سۋرەتتى تۇسىرگەن – تىلەۋبەك شاياحمەت
كۇنى كەشە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جونىندە وسكەمەن قالاسىندا جاريا تالقىلاۋ وتكەن. شىعىس قازاقستان وبلىستىق ازاماتتىق اليانس زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اياۋجان ءاشىموۆا ۇيىمداستىرعان شاراعا ەنەرگەتيكتەر مەن اتوم سالاسىنىڭ ماماندارى قاتىسىپ, اۋقىمدى جوبانىڭ ءتيىمدى تۇستارىن تارقاتىپ ايتتى. ءيا, اەس – ەڭ اۋەلى ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ستانسا. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كۇن, جەل كوزدەرىنەن الىناتىن قۋات تۇراقسىز. ال تاس كومىردىڭ شىعىنى كوپ. ونىڭ ۇستىنە قولدانىستاعى ستانسالاردىڭ 70 پايىزى توزعان. اينالىپ كەلگەندە, ەڭ ءتيىمدىسى – اتوم دەسەدى. اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنعان جاعدايدا, قورشاعان ورتاعا بالەندەي كەرى اسەرى بولمايدى ەكەن. ءتىپتى زياندى ساۋلەسى كۇندەلىكتى تۇرمىستا پايدالانىپ جۇرگەن زاتتارعا قاراعاندا تومەن. سالىستىراتىن بولساق, جىلىنا تابيعاتتان 2,5 ميلليزيۆەرت, تۇرمىستىق تەحنيكالاردان 0,001, مەديتسينالىق اپپاراتتاردان 1,4 ميلليزيۆەرت كولەمىندە رادياتسيالىق ساۋلە الادى ەكەنبىز. ال اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ساۋلەسى جىلىنا 0,002 ميلليزيۆەرت عانا. ەگەر عالىمداردىڭ وسىناۋ تەورياسى راس بولسا, اەس قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى بولماق.
– پرەزيدەنت جولداۋىندا اەس سالىنۋ-سالىنباۋى حالىقتىڭ تالقىسىنا تۇسەدى دەدى. بىراق تالقىلاماس بۇرىن حالىققا قازاقستان ءۇشىن تىڭ سالانىڭ ءتيىمدى-ءتيىمسىز تۇستارى ءتۇسىندىرىلۋى كەرەك. ال ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىم, اتوم ەلەكتر ستانساسى قاجەت دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ەنەرگيا جاعىنان كورشى مەملەكەتتەرگە تاۋەلدى بولماۋىمىز كەرەك. ونى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – قازاقستاندا اەس سالۋ. ونىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى مىسال كەلتىرەيىن: ءبىر كيلوگرامم ۋراننىڭ ەنەرگيا ءبولۋ سىيىمدىلىعى 100 توننا ساپالى تاس كومىر نەمەسە 60 توننا مۇناي جاعۋمەن تەڭ. ەكىنشىدەن, ۋران ءونىمىن رەگەنەراتسيادان وتكىزىپ, ءارى قاراي دا قولدانا بەرۋگە بولادى. ورگانيكالىق وتىنداردان قالاتىن شلاك پەن كۇلدى قايتا پايدالانا المايمىز. اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا دا ارتىقشىلىعى بار, – دەگەن, د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساۋلەت, قۇرىلىس جانە ەنەرگەتيكا مەكتەبىنىڭ دەكانى ايبەك مۇراتبەك ۇلى اەس-ءتىڭ تيىمدىلىگىن قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
تيىمدىلىگىن تۇسىندىرگەنىمەن, كوپشىلىككە اەس دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانداي ەستىلەدى. بىراق زەرتتەۋشىلەر اپات بولعان چەرنوبىل, فوكۋسيمو-1 اتوم ەلەكتر ستانسالارىنداعى رەاكتورلارعا گرافيتتى ەسكى تەحنولوگيالار قولدانعاندىعىن ايتادى. ال قازىرگى كەزدە بۇرىنعى اپاتتاردى ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان جاڭا رەاكتورلار قولدانىلادى ەكەن. ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى وتە جوعارى دەسەدى. سونداي-اق جوعارىدا اتاپ وتكەندەي ەكولوگيالىق جاعىنان ۇتىمدى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بۋلى گازدىڭ كولەمى شەكتى مولشەردەن شىعىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ورگانيكالىق وتىن جاعۋ كەزىندەگى كومىرقىشقىل گازىنىڭ ءوزى 81 پايىزعا جەتىپتى. مەتان 12,4 پايىز, ازوتتىڭ شالا توتىعى 5,6 پايىزدى قۇراعان.
– حالىق كەلىسىمىن بەرسە, اەس سالۋدىڭ بىرنەشە ساتىسى بار. الدىمەن ورنى بەكىتىلىپ, جوبالاۋ جۇمىستارى باستالادى. جوبالاۋدىڭ وزىنە 5 جىل ۋاقىت قاجەت. ازىرشە تۇرعىنداردىڭ كوبى پايدالى جاعىن تۇسىنە قويعان جوق. بىراق اەس ەرتەلى-كەش ەلىمىزگە كەلەدى. ءبىزدىڭ تاراپتان اتومنان وندىرىلەتىن ەنەرگيا كوزى, تۇسەتىن تابىس, ەكولوگيالىق جاعىنان زيانىنىڭ بار-جوقتىعى سارالانادى. مۇنىڭ بارلىعىن «اتوم تۋرالى» زاڭ اياسىندا حالىقپەن تالقىلايمىز. قولداۋ تاۋىپ, جوباسىن جاساپ الساق, قۇرىلىستىڭ ءوزى بەس جىلعا سوزىلادى, – دەدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ اتوم-ەلەكتر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ.
ونىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا بۇل جۇمىستى ويداعىداي جۇزەگە اسىراتىن ماماندار جەتكىلىكتى. بۇعان كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنان مىسال كەلتىردى.
قازىرگى تاڭدا دامىعان بىرنەشە مەملەكەت اتومنان ەنەرگيا ءوندىرىپ وتىر. الاقانداي عانا چەحيانىڭ وزىندە – التى, بەلگيادا بەس اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇر. سول سەكىلدى تابيعاتى تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرىپ وتىرعان شۆەيتساريادا ءتورت بىردەي رەاكتوردان وندىرىلەتىن اتوم ەنەرگياسىن پايدالانىپ وتىر. مامانداردىڭ مىسال ەتىپ كورسەتكەن الەمدىك كارتاعا زەر سالساق, مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.
– ەلەكتر ەنەرگياسى جاعىنان وزگە مەملەكەتتەرگە تاۋەلدى بولماۋىمىز ءۇشىن اەس سالىنۋى ءتيىمدى. ماسەلەن, وسىعان دەيىن كورشىلەس ەلدەن ساعاتىنا 426 ملن كيلوۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الىپ وتىردىق. وسىنى وزىمىزدە ءوندىرۋىمىز كەرەك. بىزدە ءتيىستى زەرتتەۋ رەاكتورلارى جەتكىلىكتى, – دەدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى گۇلميرا مۋرسالوۆا.
ايتقانداي, ەلىمىزدە اەس سالۋ ءۇشىن ەكى ورىن تاڭدالىپ وتىر. ول تۋرالى «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانساسى» جشس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين ايتىپ بەرگەن. انىقتالعانداي, اەس سالۋ ءۇشىن ءتورت مەملەكەتتەن تەحنيكالىق-كوممەرتسيالىق ۇسىنىس ءتۇسىپتى. اتاپ ايتساق, وڭتۇستىك كورەيا, فرانتسيا, قىتاي جانە رەسەي ەلدەرىنىڭ 6 ۆەندورى تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە ءازىر كورىنەدى. ەگەر حالىقتىڭ تالقىلاۋىنان ءوتىپ, قوعام بولىپ قولداپ جاتسا, اتوم ەلەكتر ستانسالارى اباي وبلىسىنىڭ كۋرچاتوۆ قالاسىنا جانە الماتى وبلىسىنىڭ ۇلكەن ەلدى مەكەنىندە سالىنادى. سەبەبى بۇل ايماقتاردىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جاعىنان دا الەۋەتى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قولايلى دەپ تاپقان ماماندار.
قاۋىپسىزدىك ءۇشىن زاماناۋي اتوم ەلەكتر ستانسالارى ەكى تىزبەكتى جۇيەمەن جۇمىس ىستەيدى. ەكى تىزبەك تە ءبىر-بىرىنەن گيدراۆليكالىق تۇردە وقشاۋلانعان جانە تەك جىلۋ الماستىرعىشپەن ءوزارا بايلانىسادى. كونتۋرلارداعى سۋ لاستانىپ كەتپەۋى ءۇشىن ۇنەمى باقىلاۋدا بولادى. ءبىرىنشى تىزبەك يادرولىق رەاكتوردى سالقىنداتۋعا جانە ونداعى جىلۋدى تاسىمالداۋعا ارنالعان. ەكىنشى تىزبەك گەنەراتوردىڭ روتورىن جۇمىس ىستەتىپ, ءبىرىنشى تىزبەكتىڭ جىلۋىن پايدالانادى, سۋدى بۋعا اينالدىرادى. سودان سوڭ ونى تۋربينا قالاقتارىنا بەرەدى. گەنەراتوردىڭ روتورى قوزعالعان كەزدە ەلەكتر ەنەرگياسى پايدا بولادى. ال كوندەنساتور تۋربينا بۋىن قايتادان سۋعا اينالدىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى. بالقاش كولىنىڭ سۋى كوندەنساتوردى سالقىنداتۋ ءۇشىن عانا قاراستىرىلعان. كوندەنساتورلاردى سالقىنداتۋعا ارنالعان سۋ تىكەلەي كولدەن ەمەس, ارنايى توعاننان كەلەدى. ءسويتىپ, حالىقتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءارى ەكولوگيالىق ءتيىمدى بولعانى ءۇشىن اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋ كوزدەلگەن.
ارينە, جاريا تالقىلاۋ جيىنىندا ەل اۋماعىندا اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ كەلگەن توپ تا بولدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, قۇرىلىس جۇمىستارىندا ساپا بولماسا, سوڭى ۇلكەن اپاتقا اكەلۋى مۇمكىن. دەسە دە, اتوم, ەنەرگەتيكا ماماندارى شەتەلدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنەتىندىكتەرىن جەتكىزدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
