حالىق داعدارسا, دولبارعا ەرەدى

بىلتىر جەلتوقسان ايىندا مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سونىڭ ناتيجەسىندە  6 مىڭنان استام ادام بانكروت دەپ تانىلىپ, بانكتەر الدىنداعى بەرەشەگى جويىلدى.

بيىلعى جىلى ازاماتتاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ  جوسپارى دا قارقىندى جۇزەگە اسىرىلدى. 847 مىڭ ادام, ونىڭ ىشىندە 420 مىڭ جاس جۇمىسپەن قامتىلدى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى  تومەندەتىپ, قاجەتتى تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 97 مىڭنان استام بالا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا تەگىن تاماقتانادى. مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار ءۇشىن قولداۋ جۇيەلى جولعا قويىلىپ, الەۋمەتتىك قىزمەتتەر پورتالى ارقىلى مەديتسينالىق قىزمەتكە ءھام  تەحنيكالىق وڭالتۋ قۇرالدارىنا قولجەتىمدى بولدى. حالىقتىڭ وسى ساناتى ءۇشىن 50 مىڭنان استام قىزمەت ءتۇرى مەن تەحنيكالىق قۇرال ۇسىنىلدى. «تسيفرلاندىرۋ, عىلىم جانە يننوۆاتسيا ەسەبىنەن تەحنولوگيالىق سەرپىلىس» جوباسىنىڭ نەگىزىندە كەلەشەكتە 3,3 ميلليون ازاماتتى ونىڭ ىشىندە 2,3 ميلليون جاستى جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارى ءتۇزىلدى. ۇلتتىق جوبالار مەن جەكە باستامالاردىڭ  نەگىزىندە 450 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىنى بەلگىلى. «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» تاۋىپ بەرۋ ىسىندە 200 مىڭنان استام جۇمىس ورنى جاستارعا بەرىلمەك. وسى جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ الەۋمەتتىك كودەكس كۇشىنە ەنىپ, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىگى بار ادامدى كۇتىمىنە العان قامقورشىنىڭ كۇتىم جاساۋ ۋاقىتى  زەينەتاقىنى ەسەپتەۋدە ەڭبەك وتىلىنە سانالاتىن بولدى. حالىقتىڭ وسال توبىنان شىققان بالالار ءۇشىن قالا سىرتى جانە مەكتەپ جانىنداعى لاگەرلەر  قولجەتىمدى بولادى. 2023 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارى ارالىعىندا جۇمىسىنان ايىرىلعان 172,3 مىڭ ادامعا الەۋمەتتىك تولەم ءۇشىن 37,8 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. بالا كۇتىمى بويىنشا تولەم بەرزىمى 1,5 جىلعا ۇزارتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى دا حالىق داعدارسا, دولبارعا ەرەتىنىن تۇيسىنگەندىكتەن قولعا الىندى. 

بيىلعى جىلى ەلىمىزدە توتەنشە وقيعا, ءبىر ەمەس, بىرنەشە ادامنىڭ عۇمىرىن قيعان قاسىرەتتى جاعداي ورىن الدى.  مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇيعارىمىمەن قايتا قۇرىلعان اباي وبلىسىندا الاپات ءورت ورماندى قىزىل جالىنعا ورادى. وكىنىشتىسى ۋسپەن ورمان شارۋاشىلىعىنداعى الاپات ءورتتى ءسوندىرۋ كەزىندە  «سەمەي ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي  رەزەرۆاتى» رمم-ءنىڭ 14 قىزمەتكەرى مەن تراكتور جۇرگىزۋشىسىنىڭ عۇمىرى قيىلدى.

ۆەتنامعا رەسمي ساپارمەن ۇشاتىن كۇنى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اسا ماڭىزدى, مەملەكەتتىڭ مۇددەسى تالقىعا تۇسەتىن شارۋانى حالقىنىڭ باسىنا توتەننەن تونگەن وقيعادان جوعارى قويعان جوق. 11-13 ماۋسىمعا جوسپارلانعان رەسمي ساپار كەيىنگە شەگەرىلىپ, مەملەكەت باسشىسى اباي وبلىسىنا باردى. قايعىدان قان جۇتقان, بەيبىت كۇندە ۇيىنەن قىزمەتتىك پارىزىن وتەۋگە اتتانىپ, سۇيەگى تابىتپەن ورالعان مارقۇمداردىڭ تۋىستارىنا كوڭىل ايتىپ, قايعىسىنا ورتاقتاستى. «مەن قاشاندا سىزدەر ءۇشىن جاۋاپتىمىن. مەملەكەت باسشىسى رەتىندە بولعان جاعداي ءۇشىن كەشىرىم سۇرايمىن. وتە اۋىر جاعداي ەكەنىن تۇسىنەمىن. اسىراۋشىلارىڭىزدى, وتاعاسىن, ەڭ جاقىن تۋىستارىڭىزدى جوعالتتىڭىزدار. وكىنىشكە قاراي, ومىردە مۇنداي قايعىلى جايتتار بولادى. مۇنى اقتايتىن ەشقانداي سەبەپ بولمايدى», دەگەن مەملەكەت باسشىسى قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ وتباسىنا قارجىلاي قولداۋ, مورالدىق كومەك تە كورسەتىلەتىنىن ايتتى. ءتىلسىز جاۋ جالماعان ازاماتتاردىڭ اراسىندا زەينەت جاسىنا جەتكەن, 20-عا ەندى ىلىككەن كوكورىم جاستار, وردا بۇزار 30 جاستى ورتالاعان, 40 پەن 50-ءدى ەندى ەڭسەرگەن  جاندار كەتتى. وپات بولعان ەر ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى جالعىز ايەل ادام, ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى مەيرامگۇل جيەنباەۆا  دا قىزمەتتىك مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن اجالعا قارسى اتتانىپ, قىزىل جالىن اراسىنان امان شىققان جوق.

پرەزيدەنت قارا  جامىلعان وتباسىنىڭ تۋىستارىمەن كەزدەسكەندە مەملەكەت ارقاشان قامقور بولاتىنىن ايتتى. قايتىس بولعان ازاماتتاردىڭ بالالارىن بالاباقشاعا جانە جوعارى وقۋ ورنىندا تەگىن وقىتۋ, زارداپ شەككەن ءار وتباسىعا جەكە جاردەماقى تاعايىندالاتىنىن دا ەسكەرتتى. پرەزيدەنت جانىنان ارنايى قور قۇرۋ ارقىلى كومەك كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدى.

اباي  وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ۋسپەن ورمان شارۋاشىلىعىنداعى ءورتتى سوندىرۋگە اتتانىپ, امان قايتپاعان ازاماتتاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانىنا قاراي سەمەي قالاسىنان 2-3 بولمەلى پاتەر بەردى. 2023 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىنداعى دەرەك بويىنشا قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ بانك الدىنداعى بەرەشەك نەسيە سوماسى 36,2 ميلليون تەڭگە دە تولىقتاي وتەلەدى. «قازاقستان حالقىنا» قورىنداعى قاراجات ەسەبىنەن ءار وتباسىعا 7 ميلليون تەڭگەدەن جانە كامەلەتتىك جاسقا تولماعان ءار بالا ءۇشىن 2 ميلليون تەڭگە ماتەريالدىق كومەك  كورسەتىلەدى. وسى ماقساتتا «قازاقستان حالقىنا» قورىنان 127 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسى مۇشەلەرىنە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن اي سايىن جاردەماقى تولەنىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ساقتاندىرۋ قورى 18 جاسقا  دەيىنگى بالالارعا, جوعارى وقۋ ورنىندا كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ وقۋى اياقتالعانشا, 23 جاسقا دەيىنگى جاستارعا اي سايىن الەۋمەتتىك تولەم تولەدى. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنان  ءبىر جولعى جاردەماقى, جالپى ءبىلىم بەرۋ قورىنان مەكتەپ جاسىنداعى بالالارعا 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلىپ, جازعى لاگەرگە جولداما بەرىلدى. ۇجىمدىق شارتقا سايكەس  جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەسەبىنەن  بىرجولعى كومەك  كورسەتىلىپ,  جالاقى مولشەرىنە ساي اي سايىنعى تولەم كورسەتىلەدى. «قازاقستان حالىق بانكى» اق ءار وتباسىعا 3 ميلليون تەڭگە ماتەريالدىق جاردەم بەردى. وبلىس اكىمدىگى «اق ەرتىس» قق-مەن  بىرلەسىپ قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا قايىرىمدىلىققا دەمەۋشىلەر قاراجاتىن جيناۋ ءۇشىن ارنايى ەسەپشوت اشتى.

سەمەي قالاسىنىڭ قاراعايلى شاعىن اۋدانىنان ءورت كەزىندە قازا تاپقان 15 ازاماتتىڭ وتباسىنا پاتەر بەرىلدى. ارينە قازانىڭ ورنىن, كەلتە قيىلعان ادامنىڭ عۇمىرىن ەشتەڭە الماستىرا دا, تولتىرا دا المايدى.  

قازان ايىنىڭ سوڭىندا ەلىمىزدە تاعى دا ازا تۇتۋ كۇنى جاريالاندى. قاراعاندى وبلىسىنا قارايتىن كوستەنكو شاحتاسىندا جارىلىس بولىپ جەر استىن ۇڭگىگەن كەنشىلەردىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندى. ءومىر مەن ءولىم ارباسقان سىن ساتىندە جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ەڭبەك ەتكەن 252 كەنشى قىزمەتىنە كىرىسكەن تۇنگى اۋىسىمدا الاپات جارىلىس ورىن الدى. 206 ادام جەر ۇستىنە شىققانىمەن 45 كەنشى  جارىلىس كەزىندە وپات بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاراعاندى وبلىسىنداعى شاحتادا ورىن العان قايعىلى وقيعادا قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ وتباسىنا كوڭىل ايتىپ, اپاتتىڭ  ءمان جايىن  ءبىلىپ, ارنايى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن كەلدى.

«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ شاحتاسىندا بولعان اپات سالدارىنان قازا تاپقان جۇمىسشىلاردىڭ وتباسىلارى مەن جاقىندارىنىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, كوڭىل ايتامىن. زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ تەزىرەك ساۋىعىپ كەتۋىنە تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن. ۇكىمەتكە جانە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمىنە اپات سەبەپتەرىن  انىقتاۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋدى,  قايتىس بولعان جانە زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ وتباسىنا ءتيىستى كومەك كورسەتۋدى تاپسىردىم», دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

وقيعانىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرۋعا پارمەن بەردى. قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ جاقىندارىنا قايعىرا كوڭىل ايتىپ, زارداپ شەككەندەردىڭ  ساۋىعىپ كەتۋىنە تىلەۋلەستىك ءبىلدىردى. «ارسەلورميتتالتەمىرتاۋ» كومپانياسىمەن  ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى شۇعىل توقتاتۋدى ۇكىمەتكە  تاپسىردى. شاحتادان شىققان ءورت فاكتىسىمەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 277-بابىنىڭ 3-بولىگى «تاۋ-كەن نەمەسە قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگiزۋ كەزiندە قاۋiپسiزدiك قاعيدالارىن بۇزۋ» بابى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان ۇكىمەتتىك كوميسسيا  اپاتتىڭ  سەبەپتەرىن تەرگەپ, ونىڭ سالدارىن جويۋعا مىندەتتەلدى.  

كونستيتۋتسيانىڭ 1-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى - ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. دەمەك, ءاربىر ازاماتتىڭ عۇمىرىنان قىمبات, قۇندى ەشتەڭە جوق.