دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتيىستى ۇسىنىمىنا سايكەس جوعارعى سوت سۋدياسى مەيرامبەك تايمەردەنوۆتى قىزمەتتەن بوساتۋ تۋرالى ماسەلەنى قارادى. اتالعان كانديداتۋرا سەناتتىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا الدىن الا تالقىلانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جانە ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى زاڭداردى دا تالقىلاپ, سوڭىندا وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
ۇلتتىق قور قارجىسى قايدا جۇمسالىپ جاتىر؟
سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ ۇلتتىق قور قارجىسىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە كۇمان كەلتىردى. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ باعالى قاعازدارى قوردىڭ اقشاسىنا ساتىپ الىنادى, ناتيجەسىندە ولار ءتيىمسىز بولىپ شىعادى. سەنات سپيكەرى ءتاسىلدىڭ ءوزىن ەمەس, جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن سىنعا الدى.
ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن جەكەلەگەن ستراتەگيالىق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا پايدالانۋ قاجەت. مۇنداي تاجىريبەگە تىيىم سالىنبايدى. دەگەنمەن, ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ پىكىرىنشە, وبليگاتسيالارعا قويىلاتىن تالاپتار مەن ەرەجەلەردى نارىق قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. «ەگەر «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيالاردى شىعارىپ, ولاردى نارىققا بەرسە, ولاردىڭ قانشالىقتى ورىندى جانە تارتىمدى ەكەنىن نارىقتىڭ ءوزى باعالايتىن ەدى. ياعني نارىق باعا جوعارى ەمەس پە, ءبارى پىسىقتالدى ما جانە تاعى باسقا ماسەلەلەردىڭ ورىندى بولۋىن تالاپ ەتەدى. ءبىز بۇل جەردە «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيا شىعاراتىن, ۇلتتىق قور ساتىپ الاتىن جانە قانداي دا ءبىر راسىمدەردى وڭايلاتىلعان تۇردە جۇرگىزۋگە بولاتىن تەتىكتى كورىپ وتىرمىز. وسى جوبالاردىڭ پروتسەدۋرالارى مەن پىسىقتالۋىن كىم باعالايدى؟ راسىمدەر تۋرالى ماسەلە جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا جەتتى مە؟», دەپ اتاپ ءوتتى سەنات سپيكەرى.
سونىمەن قاتار مۇنداي قاعازداردى ۇلتتىق قور ەسەبىنەن ساتىپ الۋ كەزىندە پارلامەنتكە حابارلاۋ قاجەت بولاتىن. الايدا ولاي جاسالعان جوق, سەنات توراعاسى وسىعان الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ول سونداي-اق پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. «ەگەر پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالايتىن بولساق جانە بۇل شىعىنداردى ۇلتتىق قور ءوز موينىنا السا, وندا ۇلتتىق قور تۇجىرىمداماسىنا جانە بالالاردى قولداۋ تۇرعىسىنان ورىندالۋعا ءتيىس مىندەتتەرگە جانە تاعى باسقا ماسەلەلەرگە قايشى كەلەمىز. بۇل – ەكىنشى ماسەلە.
ءۇشىنشى ماسەلە – ەسەپ بەرۋ. ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋ تۇجىرىمداماسىندا «سامۇرىق-قازىنا» وبليگاتسيالارىن قارجىلاندىرۋ جانە ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. وتكەن جىلعى بيۋدجەتتىڭ ەسەبى شەڭبەرىندە ۇكىمەتتىڭ پارلامەنتتەگى ەسەبى دە كوزدەلگەن بولاتىن. ءبىز بىلتىرعى بيۋدجەت بويىنشا ەسەپتى قاراعان كەزدە ۇلتتىق قور قارجىسىن پايدالانۋدىڭ وسى بولىگى تۋرالى اقپاراتتى كورە المادىق. اقپارات جوق. وسىلايشا, بۇل قارجىنى پايدالانۋ تۋرالى ەسەپتە پروبلەما بار», دەدى م.اشىمباەۆ. ول مينيسترلەر كابينەتىنىڭ مۇشەلەرىنە ساتىپ الۋلار بويىنشا دەپۋتاتتار الدىندا ەسەپ بەرۋگە دايىن بولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى.
«ۇلتتىق قوردان 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭدا جىل سايىن ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 2 ترلن تەڭگە ترانسفەرت قاراستىرىلعان. بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ۇلتتىق قوردىڭ تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسياسىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇجاتتى قاراۋ ناتيجەسىندە سەناتورلار زاڭدى ماقۇلدادى. ەندى اتالعان زاڭ قول قويۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنا جىبەرىلەدى.
بيۋدجەتتىڭ 40 پايىزى الەۋمەتتىك باعىتقا ارنالعان
سەنات توراعاسى اتاپ وتكەندەي, قارالعان «2024-2026 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭدا الەۋمەتتىك باعىتقا باسىمدىق بەرىلگەن. مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ شامامەن 40 پايىزى وسى سالاعا باعىتتالماق.
«ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ, بيزنەس پەن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتىڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بيۋدجەتتە اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى قاراجات تا قاراستىرىلعان. وڭىرلەردى دامىتۋعا 7 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالادى. اۋىلدىق جەرلەردە كاسىپكەرلىك باستامالاردى قولداۋ ءۇشىن كەلەسى جىلى 100 ملرد تەڭگە بولىنەدى. وسىنداي ماقسات-مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن جانە ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇگىن سەناتورلار ينفلياتسيانى تەجەۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سياقتى بىرقاتار ماڭىزدى باعىتقا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. وسى ورايدا ۇكىمەت مۇشەلەرىنەن دەپۋتاتتار نازار اۋدارعان بارلىق ماسەلەنى الداعى جۇمىستا ەسكەرۋدى سۇرايمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
سەناتورلار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت جوباسىن كونتسەپتۋالدى تۇرعىدان ماقۇلدادى. الايدا سەنات قۇجاتقا 180 تۇزەتۋ ەنگىزىپ, ونى ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. پالاتا دەپۋتاتتارى بىرقاتار نەگىزگى باعىتتى قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋدى ۇسىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, اۋىلدىڭ دامۋىن قولداۋ ءۇشىن «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا قوسىمشا 18,1 ملرد تەڭگە ءبولۋ ۇسىنىلدى. تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى پروبلەمالاردى شەشۋ باعىتىندا وسى سالاعا تاعى 19,8 ملرد تەڭگە ءبولۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. بۇل قاراجات حالىقتىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىنە قولجەتىمدىلىگىن قالالاردا 99,5 پايىزعا دەيىن, اۋىلدىق جەرلەردە 97,8 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اۋىل تۇيتكىلدەرى الاڭداتارلىق
سەنات سپيكەرى سۋ رەسۋرستارى بويىنشا تۇيتكىلدەر ەلىمىز ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن وسى باعىتتاعى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ارنايى مينيسترلىك قۇرىلعانىنا نازار اۋدارىپ, الداعى ۋاقىتتا دەپۋتاتتار تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ كورسەتىلە بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل – وتە اۋقىمدى پروبلەما. سوندىقتان سەنات وسى ماسەلەگە ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن سەناتورلار ۇكىمەتكە, ءتيىستى مينيسترلىككە بىرنەشە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. الداعى پالاتا وتىرىستارىنىڭ بىرىندە سالالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىن شاقىرىپ, دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ساۋالدارىنا اۋىزشا جاۋاپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سول كەزدە وسى ماسەلەگە قاتىستى ناقتى پروبلەمالار كوتەرىلىپ, جان-جاقتى تالقىلاۋ بولادى دەپ سەنەمىن», دەدى م.اشىمباەۆ.
سەناتورلار وڭىرلەردە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا گازداندىرۋعا قاتىستى ماسەلە ءجيى كوتەرىلەدى. وسى سالاداعى جاعدايدى دا جاقسارتۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار قوسىمشا 5,1 ملرد تەڭگە قاراستىرۋدى ۇسىندى. بۇل ءتاسىل گازداندىرۋ دەڭگەيىن 61 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەما – جول ماسەلەسى ەكەنى بەلگىلى. سەناتورلار كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا قوسىمشا 13,3 ملرد تەڭگە بولۋگە ۇسىنىس جاسادى. وسىلايشا, 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق جاعدايداعى اۆتوجولداردىڭ ۇلەسى – 43 پايىزعا, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردىڭ ۇلەسى 89 پايىزعا دەيىن جەتكىزىلمەك.
سونداي-اق سەناتورلاردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ەنگىزگەن تۇزەتۋلەرىندە 55 جاستان باستاپ زەينەتكەرلىك جاسقا تولعانعا دەيىن زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەرگە الەۋمەتتىك تولەمدەرگە ارنالعان شىعىستار كوزدەلگەن. وعان 25,9 ملرد تەڭگە بولىنەدى. ودان بولەك, دەپۋتاتتار بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ۇلعايتۋعا قوسىمشا 4,9 ملرد تەڭگە باعىتتاۋدى قولداپ داۋىس بەردى. ايتا كەتەيىك, مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنە ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن ارتتىرۋدى تاپسىرعان ەدى. بۇل ءوسىم ەل بويىنشا ءالى دە 85 مىڭ تەڭگەدەن تومەن جالاقى الاتىن 354 مىڭ ادامعا اسەر ەتەدى.
سۋبسيديالاۋ ەرەجەلەرىنە 50 رەت وزگەرىس ەنگەن
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان شەتەلدەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن كوپ كولەمدە يمپورتتاۋدى ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەمىز. سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ وسى ماسەلەنى نازارعا الىپ, ۇكىمەت مۇشەلەرىن سىنعا الدى.
2018 جىلدان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا 1,8 ترلن تەڭگە بولىنگەن. بۇل بۇرىنعى كورسەتكىشتەردەن 2 ەسە كوپ. ءتورت جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 874,8 ملرد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 858,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ء«بىز قاراستىرىپ وتىرعان بيۋدجەتتە اگرارلىق سەكتوردى قولداۋعا الداعى ءۇش جىلعا 1,2 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. مۇنداي قارجى بولىنەتىن باسقا سالانى تابۋ قيىن. سونىمەن قاتار كەيىنگى 5 جىلدا بىزدە ازىق-ت ۇلىك يمپورتى دا 2 ەسە ءوستى. مۇندا وندىرىستەر بويىنشا بەلگىلى ءبىر ىلگەرىلەۋشىلىك بولعانىمەن پروبلەمالار ءالى دە بار. بۇل جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعىندا قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ كوبەيۋىن قامتاماسىز ەتۋ اسا ماڭىزدى مىندەت ەكەنى ءسوزسىز. مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ الدىمىزعا وسىنداي ناقتى مىندەتتەر قويعان بولاتىن», دەدى سەنات توراعاسى. ول سونداي-اق جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ساپالى ءارى ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى نەگىزگى شارتتاردى اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار ول ازىق-ت ۇلىك يمپورتىن تومەندەتۋمەن بىرگە سالانى دامىتۋ ءۇشىن بيۋدجەت قارجىسىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن دە بەلگىلەدى. «ەڭ الدىمەن – بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىنى ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنا, اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن سۋبسيديالاۋعا اۋقىمدى قارجى بولەمىز. ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – قارجىنى باقىلاۋ بولىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى پالاتا توراعاسى.
تاعى ءبىر ماسەلە – ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن سۋبسيديالاۋ ەرەجەلەرى. فەرمەرلەر ءاردايىم جاڭا تالاپتارعا دايىن بولا بەرمەيدى, ال ينۆەستورلار مۇنداي تۇراقسىزدىقتان كەيىن سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋعا اسىعار ەمەس. «سۋبسيديالاۋ ەرەجەلەرى كەيىنگى جىلدارى 50 رەت وزگەردى. بۇل وندىرۋشىلەردىڭ كوڭىل كۇيىنە وڭ اسەر ەتپەيتىنى جانە قوسىمشا قيىندىقتار تۋدىراتىنى انىق. مۇنداي ءۇردىس كەيىنگى جىلدارى جالعاسىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى باعدارلامالىق قۇجاتتار كەيىنگى جىلدارى 3 رەت وزگەردى. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبانىڭ دا 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشى جويىلادى. جاڭا قۇجات وسى باعىتتا بولۋعا ءتيىس. ياعني ەگەر ءبىز سۋبسيديالاۋ تاسىلدەرىن ۇنەمى وزگەرتەتىن بولساق, باعدارلامالىق قۇجاتتاردى اۋقىمدى قارجى ءبولۋ اياسىندا وزگەرتسەك, مۇنىڭ ءبارى قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى؟ سوندىقتان ارىپتەستەر, مۇندا سەناتورلار ۇنەمى كوتەرەتىن ماسەلەلەر قامتىلعان جانە ءبىز بۇل ولاردى باقىلاۋدا ۇستاۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. بۇل جەردە دايەكتى جانە بولجامدى مەملەكەتتىك ساياسات قاجەت», دەدى م.اشىمباەۆ. ول اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە ارناعان سوزىندە الداعى ۋاقىتتا ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا ناقتى ءارى دايەكتى قادام بولادى دەگەن ءۇمىتىن ءبىلدىردى.
اتىراۋ وبلىسىندا گاز تاپشى
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. سەناتور الىبەك ناۋتيەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا اتىراۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ پروبلەمالارى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. وبلىس ورتالىعىندا گاز تاپشى, ال اۋىلداردىڭ ءبىرى سۋ استىندا قالۋى مۇمكىن.
دەپۋتات تۇرعىن ۇيلەردى جىلىتۋعا قاجەتتى كوگىلدىر وتىننىڭ ءجيى-ءجيى جەتىسپەي قالاتىنى تۋرالى شاعىمدار كوپتەپ تۇسە باستاعانىن اتاپ ءوتتى. «وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمدارىندا گازدى كوپ مولشەردە تۇتىنۋ كەزىندە گاز قىسىمى كورسەتكىشتەرىنىڭ كۇرت تومەندەتۋ فاكتىلەرى تىركەلدى. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى – اتىراۋ وبلىسى ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى تارماعىن سالۋ. جوبا جىلۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ماحامبەت اۋدانى مەن اتىراۋ قالاسىندا تۇتىنۋشىلارعا بەرىلەتىن تابيعي گاز كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان جوبا ىسكە اسقان جاعدايدا 150 مىڭنان اسا ادامدى قۇرايتىن قالانى جانە قالا ماڭىنداعى كەنتتەردى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەر شەشىلەتىن بولادى», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونىمەن قاتار اتىراۋ وبلىسى ماحامبەت اۋدانى العا اۋىلى تەرريتورياسىنداعى جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىنىڭ شايىلۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنا زور قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. «وسى كەزەڭدە جاعالاۋداعى تۇرعىن ۇيلەرگە دەيىنگى قاشىقتىق 60-70 مەتر قالدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە جىلىنا جاعالاۋ 15-20 مەترگە قۇلاپ كەلەدى. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى – ۇزىندىعى 3,2 شاقىرىم قۇرايتىن جايىق جاعاسىن بەكىتۋ جۇمىستارى. اتالعان ماسەلە ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, جاعانى بەكىتۋ جۇمىستارى 2021 جىلى باستالعان. الايدا جۇمىستى 2024 جىلى اياقتاۋعا قاجەتتى قارجى كەلەر جىلدىڭ بيۋدجەتىندە قارالماي وتىر. ەگەر ول قارجى بولىنبەگەن جاعدايدا وتكەن جىلدارداعى جاسالعان جۇمىستاردى جانە جەكە تۇرعىن ۇيلەردى كوكتەمگى تاسقىن سۋ شايىپ كەتۋ قاۋپى بار», دەدى دەپۋتات. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسىنا پروبلەمالارعا نازار اۋدارۋدى, سونداي-اق ولاردى شەشۋگە جاردەمدەسۋدى سۇرادى.
وتىرىستا سونداي-اق بەكبولات ورىنبەكوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ساپالى جۇيەسىنە, اينۇر ارعىنبەكوۆا يادرولىق مەديتسينانى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى سۇراقتارىن جولدادى.
