سەنىم مەن ۇدە

الدىمەن قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى 9 ماۋسىمدا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىندا كونستيتۋتسيانىڭ 42-بابىنا سايكەس انت بەرىپ, رەسمي تۇردە العاش رەت مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنا كىرىسكەن بولاتىن.

راس, كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا قازاقستان حالقى بىرنەشە كۇردەلى سىناقتان ءوتتى. سولاردىڭ ءبىرى – وتكەن جىلداردا بولعان ارىستاعى اۋىر جاعداي. ەسكىرىپ, توزىعى جەتكەن اسكەري وق-دارىلەر ساقتالىپ كەلگەن جانە بىردە-ءبىر تەكسەرۋدەن وتكىزىلمەگەن. جەدەل ارەكەت ەتۋدىڭ ارقاسىندا وڭتۇستىك وڭىردەگى زا­مان­داستارىمىزعا تونگەن قاۋىپ-قاتەر ۋاقىتىندا توقتاتىلعانىن بارشا جۇرت بىلەدى. سول سياقتى, وتكەن قىستاعى ەكى­باس­تۇزداعى جاعدايدى الايىق, ونداعى جىلۋ بەرۋ وشاعىنا دا 43 جىلدان بەرى ەشقانداي تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەگەن ەكەن. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مەملەكەت تىزگىنىن وسىنداي جاع­داي­دا قابىلداپ الدى جانە كۇر­دەلى تۇيىندەردى سابىرمەن شەشىپ, قيىن­دىقتاردان ءوتىپ, وتان­داس­تا­رى­مىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن بايسالدى قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

ءبىز قازىر ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ جات­قان كۇردەلى ۋاقىتتا ءومىر ءسۇرىپ كەلە­مىز. الەمنىڭ ءار تۇك­پى­رىنەن شىعىپ جاتقان دۇمپۋلەر ەلىمىزدىڭ جالپى تى­نى­سىنا اسەرىن تيگىزبەي اينالىپ ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. وسى رەتتە پرەزيدەنتىمىزدىڭ ساياسي ارەناداعى بىلىكتىلىگى, جۇر­گىزىپ وتىرعان سالماقتى ساياساتىنا سەنىم بىلدىرگەنىمىز ءجون. الدىمەن ەل ىشىندەگى تىنىش­تىق­تى, تۇراقتىلىقتى ويلاي­تىن ەل باسشىسىنا ءار وتانداسىمىز قولداۋ جاساسا, بۇل ءبىزدىڭ مىزعىماس بىرلىگىمىزدىڭ كەپىلى بولماق.

بۇرىندا ىنتىماقتاستىعى جاراسقان كورشىلەس تمد ەلدەرى اراسىندا قازىر گەوساياسي شيە­لە­نىستەرگە بايلانىستى الۋان كوزقاراس, پىكىرلەر تۋىنداپ جات­قانى دا بەلگىلى. بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا يادرولىق قارۋدىڭ ورتاق بولاتىنىن جەلەۋ ەتىپ, «وداق مەملەكەتكە قوسىلۋدى» ۇسىنعان ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى كورشى ەلدەرمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتا بىرگە ەكەنىن ايتىپ, ورىن­سىز ۇسىنىستان باس تارتتى. «ياد­رولىق قارۋعا كەلەر بولساق, بىزگە ول كەرەك ەمەس, سە­بەبى ءبىز يادرولىق قارۋدى تارات­پاۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتقا جانە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جو­نىندەگى شارتقا قول قويعانبىز. حالىق­ارالىق قۇ­جاتتار شەڭبەرىندە ءبىز وسى مىن­دەتتەمەلەرگە ادال بولىپ قالا­مىز», دەدى پرەزيدەنت. وسى سوزىمەن كورشىلەس ەلدەرمەن قا­زاق­ستان تەك ەكونوميكالىق قا­رىم-قاتىناستارعا عانا اشىق ەكەنىن ايقىن ءبىلدىردى.

كەزدەسكەن قيىندىق, كەدەر­گى­لەرگە قاراماستان, قازىر ەلىمىز جۇيەلى دامىپ كەلەدى. ىسكە اسىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا ماڭىزدى قادامدار جا­ساۋعا تۇرتكى بولىپ وتىر. سول سياق­تى ما­ڭىزدى ساياسي رەفور­­­مالار مەن ەكو­نوميكالىق وزگەرىس­تەر­دىڭ بولىپ جات­قانىنا دا كۋا بولىپ وتىرمىز.

راس, ەل ەكونوميكاسىندا وزەك­تى ماسە­لەلەر كوپ. سونىڭ ءبىرى – ەلىمىز ءالى دە بولسا شيكى­زات­قا تاۋەلدى. وسى ورايدا پرە­زيدەنت ۇلتتىق تابىستىڭ يگى­لى­گىن جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي كورىپ وتىرماعانىن ايتا كەلىپ, كۇر­دە­لى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن ۇسىنعان بولاتىن. ول قانداي جولدار دەسەك: ماكرو­ەكو­نوميكالىق تۇراق­تى­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانى ءار­تاراپتاندىرۋ جانە تسيفر­لان­دىرۋ. سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ادام كاپي­تا­لىن دامىتۋ, زاڭ ۇستەمدىگىن ور­نىق­تى­رۋ دا تاپسىرىلدى. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر­عا­نى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

پرەزيدەنتتىڭ تاعى دا ءبىر نا­زار­عا العان ماسەلەسى – اۋىل شار­ۋا­شىلىعى سالاسى. بۇل سالا ءوز دامۋىندا قازىرگى كەزگە دەيىن كەنجەلەپ قالىپ كەلدى. جەردىڭ قۇنارى, سۋ رەسۋرسى مەن سۋارۋ جۇيەسى تولىققاندى زەرتتەلمەدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا تسيفرلىق پلاتفورمانى جۇيە­لى ەنگىزۋ تۋرالى ايتقانى ەسىمىزدە. بۇدان بىلاي تسيفرلىق پلاتفورمانىڭ ارقاسىندا جۇيە­لى جۇمىس جۇرگىزىلەتىن بولسا, جو­عارىدا ايتىلعانداردىڭ ءبىر جەرگە جيناقتالعان قورى قالىپ­تاساتىنى انىق. بۇل – اۋىل شار­ۋا­شىلىعى سالا­سىنىڭ جىلدام ەڭسە كوتەرۋىنە يگى اسەر ەتەتىن وتە ءتيىمدى جول.

ەل تىزگىنىن قولىنا العان كە­يىنگى ءۇش جىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا وڭاي بولعان جوق. كۇنى كەشە عانا وي­لا­ماعان جەردەن قارا جامىلىپ قالعان كەنشىلەر استاناسى – قاراعاندىعا باردى. كوستەنكو اتىنداعى شاحتادا بولعان جارىلىس پەن ورتتەن قازا تاپقان شاحتەرلەردىڭ قايعىسى بۇكىل وتانداستارىمىزدىڭ قا­بىر­عاسىن قايىستىرىپ كەتتى.

پرەزيدەنت اپات ورنىن ءوز كوزى­مەن كورىپ, مارقۇمداردىڭ وتبا­سىلارىنا كوڭىل ايتتى. مەم­لەكەت باسشىسى ۇكى­مەتكە كەن­شىلەردىڭ وتباسىلارىنا بار­لىق قاجەتتى كومەك كورسەتۋدى تاپسىردى, وقي­عانىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋ ءۇشىن ۇكى­­مەتتىك كوميس­سيا قۇرىلدى جانە «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كوم­پانيا­سىمەن ينۆەستيتسيالىق ىنتى­ماق­­تاس­تىق­تى توقتاتۋ­دى تاپسىردى.

قازاقستاندا كەن ءوندىرۋ ونەر­كاسىبى اۋەل باستان جاقسى دامى­عان. بۇل سالا وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەتىن سەنىمدى تابىس كوزى بولىپ كەلەدى. قازىر مۇناي, كومىر, باعالى مەتالدىڭ الەم­دىك نارىقتاعى با­عاسى وتە جوعارى ەكەنىن بىلەمىز. ءىرى ءوندىرىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن كەن­شىلەر ەكولوگيانىڭ ناشارلاپ, دەن­ساۋ­لىققا زيان كەلتىرىپ جاتقانىن ايتىپ, شاعىمدانادى.

وسىعان وراي پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جولداۋىندا: «ۇكىمەت كاسىپ­ورىن­داردىڭ تەحنولوگيا­­لىق جانە ەكولوگيالىق احۋالىن, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جاق­سار­تۋ ءۇشىن باتىل شارالار قابىلداۋى قاجەت. سون­دىقتان ءىرى ءوندىرىس كاسىپورىندارى 5 جىل سايىن تەحنولوگيالىق جانە ەكو­لوگيالىق اۋديت جاساۋى كەرەك. بۇل تا­لاپ ينفراقۇرىلىم سالاسىنداعى كاسىپورىندارعا دا قويىلۋعا ءتيىس», دەگەن بولاتىن.

قازاقتا «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن تاعىلىمى مول ءسوز بار. قازىر بالاباقشادان باستاپ, مەكتەپتە, جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تىڭ وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر. دەگەنمەن بىلىممەن قاتار ۇلتتىق تاربيەگە دە باسا ءمان بەرىلۋى كەرەك. ۇرپاقتىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىرا ءبىلۋ ماڭىزدى. ءبىز عاسىرلار بويى كۇرەسىپ, اقىرى تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكىزدىك. ۇلتتىق اسكە­ري قۇرىلىم جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا ءبىزدىڭ بۋىن دا از-كەم ۇلەسىن قوستى. الايدا قازىرگى كەزدە جاستاردىڭ كەيبىرەۋى اسكەرگە بارۋدان قاشادى, قيىن­دىقتى ەڭسەرىپ, ءوزىن-ءوزى تەمىردەي تارتىپكە تاربيەلەۋگە كونگىسى كەل­مەيدى. سوندا وتاندى كىم قور­عاماق؟ ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن بولاشاقتا كىمگە سەنىپ تاپسىرامىز؟ وسى ورايدا جاس­تار ويلانۋى كەرەك. ولار ەل الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىك پەن بورىشتى تەرەڭ سەزىن­گەندەرى دۇرىس. پاتريوتتىق سەزىم قوعامىمىزدا ەڭ جوعارعى ورىندا تۇرۋعا ءتيىس.

پرە­زيدەنت ەل ازاماتتارىنىڭ دەن­ساۋ­لىعى مىقتى, ءبىلىمى تەرەڭ بولۋىنا قاتتى ءمان بەرەدى. ارقا­شان جاستاردىڭ بولاشاعىنا الاڭ­داپ, ايتىپ وتىرادى. جاستار ءبىر كاسىپتى مەڭگەرىپ, ەلىمىزدىڭ «كەتىگىنە كىرپىش بولىپ قالانا» بىلسە دەيمىز. ادامدى جەتىستىككە جەت­كىزەتىن – ەڭبەكقورلىق. مەم­لەكەت باسشىسى ءبىر سوزىندە: «كاسىبيلىك پەن ەڭبەكقورلىق قوعامىمىزدا ەڭ جوعارى ورىندا تۇرۋى قاجەت. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن. ەلى­مىز­دە ەڭبەكقور ادام, كاسىبي مامان ەڭ سىيلى ادام بولۋعا ءتيىس. وسىنداي ازاماتتار مەملەكەتىمىزدى دامىتادى» دەگەن ەدى.

جاستار ناقتى ءبىر ماماندىق­تىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلۋگە ۇمتىلعاندارى ءجون. ءوز سالاسى­نىڭ شەبەرىنە ءاردايىم سۇرا­نىس بولادى. وسكەلەڭ ۇرپاق قازاقس­تان­دا عانا ەمەس, وزگە ەلدەردە دە باسەكەگە قابىلەتتى بولا الادى.

جاستاردى قولداۋ, جاس كادرلاردى ءوسىرۋ تۋرالى ماسەلەنى مەملەكەت باس­شىسى دا ءاردايىم ايتىپ كەلە جات­قانى شىندىق. پارلامەنتكە سايلاۋدا دا دە­پۋتاتتىققا جاستاردىڭ كوپتەپ سايلان­عانىن كورىپ قۋاندىق. پرەزيدەنت جاستار ساياساتىن قولداسا, بيلىككە كەلىپ جاتقان جاستارىمىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايسالدى ساياساتىن قولدايدى, ەلىمىزدى دامىتادى دەپ سەنەدى. حالقىمىز بىرلىكتە بولسا, الىنبايتىن قامال بولمايدى. سوندىقتان ءبارىمىز ءبىر باعىتتا – ەلىمىز­دىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ەڭبەك ەتەيىك!

جاقىندا عانا استانادا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعا­لى­عىمەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق X ءسام­­ميتى ءوتتى. القالى جيىنعا تۇر­كيا, ازەربايجان, وزبەكستان, قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى ۇيىم­عا مۇشە مەملەكەت باسشىلارى رەتىندە, ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى مەن تۇرىكمەنستان باسشىسى باقىلاۋشى ەلدىڭ باسشىلارى رەتىندە قاتىستى.

ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ەجەلدەن بەرى تاريحي اتاجۇرتتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قورعاپ كەلە جاتقان تۇركى الە­مىنىڭ بەسى­گىنە اينالعان قازاقستاننىڭ مەم­لەكەت باسشىسى قازىرگىدەي حا­لىق­ارالىق احۋال تۇراقسىز, ال­ما­عايىپ كە­زەڭدە تۇركى جۇرتى­نىڭ بىرلىگىن بەكەمدەي ءتۇسۋدىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارتتى.

ەلىمىزدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيى­مىن ودان ءارى دامىتۋعا مۇد­دەلى ەكەنىن ايتا كەلىپ, قا­زاقس­تاننىڭ ۇيىمعا تورا­عا­لىعى «تۇركى ءداۋىرى!», ياعني «Turktime!» ۇرانىمەن وتكىزدى. «تۇركى الەمى­نىڭ كەلە­شە­گى-2040» اتتى قۇجات بەكى­تىلىپ, 12 قۇ­جات­قا قول قويىلدى.

«بۇل – ورتاق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ سە­نىمدى كەپىلى. قارۋ-جاراق جانە ەسىرتكى ساۋ­داسىنا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, كوشى-قون­عا قاتىستى سىن-قاتەر­لەر كوبەيدى. مۇنداي قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك سالا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى نى­عاي­تۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا مەن كەلەسى جىلى استانادا مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ 3-وتىرىسىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ قار­جىلىق تەرگەۋ ورگاندارى اراسىندا قىل­مىس­پەن بىرگە كۇرەسۋ جانە اقپارات ال­ماسۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋ ما­ڭىزدى», دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اينالامىزدا كۇردەلى احۋال قالىپ­تاس­قان قازىرگى كەزەڭدە مەدياتسيا­نىڭ دا ءرولىن ارتتىرۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى رەسەي مەن ۋكراينا, يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى قاندى قاق­تى­عىس­تاردى, باتىستا بەلەڭ العان زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەسىن مىسالعا كەلتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باستى مىن­دەت ەكەنىن ايتىپ, قازاقستاننان پا­­لەستينا حالقىنا 1 ميلليون دوللار كولە­مىن­دە گۋمانيتارلىق كومەك بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دادى.

حالىق سايلاعاندىقتان اتقا­رىپ جات­قان قىرۋار ىستەرىن, الەم الدىنداعى بە­دەلىن كۇن سايىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان­دىقتان ءبىز دە پرەزيدەنتكە سەنىم ارتامىز. ەل سەنىمىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ – ۋاقىت ەنشىسىندە.

ءسات توقپاقباەۆ,

زاپاستاعى گەنەرال-پولكوۆنيك