قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ تاريحي تۇلعالارى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا ارقاۋ بولدى

ءۇش ءجۇزدىڭ قولىن جيىرما بەس جىل باسقارعان قانشا زەرتتەلدى دەسەك تە, قازاق تاريحى­نىڭ “اقتاڭداق” تۇستارى ءالى دە كوپ. اسىرەسە, ەل تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ دەربەس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى مۇرات تۇتقان, جاۋىمەن ارىستانشا الىسىپ, ۇلتاراقتاي جەرىنە دەيىن سوم بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاعان جاۋجۇرەك باتىرلار, التى الاشتىڭ ايبىنىنا اينالعان ءىرى تاريحي تۇلعالار, وراق ءتىلدى, وت اۋىزدى شەشەن-بيلەر جايلى دە­رەك­تەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ءوز الدىنا, ءتۇرلى بۇر­مالاۋلارعا ۇشىراعانى دا جاسىرىن ەمەس. سو­لاردىڭ ءبىر پاراسى قازاق حاندىعىنىڭ قا­لىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مەملەكەت قاي­راتكەرى قوجابەرگەن جىراۋ تولىباي ۇلىنا قا­تىستى. ماسەلەن, “اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما” سەكىلدى ەل باسىنا ورناعان قيىن كەزەڭدە, تۇتاس حالىق جويىلىپ كەتەتىن­دەي قاۋىپ تونگەن ناۋبەت تۇستا ء“بىر عاسىرلىق تاريحتى سارالاپ, ۇلتتىڭ سان عاسىرلىق سالت-ساناسىن, مەملەكەت باسقارۋ جۇيەسىن باعالاپ, جۇزدەگەن مەملەكەت, اسكەري, ساياسي قايراتكەر­لەرىن جەكە-جەكە دارالاپ, دۇبىرلەگەن وقيعالار بولعان جەردى ارالاپ جازىلعان ۇلى ەپوپەيالىق تۋىندى” (م. قوزىباەۆ) جونىندە ءاتۇستى ايتى­لىپ, ال اۆتورى تۋرالى ءتىس جارا بەرمەيتىن. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا الار ورنى ءول­شەۋسىز ءارى قۇندى دەرەك سانالاتىن, جاس بۋىندى وتانشىلدىققا, ۇلتجاندىلىققا, با­ۋىر­مالدىلىققا, ادالدىققا باۋليتىن تەڭدە­سى جوق تۋىندىنىڭ شىن يەگەرىنىڭ ەسىمى تاسادا قا­لىپ, كوبىنە “حالىقتىق شىعارما” رەتىندە كور­سەتىلەتىن. “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى قولعا الىنعالى جەرگىلىكتى جەردە بابامىزعا قاتىستى ءبىراز شارۋالار اتقارىلدى. جامبىل اۋدانىنداعى قورىم قورشالىپ, قۇلپىتاس ورناتىلدى. وبلىس ورتالىعىندا ءبىر مەكتەپكە ەسىمى بەرىلدى. جىر-داستاندارى جيناق بولىپ شىقتى. بىل­تىر بەلگىلى ءتىل جاناشىرى, مەتسەنات, قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى بەكەت تۇرعا­راە­ۆ­تىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن “جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جى­راۋ” قايىرىمدىلىق قورى قۇرىلىپ, يگى ىستەر ودان ءارى جالعاسا ءتۇستى. قوردىڭ قوجابەرگەن با­بامىزدى ۇلىقتاۋ, جاس ۇرپاققا ودان ءارى تان­ىتا ءتۇسۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگى, سولتۇستىك قازاقستان وبل­ىس­تىق اكىمدىگى, قازاقستان تاريحشىلار قا­ۋىمداستى­عى, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقمۋ قابىل الىپ, “سولتۇستىك قازاقستان: ءوڭىر تا­ريحى, تۇلعالار تاعدىرى” اتتى حالىقارالىق عىلى­مي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا جال­عاستى. وسىناۋ ايتۋلى شارا قىزىلجار ءوڭى­رىن­دەگى بەلەستى وقيعاعا اينالدى. ولاي دەي­تىنىمىز, وسىدان ون جىل بۇرىن اكا­دەميك م.قوزىباەۆتىڭ باستاۋىمەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى پەترو­­پ­اۆلدا ءوتىپ, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولىن تۇڭعىش رەت انىقتاپ بەرگەن بولاتىن. الايدا, سول ءبىر جاقسى ءۇردىس كەيىن قولداۋ تاپپاي قالعان ەدى. ەندى, مىنە, كەشتەۋ بولسا دا, ەلىمىز بويىنشا تانىمدىق باسقوسۋدىڭ ءوتۋى وتە قۇپتارلىق. ال­ماتى, استانا, كوكشەتاۋ, قوستاناي, شور­تاندى قالالارىنان, رەسەيدىڭ كورشى وبلىس­تارىنان كەلگەن عالىمدار, زەرتتەۋشى-تاريح­شى­لار, ولكەتانۋشىلار, بەلگىلى اقىندار, زيا­لى­ قاۋىم وكىلدەرى مەن قوعام قايراتكەر­لەرى توبىن بىلگىر اكادەميك, قادىرمەندى اقساقال سالىق زيمانوۆ باستاپ كەلدى. كونفەرەنتسيا الدىندا مارتەبەلى مەي­ماندار جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا كەنتىنە ساپار شەكتى. ونداعى ورتا­لىق الاڭعا جينالعان جۇرتشىلىق قوناقتاردى ۇلكەن قۇرمەتپەن قارسى الدى. سالتاناتتى شارانى وبلىس اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ كىرىسپە سوزبەن اشىپ, ەلوردادا كەرەي مەن جانىبەك حان­داردىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەڭسەلى مونۋ­مەنتتى-مۇسىندىك كومپوزيتسيانىڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعانىن, وسىناۋ تاريحي ساباقتاستىقتىڭ قىزىلجار وڭىرىندە جالعاس تابۋى تاۋەلسىز­دىكتىڭ ارقاسى, با­بالارىمىزعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. – ءۇش عاسىر بويى قوجابەرگەن تولىباي­ ۇلىنىڭ ەسىمى ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىزشا تاراپ كەلسە, ەندى حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالۋىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز, – دەدى سەرىك سۇلتان­عازى­ ۇلى. اسەم بەزەندىرىلگەن, گۇلدەرمەن كوم­كەرىلگەن ورتالىق الاڭعا كورنەكتى تۇلعانىڭ اتى بەرىلەتىنىن جاريالاۋى مۇڭ ەكەن, دۋ قول شاپالاق اينالانى كومىپ جىبەردى. مىنبەگە كوتەرىلگەن اقىن, قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆ جينالعان­داردىڭ قۋانى­شىن ءبولىستى. جاڭادان جازىلعان ارناۋ ولەڭىن وقىدى. “جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ” قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى بەكەت تۇر­عاراەۆ كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىن­دە قۇرمەتتەلەتىن داڭقتى قولباسشى, باتىر, ءباھادۇر, داۋىلپاز جىراۋدىڭ عيبراتتى ءومىرىن, ەرلىك ىستەرىن, اقىندىق الىمىن بايانداپ بەردى. ول – قالماققا قارسى شاپقان كوپ باتىردىڭ ءبىرى ەمەس, ءادىل بيلىگىمەن, حاس باتىرلىعىمەن التى الاشتىڭ ايبىنى, قورعانى بولعان ءىرى تاريحي تۇلعا. “تۋ ۇستايتىن بولماسام, ۇران­داپ جاۋعا تيمەيىن. مايداندا جاۋدى جەڭبە­سەم, قىزىق داۋرەن سۇرمەيىن” دەۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ەل ءۇشىن جانىن پيدا ەتەتىن باتىرلىق سيپاتىن ايعاقتايدى. ول – ءدۇلدۇل تاريحشى دا. ونىڭ “ەلىم-اي” داستانى – سول تۇستاعى تۇتاس ءداۋىردى, ساياسي احۋالدى اسقان شىنشىل­دىقپەن سۋرەتتەيتىن ەپوپەيالىق تۋىندى. قاي­ران قازاققا ءدال قوجابەرگەندەي باعدارلاما جاساعان ەل داناسى سول كەزدە كەمدە-كەم. “ەر ەمەس جاۋدىڭ تۋىن قۇلاتپاعان” دەپ, حالىق نامىسىن جانىپ, جاۋعا قارسى وتان سوعىسىن جاريالاعان. ول – 1688-1710 جىلدارى قازاق, نوعاي, قاراقالپاق حالىقتارىنىڭ بىرىككەن جاساعىنا قولباسشىلىق جاساعان ساردار, ءۇش ءجۇز قولىن شيرەك عاسىر باسقارعان ورداباسى. ونى بۇقار جىراۋ ۇستاز ساناعان. اتاقتى ابىلايحاننىڭ ءوزى باتا العان, اقىلگوي, دانا تۇتقان. باۋىرجان مومىش ۇلى “قوجابەرگەن جىراۋداي بۇرىن-سوڭدى ءومىر سۇرگەن قازاق اقىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى قازاق جۇرتى جەرىنىڭ كولەمىن, شەكاراسىن ايقىنداپ بەرگەن ەمەس. ول كىسىنىڭ “ەلىم-اي” جىرى – اسكەري داستان” دەسە, بەلگىلى تاريحشى ەرماحان بەك­ما­حانوۆ: “ەلىم-اي” داستانى – تاريحي ەپو­پەيا­لىق جىر. 1723 جىلى “اقتابان شۇ­بى­رىن­دى, القاكول سۇلاما” اتانعان ءىرى اپاتتىڭ سۋ­رەتىن ەل كوزىنە ەلەستەتكەن بىردەن-ءبىر تاريحي قۇجات” دەپ باعالاعان. اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: “ونى تەك داستان دەۋ از سياقتى. ونىڭ ارناسى كەڭ – جىرعا ۇلتتىڭ بولۋ-بول­ماۋى, وتان تاعدىرى ارقاۋ بولعان. “ەلىم-اي” شىن مانىندە ۇلتتىق سانانىڭ بيىك شىڭى, ۇلتتىڭ سەرگەلدەڭگە دۋشار بولعانداعى مۇڭى, بولاشاققا قۇلاش سىلتەپ, قايسار, نامىسشىل قازاقتىڭ ۇلت بولمىسىن جاڭعىر­تۋعا ۇمتى­لى­سى­نىڭ شانشىلا اتقان قاينار جىرى, سىرى” دەي كەلىپ, “يليادا”, “وديسسەي” سەكىلدى مي­فولوگيالىق شىعارمالار­مەن قاتار قويادى. پە­تروپاۆل قالالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ ءتو­راعاسى داستەن بايمۇقانوۆ بابا مۇراسىن زەرت­تەۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسقان قاراتاي بي­عوجين, شايمۇرات سماعۇلوۆ, سوتسيال جۇ­ماباەۆ اعالارىن ەسكە السا, ۇلى جىراۋدىڭ ءتى­كەلەي ۇرپاعى بەكتاس تىرقاەۆ ەلباسىعا دەگەن ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىردى. الاڭنىڭ قاق تورىنە ورناتىلعان تاريحي تۇلعانىڭ ءمۇسىنى سالتاناتتى تۇردە اشىلعاندا قول سوقپاعان جان قالمادى. ءبارى دە تاستان قاشالعان ءتىرى بەينەگە سۇيسىنە كوز سالىپ, گۇل شوقتارىمەن كومكەرىپ تاستادى. ءمۇسىننىڭ اۆ­تورى – جەرگىلىكتى ءمۇسىنشى باقىتجان را­ما­زانوۆ بار ونەرىن سالىپ, شابىتپەن ەڭبەك ەتكەنى كورىنىپ-اق تۇر. س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق سازدى-دراما تەا­ترى ۇجىمى قويعان ابى­لاي­حان­نىڭ سابالاق دەگەن اتپەن جا­سى­رىنىپ جۇرگەندە قوجابەرگەن جى­راۋدان باتا الۋ كورىنىسى وتە ءساتتى شىقتى. بۇدان كەيىن قوناقتار №2 پرەس­نوۆ­كا قازاق مەكتەبىندە ورنالاسقان مۇ­را­جايدى ارالاپ, قۇندى ءجا­دىگەر­­لەر­مەن تانىستى. مۇندا جەرگىلىكتى باسپالاردا جارىق كورگەن “ەلىم-اي”, “بابا ءتىلى”, “قوجا­بەر­گەن جى­راۋ” جيناقتارى, بابا­مىز بەي­نە­لەن­گەن توسبەلگىلەر تاراتىلدى. ءبىلىم ۇياسىنا جىراۋدىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋ­را­لى شەشىم رەسپۋ­بلي­كالىق قۇز­ىر­لى ورىندارعا جىبەرىلگەنىن ەستىپ, كوپشىلىك تاعى ءبىر ءسۇيسىنىپ قالىستى. سونىمەن قاتار پەترو­پاۆل قا­لا­سىنىڭ ءبىر توپ تۇر­عىن­دارى اتىنان قوجا­بەر­گەن جىراۋ­دىڭ ەسكەرتكىشىن استانا قالاسىندا تۇرعىزۋعا وراي “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە جاريا­لانعان ماقالاداعى ۇسى­نىس­تار دا قولداۋ تاۋىپ, جۇرت­شىلىق قارجىلىق دە­مەۋگە دايىن ەكەن­دىكتەرىن ءبىلدىرىسىپ جاتتى. ازاتتىق يدەياسىنان – تاۋەلسىزدىككە وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ اكت زالىندا وتكەن حالىقارالىق عى­لىمي-تاجىريبەلىك كونفە­رەن­تسيا­نىڭ “سول­تۇستىك قازاقستان: ءوڭىر تاريحى, تۇل­عالار تاع­دىرى” دەپ اتالۋى تەكتەن-تەك ەمەس. ونىڭ ءمان-ماقساتىن جيىندى جۇرگىزىپ وتىرعان اي­ماق باسشىسى س.ءبىلالوۆ تە اتاپ ءوتتى. شا­رانىڭ باستى قۇندىلىعى ءۇش عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى ۇلت-ازاتتىق قوزعا­لىس­تاردا قۇر­بان بولعان جەرلەستەرىمىزدى ۇرپاق ەسىندە قالدىرۋ, ەل مۇددەسى ءۇشىن جاساعان ەرەن ەرلىك­تەرى مەن ەڭبەكتەرىن جاس بۋىنعا جەتكىزۋ, وسى­لار ارقىلى تاربيەلەۋ دەي كەلىپ, كون­فەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا تابىس تىلەدى. زاڭ عىلىمى كوريفەيلەرىنىڭ ءبىرى, ابىزى سالىق زيمانوۆ ءوز ويىن ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىنان ءوربىتىپ, جاڭا ون­جىل­دىقتا قۇقىقتىق رەفورما ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن جەتكىزدى. زاڭداردى ىزگىلەندىرىپ, ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. ەڭ باستىسى, دەدى ول, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ادىلەتتىلىكتىڭ, ادالدىقتىڭ سالتانات قۇرۋىنا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ بابا­لارىمىز “شىندىقتان وزگە قۇداي جوق” دەگەن سوزگە قۇلاي بەرىلگەن. “تاستا تامىر, بيدە تۋعان جوق” دەگەن سوزگە يمانداي ۇيىعان. ارى تازا ادام ادىلدىك جولىنان ەش اۋىتقىمايدى. قا­زاقتا قانشاما وتكىر ءتىلدى, شەشەن بيلەر بولعان. بىزدە ولاردان نەبىر ۇلگىلى داستۇرلەر قال­عان. سولاردى قايتا جاڭعىرتىپ, زامانعا وڭتايلىسىن قابىلداپ الا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز تۇبىندە سۋديانى ءوزىمىز تاڭدايتىن زامانعا دا جەتەتىن بولامىز. رەسپۋبليكالىق تاريحشىلار قاۋىمداس­تىعىنىڭ توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلدىنىڭ “ازاتتىق يدەياسى – قىزىلجار وڭىرىندە” دەپ اتالعان بايانداماسى اسەرلى دە مازمۇندى شىقتى. ونىڭ سوزدەرى جاڭاشىل تىڭ ويلارمەن, فاكتىلەردىڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەندى. ءسوز اراسىندا تانىمال عالىمنىڭ پەتروپاۆل مۇ­را­عاتتارىندا بىرنەشە رەت بولىپ, تاقىرىپتى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ول بۇلتارتپاس ايعاقتار كەلتىرە وتىرىپ, 20 عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە الاش يدەياسى قازاقستاننىڭ كەي وڭىرلەرىن عانا قامتىدى. ەسىل بويىندا ازاتتىق قوزعالىسى بولعان ەمەس دەگەن پىكىرلەردى جوققا شىعارادى. بۇگىنگە دەيىن ەسىمدەرى ەسكەرۋسىز قالعانى بولماسا, اراگىدىك قانا اتالاتىن قىزىلجارلىق تۇلعا­لار­دىڭ ومىردەرەكتەرىن العا تارتا وتىرىپ, 1917 جىلى يمپەرياداعى رەۆوليۋتسيالىق الاساپىران تۇسىندا جەدەل جۇرگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ىلەسە الماي ابدىراعان قازاق ەلىنىڭ كوڭىلىندە ءۇمىت وتىن جاققان ەكى باستى جاڭالىقتى اتاپ ءوتتى. ءبىرىنشىسى, سول جىلدارى وبلىستىق, ۋەزدىك, قالالىق, ءتىپتى بولىستىق دەڭگەيلەردە قۇرىلىپ, قازاق ءومىرىنىڭ باستى ۇيىتقىسىنا اينالىپ, ونىڭ “سوتى دا, ميليساسى دا, وكىمەتى دە ءبىر ءوزى بولعان” قازاق كو­ميتەتتەرىنىڭ قۇرىلۋى بولسا, ەكىنشىسى, جال­پىقازاق سەزى سايلاعان الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ومىرگە كەلۋى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ بيلىك ورىندارىنا ۇلتتىق بالاما بيلىك رەتىندە قالىپتاسقان قازاق كوميتەتتەرى جالپىقازاق سەزى قابىلداعان شەشىمدەردەن سوڭ بىردەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىك جۇرگىزۋشى ورىندارىنا اينالدى. م.قويگەلدى بۇل ءۇردىستى قازاق كوميتەتتەرى قازاق ەلىنىڭ تابيعي ءوز ۇلتتىق مەملەكەت­تىگىنە ۇمتىلىسىنىڭ, ياعني ونىڭ ءوسۋ جانە كە­مەل­دەنۋ جولىندا تۇرعان تاريحي كورىنىس رەتىندە باعالايتىنىن ايتا كەلىپ, بىلاي دەدى: ەلدىڭ جەكە ايماقتارىندا وسى ۇدەرىستى تۋرا ءتۇسىنىپ, وعان اتسالىسقان ادامدار از بولعان جوق. سو­نى­مەن بىرگە بۇل ماسەلەنىڭ كۇر­دە­لى­لىگى سوندا, وعان تارتىلعان كىسىلەردىڭ باسىم بولىگى قو­عامنىڭ ورتا جانە اۋقاتتى بولىگىنەن شىق­قان. ويتكەنى, قازاق قوعامىن­داعى سا­ۋا­ت­تى ادامداردىڭ باسىم بولىگى وسى الەۋمەتتىك توپتارعا ءتان. ولار 1917-1918 جىلدارداعى رە­ۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر تۇسىندا الاش قوزعالىسى ۇستانىمىندا بولىپ كوكشەتاۋ ۋەزى مەن بولىستارىندا قازاق جانە الاش كو­مي­تەتتەرىن ۇيىمداس­تىرۋ ىسىندە بەل­سەندىلىك كورسەتكەن. بولىستىق الاش كو­مي­تەتى قۇرىلىپ, الاش جاساعىنا الىناتىن 19 بەن 40 جاس اراسىنداعى كىسىلەر­دىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, اسكەرگە ات-كولىك ءۇشىن جىلقى جي­ناۋ شارالارىمەن اينالىسقان. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ماقسات-مۇراتىن كەڭى­نەن ءتۇسىن­دىر­گەن. كەيىن ولاردىڭ كوبى 1940-1941 جىلدارى نكۆد تاراپىنان ۇستالىپ, ءتۇرلى جازالارعا تارتىلعان. ساياسي بيلىك ولارمەن وسىلايشا ەسەپ ايىرىسقان. احمەت جانتالين, ءابجان تەمىربەكوۆ, قافەز ايباسوۆ, حايروللا ءما­كە­نوۆ, اقۇر ەسەنوۆ, ەسىم بايعاسكين جايلى تىڭ دەرەكتەر كەلتىرىپ, حح عاسىردىڭ با­سىن­داعى قازاق ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قايراتكەر­لەرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ ىشىنەن احمەت جانتالين مەن جۇماعالي تىلەۋلينگە ايرىقشا توقتالدى. بۇل ەكەۋى قازاقستانعا تانىمال ازاماتتار بولعان. ەلگە جاساعان قىزمەتتەرى دە ۇلان-عايىر. بايانداماشى 1921 جىلعى باتىس ءسىبىر شارۋالار كوتەرىلىسىنە قازاق قوعامىنان ادامداردىڭ قاتىسۋى – تاريح عىلىمىندا ارنايى قاراستىرىلماعان تىڭ تاقىرىپ بولسا دا, زەرتتەۋگە كاسىبي قىزىعۋشىلىقپەن ۇڭىلگەن. ورىس شارۋالارىنىڭ كەڭەستىك بيلىكتىڭ سوعىس كوممۋنيزمى ساياساتىنا قارسى كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقان قازاقتار جونىندە مىسالدار كەلتىردى. “جات” (جاڭا توڭكەرىسشىلەر) اتتى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم بولماعانىن, ونى ايعاقتايتىن قۇجات­تىق ماتەريالدار تىركەلمەگەنىن, ەل اراسىندا مۇنداي داقپىرت تۋعىزۋعا وگپۋ ورگاندارى, سونداي-اق جەكەلەگەن ادامدار تۇرتكى سالۋى ىقتيمال دەگەن بولجام جاسادى. گولوششەكين­گە وپپوزيتسيالىق تۇلعا رەتىندە تانىلعان س.سادۋاقاسوۆ جونىندە جاڭا ماعلۇماتتاردى العا تارتتى. ول ءوز ءسوزىن وسىنداي تاريحي تۇلعالاردى ارداقتايتىن كەز جەتتى, ەسىمدەرىن كوشەلەرگە, مەكتەپتەرگە بەرسە, ەش ارتىقتىق ەتپەيدى دەگەن وتىنىشپەن اياقتادى. قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى امانگەلدى ايتالى ءوز ويىن ارىدەن قوزعاپ, كوپشىلىكتىڭ نازارىن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ كەي جايلارىنا اۋداردى. قازاق قوعامىندا الاتىن ورنى مەن ءمان-ماڭىزىن تۇگەندەپ بەردى. اقيقاتقا نەگىز­دەلگەن تاريح قانا قوعامدىق سانانى دۇرىس قالىپتاستىرادى. ءتىل, ەل-جەر اتاۋى جايلى ماسەلەنى قوزعاپ, تاريحي اتاۋلاردى قايتارۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە ەكەنىن جەتكىزدى. 1897 جىلى قىزىلجار وڭىرىندە تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ 80 پايىز بولعانىن, بۇگىندە از­شىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ جاتقا­نىمىزدى, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن تابيعي ءۇر­دىستىڭ قاراما-قايشىلىقپەن ءجۇرىپ جاتقانىن, قازاق ءتىلىن بىلەتىندەردى بيلىككە تار­تۋ ارقىلى ماسەلەنى ورنىقتى شەشۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى كامال بۇرحانوۆ, مەملەكەت تاريحى ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىت اياعان, “جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ” قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى بەكەت تۇرعاراەۆ, ومبى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الەكسەي وزە­روۆ, تاعى باسقالارى ءوڭىر تاريحى مەن داڭق­تى تۇلعالار حاقىندا ءوز ويلارىن ءبولىستى. تۇستەن كەيىن اكادەميك م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كونفەرەنتسيا تاقىرىبىن تالقىلاۋ سەكتسيالاردا جالعاستى. ولاردا “ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جانە دەكولونيزاتسيا ماسەلەلەرى”, “زامان جانە ادامدار – قا­زاق­ستان بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇ­رە­سۋشىلەردىڭ تاعدىرى” دەگەن تاقىرىپتار قام­­تىلىپ, 50-گە جۋىق باياندامالار تىڭ­دالدى. ءبىز وسىندا احمەت ءجانتاليننىڭ قىزى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ دوتسەنتى ايدا اپايدى كەزىكتىرىپ, از-كەم تىلدەستىك. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا ءوزىن تىڭ, شيراق سەزىنەدى. – ارنايى شاقىرتۋدى قۇپ الىپ, ال­ماتىدان كەلىپ وتىرمىن. بىلتىر اكەمنىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولىپ, وبلىستىق “سول­تۇستىك قازاقستان” گازەتىندە بىرقاتار ماقا­لالار باسىلدى. مامبەت بالام ءار قىرىنان جازىپ ءجۇر. بارىنە ريزامىن. ءوزىم دە پلەنارلىق سەكتسياعا قاتىسىپ, اكەم جايلى ايتىپ بەرۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ول كىسىنىڭ اعارتۋشىلىق جۇمىسى – ءوز الدىنا ءبىر توبە. ال قايراتكەرلىگى ءالى دە جان-جاقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. اكەم ترويتسك جانە ورىنبور قالالارىندا جارىق كورگەن “ايقاپ” جۋر­نا­لىنىڭ, “قازاق” گازەتىنىڭ بەلسەندى اۆتور­لا­رىنىڭ ءبىرى بولعان. وعان وگپۋ ەكى بىردەي ايىپ تاققان. ءبىرى – 1921 جىلعى باتىس ءسىبىر شارۋالار كوتەرىلىسىنە قاتىسۋعا قازاق ءجى­گىتتەرىن ۇيىمداستىردى دەسە, ەكىنشىسى – پە­تروپاۆل وكرۋگىنە قاراس­تى وكتيابر اۋدا­نىندا كونتررەۆوليۋتسيالىق “جات” دەگەن بايلار ۇيىمىن قۇردى دەپ قارالاعان. سودان 1932 جىلى ۇستالىپ, اباق­تىعا قامالعان. كوپ ازاپ كورگەن, قۋدالانعان. بار كىناسى – اۋ­قات­تى بولعانىندا. اكەم جاس­تايىنان وقىپ, مول ءبىلىم العان. قىزىل­جار قۇنارلى تو­پى­را­عى كوپتەگەن تاماشا ادامداردى ءوسىرىپ شى­عاردى. ەل تاۋەلسىز­دىگىنىڭ ارايلى تاڭىنا جەتە الماسا دا, ۇرپاقتارى ءبىز ارمانسىزبىز دەي­دى كەيۋانا. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا بەلگىلى جا­زۋشى-جۋرناليست, جەرلەسىمىز جاقسىباي سامراتتىڭ “ابىلايدىڭ اق ءۇيى” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. اۆتور ءۇش بولىمنەن تۇ­راتىن تۋىندىسىندا ناقتى تاريحي دە­رەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ابىلايحاننىڭ ەل تاريحىنداعى ورنىن, جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردىڭ ازشىلىققا ۇشىراۋ جايىن جان-جاقتى بايانداپ بەرگەن. ابىلايحان رەزيدەن­تسياسى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋدەگى قيىندىقتار جايلى اڭگىمەلەيدى. تۋىندى وقىرماندار تاراپىنان جاقسى باعا الدى. ءومىر ەسقالي,  سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. كاكىمبەك سالىقوۆ. «جەتى جارعى» اشىپسىڭ جارقىن ءمانىن ەرەن تۇلعا بابامىز قوجابەرگەن, ەر ەكەنسىڭ ۋاقىتتان وزا جەلگەن. ەل جاڭاردى, اقتالدى اق سەنىمىڭ, بولاشاققا قولىڭدى سوزا بەرگەن. ويران سالعان جان ەدىڭ ويراتتارعا, ەل شەبىندە تۇرعاندا ويلانتتى اللا. ويلى سازعا ورادىڭ جىرلارىڭدى, زار زاماندا زوبالاڭ تولعانتقاندا. سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بايقاعانىم, ۇلگى بولدى ۇرپاققا باي تالابىڭ. ءاز-تاۋكەنىڭ ايگىلى زامانىندا تايدىرىپسىڭ سان رەت جاۋ تابانىن. تاريح سىرىن كەڭ اشتىڭ, اسىل بابام, جاۋ قالماپتى قازاقتى باسىنباعان. “ەلىم-ايمەن” جەتكىزدىڭ مۇڭعا بولەپ, قازاعىمنىڭ كول-كوسىر جاسىن ماعان. بار قازاققا ەرەكشە جاقىن ادام, ۇستازدىعىڭ ەشقاشان باسىلماعان: قارشادايدان جابىسسام دومبىراعا, “ەلىم-ايدان” باستاتتى اقىن اعام. ۇستاز بولىپ بۇقارعا قارقىندادىڭ, “جەتى جارعى” اشىپسىڭ جارقىن ءمانىن. بۇرىن وتكەن شىڭعىسحان جورىعىنان, الاشا حانىن قازاقتىڭ ايقىندادىڭ. كىم سىيلاماس سەندەي زور عۇلامانى, تەرەڭ جازدىڭ “القاكول سۇلامانى”. بۇگىن باسقا كۇن تۋدى: دەربەس ەلمىز, باسقان ءىزىڭ بولارداي جىر الاڭى. ءبىز قۋانساق ەسكەرتكىش قويىپ الىپ, سەنى اتادىق تاريحتان ويىپ الىپ. شىرت ۇيقىدان, قوجەكە, اۋناپ ءتۇسشى, بولىپ جاتىر ءبىر ۇلكەن تويىڭ انىق.