اۋىز سۋسىز اۋىل قايتىپ كۇن كورەر؟

اقمولا وبلىسى وزەن-كولى جوق, ماڭگىلىك قۇم باسقان بەتپاقدالا نەمەسە قىزىلقۇمداي شولەيتتى جەر ەمەس. اققۋ ۇشىپ, قاز قونعان ايدىندارى جەتىپ-ارتىلادى. جەرى قۇنارلى, ءشوبى شۇرايلى. بىراق سوعان قاراماستان اۋىز سۋ پروبلەماسى بۇل ولكەنى دە شىر اينالدىرعالى 30 جىلدان اسىپتى. ىشەرگە سۋ تاپپاي وتىرعان مەكەندەردىڭ ءبىرى – ەگىندىكول اۋدانى. مۇندا اۋىز سۋ جىرىنىڭ ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا كوپ بولعان. جىل باسىنان بەرى اۋداننىڭ بىرنەشە اۋىلىندا سۋ قۇبىرى ءجيى جارىلىپ, ىستەن شىقسا, 3 ساۋىردە الدىمەن باۋمان جانە قورجىنكول اۋىلدارىنا, ال 25 ساۋىردە ەگىندىكول جانە سپيريدونوۆ ەلدى مەكەندەرىنە سۋ بەرۋ مۇلدەم توقتاپتى. قازىرگى كۇنى جالپى سانى 12 اۋىل اۋىز سۋسىز وتىر. وسىعان وراي مامىر ايىندا ەگىندىكول اۋدانىندا بەيبىت كۇندە توتەنشە جاعداي جاريالاندى.

ايتا كەتسەك, اقمولا وبلىسىنىڭ 100 شاقتى ەلدى مەكەنى بار 5 اۋدانىنا اۋىز سۋدى 1973 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى جەتكىزىپ تۇرعان بولاتىن. 1992 جىلعا دەيىن تۇراقتى جۇمىس ىستەگەن سۋ جەلىسى 90-جىلدارى جوندەۋ كورمەۋى جانە ءتيىستى كۇتىمنىڭ بولماۋى سالدارىنان توزىعى جەتىپ, بۇزىلا باستاعان. ساراپشىلار قازىرگى كۇنى توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ 90 پايىزى كۇردەلى جوندەۋدى نەمەسە تولىقتاي اۋىس­تى­رۋدى تالاپ ەتىپ تۇرعانىن ايتادى.

بۇل پروبلەمانى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «Amanat» پارتياسىنىڭ باقىلاۋ كوميتەتى كوتەردى. اتاپ ايتقاندا, شىلدە ايىندا كوميتەت توراعاسى, دەپۋتات پاۆەل كازانتسەۆ ءماجىلىس وتىرىسىندا ەگىندىكول اۋدانىنداعى كۇردەلى احۋال­ تۋرالى ايتقان ەدى. «حالىققا قيىن­­­­دىق تۋعىزىپ وتىرعان سۋ جەلىسى – ۇزىن­دىعى 375 شاقىرىم بولاتىن نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى. ونىڭ 63 شاقىرىمى تولىقتاي ءشىرىپ كەتكەن, قالعان ءۇش جۇزدەي شاقىرىمىن ۇنەمى جوندەپ, تەسىك­تەرىن اعاش تىعىنمەن بىتەپ وتىرۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. ءبىز پارتيا تاراپىنان وسى جاع­دايعا مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرمىز. كۇن سايىن قينالعان جۇرتشىلىقتان حات-حابار تۇسەدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن سۇراساق, كوكتەمنەن بەرى «جۇمىس انە-مىنە باستالادى» دەگەن ۋادەنى عانا ەستىپ كەلەمىز. مۇنى قىلمىستىق نەمقۇرايدىلىق قانا ەمەس, پرەزيدەنتتىڭ ساياساتىنا كىر كەلتىرۋ, ءتىپتى قاستاندىق دەۋگە دە بولادى», دەيدى پ.كازانتسەۆ.

«Amanat» پارتياسىنىڭ ەگىندىكول اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى, اۋىل تۇرعىنى ولگا توپوركوۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2021 جىلى اۋداندى اۋىز سۋمەن قامتۋداعى پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىندا ءماسليحات دەپۋتاتتارى كوپ جۇمىس اتقارعان. ولار سەنات پەن ماجىلىسكە 7 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. سونىڭ ىشىندە ايتا كەتەتىنى, بيىل وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ا.وشاقباەۆ پارتيا توراعاسى ەرلان قوشانوۆپەن كەزدەسىپ, ايماقتا قوردالانعان پروبلەمانى جەتكىزگەن.

اۋداندا توتەنشە جاعداي ەنگىزىلگەلى جانە حالىقتىڭ تالابى ارقاسىندا بۇگىندە قۇبىردى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. و.توپوركوۆا 337 شاقىرىمدى قۇرا­ي­تىن نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرىن جوندەۋ جۇمىستارى 4 كەزەڭمەن جۇزەگە اساتىنىن ايتادى. 2021-2022 جىلدارى ونىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى بو­يىنشا 384,5 ملن تەڭگە بولىنگەن. بيىل 6 قىركۇيەكتە سابىندى – ەگىندىكول باعىتىنداعى 63,7 شاقىرىمدى قۇرايتىن ەڭ اپاتتى اۋماقتا جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, قازىرگى كۇنى 43 شاقىرىم ور قازىلىپ, 21 شاقىرىم قۇبىر توسەلگەن, 10 قۇدىق ورناتىلعان. بۇل جۇمىستاردىڭ اياقتالۋ مەرزىمى وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايى دەلىنگەنىمەن, اۋىلدارعا اۋىز سۋ بەرۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز ۋاقىت كەرەك سياقتى.

اۋىل تۇرعىنىنىڭ سوزىنشە, قازىرگى كۇنى ەلدى مەكەندەرگە تاۋلىگىنە 3 ساعات, ياعني كەشكى ساعات 18.00 مەن 21.00 ارا­لىعىندا عانا سۋ بەرىلەدى ەكەن. ال ءساۋىر ايىنان ماۋسىمعا دەيىنگى سۋ بەرۋ مۇلدەم توقتاعان ۋاقىتتا كورشى اۋىلداردان سۋ جەتكىزىلىپ وتىرعان.

جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ كوز­دەل­گەن جەلتوقسان ايى دا, مىنە, تابالدىرىق اتتا­عالى تۇر, ال 63,7 شاقىرىمدىق سۋ قۇ­بىرى ايتىلعان مەرزىمدە قولدانىسقا بە­رىلە مە؟ وسى ماسەلەنىڭ ءمانىسىن انىق­­­­تاۋ ماقساتىندا قاراشا ايىندا «Amanat» پارتياسى باقى­لاۋ كوميتەتىنىڭ ينس­­­پەك­تورى ايجان ىسقا­قو­ۆا جوندەۋ جۇمىس­تارى ءجۇرىپ جاتقان اۋماققا ارنايى بارىپ, اتقا­رىل­عان ءىستىڭ بارىسىمەن تانىسىپ قايتقان ەدى.

«ەگىندىكول اۋدانىن سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بيىل 29 تامىزدا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى «Bertys Construction» جشس-مەن مەموراندۋمعا وتىرعان. قازىرگى كۇنى اتالعان بىرلەستىك كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. الايدا ەكى ايدان بەرى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قاجەتتى قارجىلاندىرۋ بولماعاندىقتان, بەلگىلەنگەن مەرزىمدە جۇمىستار اياقتالماۋى مۇمكىن. قازىرگى تاڭدا ولار جۇمىستى ءوز قاراجاتتارىنا جۇرگىزىپ جاتىر», دەيدى پارتيا وكىلى.

ونىڭ ايتۋىنشا, جشس جۇمىس­شى­لا­رىنا تۇراتىن جاي دا جەتىسپەي تۇر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان اۋىز سۋ جەتكىزۋ قۇبىرىن جوندەپ جاتقان كومپانيا جاعدايىن شەشۋگە ىقپال جاسالماۋىنان بۇل پروبلەما تاعى دا كوپكە سوزىلىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ماجىلىستە وسى ماسەلەنى كوتەرگەن پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعا­سى پ.كازانتسەۆ تە وسى جايتتى ايت­قان بولاتىن. «قازىر تەك ەڭ اپاتتى اي­ماق­تا عانا جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ونى ەرتەڭ بىتىرسەك, باسقا جەردە تاعى اپات بولادى. مۇنى شەشۋگە جۇيەلى تۇردە كىرىسۋگە نە كەدەرگى؟ بۇل – ءبىرىنشى سۇراعىم. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى 6 مىڭداي اۋىلدىڭ جارتىسى اۋىز سۋدان تارىعىپ وتىر. سۋ قۇبىرلارىنىڭ كوبى «ەل اعاسى» بولىپ قالعان, ياعني پايدالانۋعا بەرىلگەنىنە 50-60 جىلدان اسىپ كەتكەن. بىراق ءبىز جاعداي تۇراقتى دەگەن ەسەپتى عانا ەستىپ كەلەمىز. سول «تۇراقتى» اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىنا تاۋلىگىنە 1 ساعات قانا سۋ بەرىلەدى. وسى پروبلەمانى قالاي شەشەيىن دەپ جاتىرسىزدار؟ مەملەكەت باسشىسى 2025 جىلعا دەيىن اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تاپسىردى, سىزدەر وعان ۇلگەرەسىزدەر مە؟» دەدى دەپۋتات سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا, قۇرىلىس جانە ونەركاسىپ مينيسترلەرىنە جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.

ال 6 قىركۇيەكتە «Amanat» پارتيا­سى­­­نىڭ دەپۋتاتتارى يۋ.كۋچينسكايا, پ.كا­زان­­­تسەۆ جانە ە.سمىشلياەۆا پرەمەر-مي­نيستر ءاليحان سمايىلوۆ پەن باس پرو­­كۋرور بەرىك اسىلوۆتىڭ اتتا­رى­نا جول­­داعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىندا مۇد­دەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىز­مەتىن ۇي­لەس­تىرىپ, تەز ارادا شەشۋدى جانە رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن بولىن­گەن قارا­جات­تىڭ دۇرىس جۇمسالۋىن قادا­عا­لاۋدى سۇ­رادى.

جالپى, اقمولا وبلىسىنداعى اۋىز سۋعا قولى جەتپەي وتىرعان اۋداندار قاتارى تەك ەگىندىكولمەن شەكتەلمەيدى. اۋماعىندا مىڭ سان كولى بار, ايگىلى قوقي­قازدارىمەن تانىمال قورعالجىن اۋدانىندا دا كوپ جىلدان بەرى سۋ كورمە­دىك دەپ زار جىلاپ وتىرعان اۋىلدار بار­شىلىق. سونىڭ ءبىرى – ارىقتى اۋى­لى. اۋىل تۇرعىنى ارداق وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس زامانىندا تارتىلعان سۋ قۇبىر­لارىنىڭ ءبارى 90-جىلداردىڭ با­سىندا ىستەن شىعىپ, سودان بەرى ەلدى مە­كەن سۋسىز وتىر.

«1994-1995 جىلدارى اۋىلعا ورتا­لىق­تاندىرىلعان سۋ بەرۋ تولىقتاي توقتادى. سودان كەيىن ءار ءۇي جانىنان ۇڭعىما قازىپ, ۆاكۋمدى سورعىنىڭ كومەگىمەن جەراستى سۋىن پايدالانىپ وتىر. ونىڭ ساپاسىن تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءتىپتى پايدالانىلعان لاس سۋدى اعىزاتىن سەپتيگىمىز بەن سۋ ىشەتىن قۇدىعىمىزدىڭ اراسى 5-10 مەتر. سوندا نە ءىشىپ جاتقانىمىزدى ءبىر قۇداي ءبىلسىن... 90-جىلدارى اۋىز سۋ پروبلەماسى باستالعالى بەرى قورعالجىن اۋدانىندا 7-8 اكىم اۋىستى. ءبارىنىڭ ايتاتىنى – وتىرىك ۋادە. «كەلەسى جىلى بولادى» دەگەن اڭگىمە جىل سايىن قايتالانىپ, مىنە, 2023 جىلدى دا اياقتاپ وتىرمىز. ال اۋىز سۋ ءالى جوق», دەيدى ول.

اۋىل تۇرعىنىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ تاپ­شى­لىعى ايماقتا ەكولوگيالىق اپاتقا دا ۇرىندىرۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى تۇر­عىن­داردىڭ ءبارى جەراستى سۋىن تارتىپ ءىشىپ وتىرعاندىقتان, اۋىل ىرگەسىندەگى كولدىڭ دەڭگەيى جىل سايىن تومەندەپ, بيىل ءتىپتى تولىق تارتىلىپ كەتىپتى. بۇرىن ادامدار ەڭ قۇرىعاندا سول كولد­­ەن مالىن سۋاراتىن. ەندى قازىرگى تاڭ­دا مال دا جەراستى سۋىن ءىشىپ وتىرعان كورى­نەدى.

«ول سۋعا حيميالىق جانە باكتە­ريو­لوگيالىق تالداۋ جاساعان ەشكىم جوق. بىراق ونى پايدالانباسقا شارا دا جوق. ەرتەڭگى كۇنى ادام مەن مالدىڭ اعزاسىنا قالاي اسەر ەتەرىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىز. حالىق قازىر اكىمدەرگە سەنۋدەن قالدى. اۋىز سۋ پروبلەماسى ءبىزدىڭ ارىقتى اۋى­لىندا عانا ەمەس, كەڭ­بيدايىق سەكىلدى كورشىلەس ەلدى مەكەندەردىڭ بارىندە دە بار. اۋدان ورتا­لىعى قورعالجىننىڭ وزىندە ءجيى-ءجيى قۇبىر جارىلىپ, حالىق سۋسىز قالادى. 130 شاقىرىم جەردەگى استا­نا­­دان تاسىپ ىشەتىندەر بار. ءبىزدىڭ ءوزى­مىز شارۋاشىلىققا جەراستى سۋىن پاي­دا­لانساق, ىشەتىن سۋدى كوبىنە 5 ليتر­­­لىك باكلاجكامەن ەلوردادان تاسيمىز», دەيدى ا.وماروۆ.

اۋىل تۇرعىنىنىڭ اڭگىمەسىنەن كەيىن جاسىل جەلەگى جايقالعان اقمولا­دا­عى جاع­داي مىناداي بولسا, ەلدى مەكەن­دە­رىنىڭ كوبى شولەيتتى جەردەن ورىن تەپكەن جەزقازعان مەن قىزىلوردا وبلىس­تا­رىنىڭ حالقى قايتىپ كۇن كورىپ وتىر ەكەن دەگەن سۇراق ەرىكسىز ويعا ورالدى. بۇل جاعداي شىن مانىندە ەلىمىزدە اۋىز سۋ تاپشىلىعى شەكتى مەجەگە جەتكەندىگىن كورسەتسە كەرەك. پرەزيدەنت بيىلعى جول­دا­ۋىندا دا وسى پروبلەمانى كوتەرىپ, سۋ­دى دۇرىس پايدالانۋعا جاۋاپتى جاڭا مي­نيسترلىك قۇرۋعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. تاياۋ كۇندەرى سەنات وتىرىسىندا پالاتا سپي­كەرى ماۋلەن اشىمباەۆ دەپۋتاتتار تارا­پىنان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇ­مىستارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ, قا­جەت جاعدايدا قولداۋ كورسەتىلەتىنىن ايت­تى. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەن بابا­لار وسيەتىن بۇرىن كوبىنە ەلەمەي كەل­سەك, بۇگىن سوعان ناقتى دەن قويىپ, جاۋاپ­­كەر­شى­لىكپەن قارايتىن كەز جەتكەن سياقتى.