بيىل ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ «اراب, پارسى دەرەكتەرىندەگى تاراز جانە تارازيلەر (ح-حح ع.)», ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي قازاقستان جانە شەتەل عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە» جانە «زابىتىە مىسليتەلي ۆەليكوي ستەپي (IX-XX ۆۆ.)» اتتى ەڭبەكتەرىنىڭ تانىستىرىلىمى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالاسىندا, يرانداعى قازاقستان ەلشىلىگىندە كەڭ اۋقىمدا ءوتتى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى – يسلام ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن تەرەڭ تانىعان عالىم, 13 جىل قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان, ەل سىيلاعان تاۋ تۇلعا ەدى. ونىڭ كوزىن كورگەن يگى جاقسىلار مەن وتباسى ءبىر ورتاعا توعىسىپ, كوزى تىرىسىندە جازعان قۇندى ەڭبەكتەرىنىڭ جيناقتالعان, سياسى كەپپەگەن كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە كۋا بولدى.
ەڭ الدىمەن, مامىر ايىنىڭ 17-سىندە الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارادا ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ كورمەسى ءوتىپ, الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى تولەبي وسپان مارقۇمنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتادى. ءابساتتار قاجىمەن بىرگە قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەن, ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعىن يلەسكەن «پرەزيدەنت جانە حالىق» پورتالىنىڭ باس ديرەكتورى مارات توقاشباەۆ, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى وتپەنوۆ, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى باقىتجان جۇماعۇلوۆ جانە الماتى قالالىق ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرلان قيقىموۆ ءسوز سويلەپ, شىعىستانۋشى عالىمنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنەن ەستەلىكتەر ايتىپ, جارىق كورىپ جاتقان ەڭبەكتەرىنە جوعارى باعالارىن بەردى.
ءدىن جانە عىلىم سالاسىنىڭ وزگە دە بەلگىلى تۇلعالارى قاتىسقان وسىنداي جيىن بيىل 23-24 قازان كۇندەرى تۇركىستان جانە شىمكەنت قالالارىندا جالعاسىن تاپتى. ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان «بابالار اماناتىن ارقالاعان عالىم» اتتى تاعىلىمدى ءىس-شاراعا ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ «تۇران-يران» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يسلام جەمەنەي, يسلامتانۋشى قايرات جولدىباي ۇلى سىندى وزگە دە ەلگە تانىمال قوناقتار قاتىستى. جيىندا ءسوز باستاعان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى, ديپلوماتيالىق قابىلەتى مەن ۇستاز رەتىندە شاكىرتتەر الدىنداعى سىيى جونىندە كەڭىنەن باياندادى. «وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ءابساتتار قاجى دەربىسالى عالىم, ديپلومات, ءدىنتانۋشى, باس ءمۇفتي قىزمەتىن اتقاردى. وسى جولدا ۇلكەن جۇمىستار اتقاردى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزدە ءداستۇرلى يسلام تۇسىنىگى مەن تاجىريبەسىنىڭ قايتا قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسى زور», دەدى ول.
قالامگەر مارات توقاشباەۆ ءابساتتار قاجىنىڭ تۇلعالىق بولمىسى مەن اسىل مىنەزىنەن, ورتاق ەستەلىكتەرىنەن سىر شەرتتى. قازاق تەلەۆيزياسىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا ءابساتتار دەربىسالىمەن بىرلەسە جاساعان «قادىر ءتۇنى» باعدارلاماسىنىڭ تاريحى مەن ونىڭ سول ۋاقىتتارداعى ماڭىزى جونىندە ايتتى. شىعىستانۋشى عالىم تۋرالى جىلى ەستەلىكتەر مەن ونىڭ مەملەكەت ءۇشىن جاساعان ەڭبەكتەرى, ۇلت جاناشىرى بولعان كوركەم مىنەزى تۋرالى, ءار بولمىسىنا توقتالعاندار قاتارى كوپ بولدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «تۇران-يران» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يسلام جەمەنەي دە ۇستازىنىڭ ەڭبەك جولىن باياندادى. ءارى ونىڭ ارتىندا قالدىرعان مول مۇراسى, جاڭا شىققان كىتاپتاردىڭ مازمۇنىنا توقتاپ, ونى وقۋعا شاقىردى. سونداي-اق «نۇر مۇباراك» مەشىتىنىڭ باس يمامى قايرات جولدىباي ۇلى ءابساتتار قاجىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ءور مىنەزى, قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرى رەتىندە جاساعان ەڭبەكتەرى مەن ديپلوماتيالىق شەشىمدەرىنىڭ تۇپكى دانالىعى جونىندە وقيعالارمەن ءبولىستى.
ءابساتتار قاجىنىڭ جۇبايى, الماتى قالاسىنداعى «اكادەميك, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى» جەكە قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى, ديپلوماتيا قىزمەتىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەرى رافيا دەربىساليەۆا تاعىلىمدى ەستەلىك ايتىپ, قوردىڭ جوسپارىن تانىستىردى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن «بابالار اماناتىن ارقالاعان عالىم» اتتى ءمانى زور جيىندا دا ءابساتتار قاجى دەربىسالىمەن ۇزەڭگىلەس قىزمەت اتقارعان, نيەتتەس اعايىن ءسوز سويلەپ, عالىمنىڭ ونەگەگە تولى ومىرىنەن سىر تارقاتتى.
سونىمەن قاتار 21 قاراشادا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگىندە دە ءابساتتار قاجى دەربىسالىنىڭ جاڭا ەڭبەكتەرىنىڭ تانىستىرىلىمى ۇيىمداستىرىلدى. «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن دانالىقتىڭ ءمانى وسىندا.
