمى ەرمەك كوشەرباەۆ پەن ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار جارىس جولىنا شىققاندارعا ساتتىلىك تىلەدى.
– بۇل – كونە زاماننان كەلە جاتقان قازاقتىڭ ونەرى, ءداستۇرى. اتا-بابامىز قۇس سالىپ, تازى جۇگىرتىپ, اڭعا شىققان. سول زامانداعى ءداستۇردى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. الىس-جاقىن ايماقتاردان, شەتەلدەردەن بۇركىتشىلەر كەلىپ جاتىر. بارىنە ساتتىلىك تىلەيمىن! وسىنداي ۇلكەن ءىس-شاراعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ۇلت رۋحانياتىن تۇگەندەپ جۇرگەن مۇحتار تويبازاروۆقا العىس ايتامىن, – دەدى وبلىس باسشىسى ەرمەك بەدەلباي ۇلى.
ءيا, رۋحاني ءمانى بار شارانىڭ حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقانداردىڭ باسىندا بەلگىلى كاسىپكەر مۇحتار تويبازاروۆتىڭ تۇرعانى داۋسىز. ال بوزانبايدىڭ توڭىرەگىندە بۇركىتشىلەر بايقاۋىن ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىپ تۇرۋ يدەياسى اۋەلدە نۇرحات توقتارحانوۆ پەن نۇرتاي تىلەۋجان ۇسىنعان. ۇسىنىپ قانا قويماي بىلەك سىبانا كىرىسكەن. بوزانبايعا توقتالعان سەبەبى, بۇل اۋىلدىڭ قۇس ۇشىرۋعا گەوگرافيالىق جاعى قولايلى. ونىڭ ۇستىنە, وبلىس ورتالىعىنان قاشىق ەمەس. ەكىنشىدەن, مۇندا ەتنوتۋريزمدى دامىتۋ جوباسى قولعا الىنعان. اۋىلعا موڭعوليادان قونىس اۋدارعان قۇسبەگى ماركس ناجيتباننىڭ وتباسى ۇمىت بولا باستاعان اتا ءداستۇردى جاڭعىرتىپ وتىر. ەڭ باستىسى, بوزانباي اۋىلىندا وزبەك ماناپوۆ دەگەن بۇركىتشى اككى بۇركىتشى بولعان. ول تۋرالى سوناۋ جاپونيادان كەلىپ, دەرەكتى فيلم دە تۇسىرىلگەن ەكەن. قالاي الساق تا, بوزانباي اۋىلى بۇركىتپەن بايلانىستى. 2021 جىلى تۇڭعىش وتكەن «شىعىس سالبۋرىن» فەستيۆالىنە ۇلان مەن ءۇرجار اۋداندارىنىڭ قۇسبەگىلەرى عانا قاتىسسا, بيىل الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلدى. بار-جوعى ءۇش جىل ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتتى.
بوكتەرگە دومالانا قالعان اقشاڭقان كيىز ۇيلەردىڭ ىشىندە اق داستارقان جايىلىپ, ۇلتتىق تاعامدار ۇسىنىلدى, ءار اۋداننىڭ شەبەرلەرى قولونەر بۇيىمدارىنان كورمە جاسادى. دالادا جارىس قىزىعىندا جۇرگەن جۇرت ارا-تۇرا كيىز ۇيلەرگە كىرىپ, ىستىق شاي, ءتاتتى باۋىرساقتان ءدام تاتىپ, بويىن جىلىتتى. ال قۇستاردى قويانعا سالعان ساتتە ەلدىڭ ءبارى جەل مەن قاردى ەلەمەدى دە. سوناۋ يىقتان جىبەرگەن قىران قالىقتاپ كەلىپ, قاشقان قوياندى ىلگەندە مۇقىم حالىق قول سوعادى, قيقۋ قوسادى, بۇركىتشىگە ماقتاۋ ايتادى. شابۋىل ءساتسىز اياقتالسا جانە شۋلاسادى. قارشىعا, يتەلگى قۇستارىنىڭ اڭعا تۇسكەنى ءتىپتى قىزىق. ۇشقان وقتاي كوكتەگى كوگەرشىنگە اتىلعاندا بۇرق ەتكەن مامىعىن عانا كورەسىڭ. سەكۋند. بۇركىتكە قاراعاندا قارشىعا, يتەلگى كوزدەگەن اڭىن ءمۇلت ەتپەي قاعىپ تۇسىرەدى. ال بۇركىت ءىرى اڭدارعا تۇسەتىنىمەن ەرەكشە.
– قولىمداعى بۇركىت ەلىك العان. ءوزىم اۋىلدان قالاعا كەلگەن سوڭ قۇسبەگىلىككە قىزىعىپ, بۇركىت ۇستاپ ءجۇرمىن. جارىسقا جۇلدەدەن گورى اتا-بابا ءداستۇرىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن قاتىسامىن, – دەيدى الماتى وبلىسىنان كەلگەن بۇركىتشى ارۋجان امانگەلدىقىزى.
سونىمەن ەكى كۇنگە سوزىلعان «شىعىس سالبۇرىنى-2023» حالىقارالىق ءتۋرنيرىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراساق, بۇركىت قۇسى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى الماتى وبلىسىنان كەلگەن الماس سەيىتجان قانجىعاسىنا باستى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىننىڭ جۇلدەسىن جامبىل وبلىسىنان كەلگەن قۇسبەگىلەر اكەتتى. ال جۇلدەلى ءتورتىنشى ورىندى شىعىس قازاقستان وبلىسى ريددەر قالاسىنىڭ قۇسبەگىسى ەنشىلەدى. قۇرىش قۇيعان قالادا قىران ءوسىرىپ وتىرعان جۇماعۇل ەرسۇلتاننىڭ ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوسىپ وتىرعانى كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى. قارشىعا ۇشىرعانداردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى, ەكىنشى ورىندى شىعىستىڭ قۇسبەگىلەرى عالىم سامعات پەن ەرمۇحان بايەتباي الدى. ال جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىن الماتىدان كەلگەن ايان سەيىتجانعا بۇيىردى. يتەلگى ۇشىرۋدىڭ جۇلدەسىن دە قازاقستاندىق قۇسبەگىلەر تاقىمعا باسىپ قالدى.
بۇدان سوڭ قالىڭ تۋريست تازى جۇگىرتكەن ساياتشىلار مەن اساۋدى اۋىزدىقتاعان اتبەگىلەردىڭ ونەرىن تاماشالادى. قۇرىق تۇسپەگەن شۋ اساۋدى قۇلاقتان باسىپ, تاقىمعا قىسقان جىگىتتەردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن سەزىندى, بىلەمىن. جەر تارپىپ تۇرعان تارپاڭداردىڭ بەلى قايقاڭ ەتىپ, لاقتىرىپ كەلىپ جىبەرسە دە ۇشىپ تۇرىپ, جالعا جارماسقان جىگىتتەرگە قاراپ, باس شايقاستى. اۋىلدا اساۋعا اۋىزدىق سالىپ جۇرگەن قازاقتىڭ قايسار جىگىتتەرى, اسىرەسە اسفالتتا وسكەن تۋريستەرگە ەرەكشە اسەر ەتتى.
– كينودان كورىپ جۇرگەن كوۆبويلار بۇل جىگىتتەردىڭ قاسىندا تۇك ەمەس ەكەن عوي. شىن تاڭعالدىم. مۇنداي ەموتسيا الامىن دەپ ويلاعان جوقپىن. قىران قۇس كوتەرىپ كوردىك, اتقا مىندىك, ساداق اتتىق. اساۋ ۇيرەتىپ, تازى جۇگىرتكەندەردى كوردىك. قازاق ۇلتىنىڭ بابا ءداستۇرىن ساقتاپ كەلە جاتقانىنا كوزىمىز جەتتى. ناعىز رۋحتى, ناعىز مىقتى حالىق, – دەيدى ساياحاتشى ولەگ مارتىنوۆ.
ساداق اتۋدان جارىستى «وسكەمەن ساداق اتۋ» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى اجار راحمەتقىزى ۇيىمداستىرىپ, تۋريستىك اگەنتتىكتەر دەمەۋشى بولدى. شىعىستىڭ ساداق اتۋ سپورتىنا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ «Mergender ordasy» ءداستۇرلى ساداق اتۋ فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, حالىقارالىق دارەجەدەگى تورەشى مۇحتارحان اباعان, الماتى قالالىق «Deshti Qipshaq» ءداستۇرلى ساداق اتۋ فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى جۇكەيحان دۇيىسكەن ۇلى ارنايى كەلدى. جالپى, جۇزدەن اسا ادام ادىرنا تارتىپ كورىپ, ونىڭ سەكسەن مەرگەنى سايىسقا قاتىستى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان ءىس-شارا سوڭىندا قازاقستاننىڭ «قۇسبەگىلىك» فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى باعدات مۇپتەكقىزى وبلىس باسشىلىعىنا, ءتۋرنيردى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ۇلكەن العىسىن ءبىلدىردى. داستۇرگە اينالعان تۋرنير الداعى جىلى بۇدان دا جوعارى دەڭگەيدە وتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ۇلان اۋدانى,
بوزانباي اۋىلى
