ونلاين جانە وفلاين فورماتتا ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارادا زاڭ جوباسىن قابىلداردا ايماقتىق جۋرناليستيكا وكىلدەرىنىڭ تالاپ-تىلەكتەرى ەسكەرىلۋگە ءتيىس ەكەنى ايتىلدى. فورۋمدا بايانداما جاساعان «Aulieata media» جشس باس ديرەكتورى ورالحان ءداۋىت ايماقتارىندا قۇرىلعان مەدياحولدينگتەردە بىرىزدىلىكتىڭ جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىر وڭىرلەردە مەدياحولدينگتەر وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنا باعىنسا, ەندى ءبىر وڭىرلەردە قارجى باسقارمالارىنا, الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالارىنا باعىنادى. قۇرىلتايشىلارى – وسى مەكەمەلەر. ءبىر وڭىرلەردە مەدياحولدينگ قۇرامىنا اۋداندىق, قالالىق گازەتتەر ەنگىزىلسە, ەندى ءبىر وڭىرلەردە اۋداندىق, قالالىق گازەتتەر جەكەشەلەنىپ كەتكەندىكتەن, تەك وبلىستىق گازەتتەردىڭ عانا باسىن قۇراپ, حولدينگ بولىپ وتىر. ايماقتىق گازەتتەردىڭ تاعدىرى سول ءوڭىر اكىمدەرىنىڭ جەكە كوزقاراسىنا, جەكە شەشىمىنە قاراي وسىنداي كۇيگە تۇسكەن سياقتى. ياعني ەلىمىزدىڭ باق سالاسىندا بەلگىلى ءبىر ءتارتىپ, ەرەجە بولماي تۇر. زاڭ, ءتارتىپ بارىنە ورتاق دەسەك تە, ءبىر وبلىستا گازەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي قانداي زاڭعا سۇيەنىپ جەكەشەلەنىپ كەتكەنى, ال ەكىنشى ءبىر وبلىستا بۇتىندەي نەگە جەكەشەلەنبەي قالعانى ءبىز ءۇشىن ازىرگە تۇسىنىكسىز, – دەگەن ورالحان ءداۋىت بايانداماسىندا باسىلىمداردىڭ باستى پروبلەماسى – باسپاسوزگە جازىلۋ, كادر تاپشىلىعى, ءار وڭىردە ءارتۇرلى مەمتاپسىرىستىڭ باعاسى, جۋرناليست قاۋىمدى الاڭداتقان قالاماقى جايى تۋرالى اشىق ايتتى.
– گازەتتى جەكەشەلەندىرىپ العان كاسىپكەر باسىلىمنىڭ باعىن اشۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋى كەرەك. ياعني وقىرماننىڭ سۇرانىسىن زەردەلەپ, زامانعا ساي گازەت شىعارۋعا ءتيىس. اۋداندىق, قالالىق گازەتتەر دە وسى ماقساتپەن جەكەشەلەندىرىلگەن بولاتىن. بىراق بۇل ساۋدا ءوز ماقساتىنا جەتتى مە؟ جەكەگە بەرىلگەن باسىلىمداردىڭ جاعدايى جاقسارىپ كەتتى مە؟ بۇگىندە جەكەگە بەرىلگەن بارلىق گازەتتەر ارەڭ كۇن كورىپ وتىر. باق سالاسىنا, باسىلىمدارعا جاناشىر كوزقاراس كەرەك. اقپارات سالاسىنىڭ «وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعىپ» جۇرگەن جۋرناليست اعايىندار باق تۋرالى جاڭا زاڭنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى. تەگىندە قانداي زامان, قانداي جاعداي بولسا دا, جۋرناليستەردىڭ باستى مىندەتى – تەك اقيقاتتى جازۋ, – دەدى ورالحان ءداۋىت.
مەديافورۋمدا ءسوز العان مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ باق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قاينار احەتوۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدە قوعامنىڭ دامۋ ۇدەرىستەرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىن ايتقانىن ەسكە سالدى.
«بۇعان دەيىنگى زاڭ 1999 جىلى قابىلدانعان. سودان بەرى وتكەن تالاي جىل ىشىندە 40-تان استام ناقتى وزگەرىس ەنگىزىلگەن. وسىنىڭ ءوزى باق تۋرالى زاڭنىڭ ەسكىرگەنىن, زامان تالابىنا ساي وزگەرىستەردى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. ءبىر ماسەلەنى ايتاتىن بولساق, جاڭا زاڭ جوباسىندا جۋرناليستەردىڭ سۇراۋ حاتتارىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جاۋاپ بەرۋ مەرزىمى 7 كۇن بولسا, قازىرگى نۇسقادا 5 كۇنگە دەيىن قىسقارتىلۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ونى دەپۋتاتتار قولدادى. وڭىرلەردەگى تەلەحابار تاراتۋعا بايلانىستى سۋبسيديالار قاراستىرىلعان. بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ شەكارالاس وڭىرلەردە حالىق «سۇر تارەلكالار» ارقىلى اقپارات الىپ وتىرعان بولسا, الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت وتاندىق حابارلاردى تاراتاتىن مەكەمەلەرگە سۋبسيديالار تولەپ وتىراتىن بولادى. زاڭ جوباسىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندەگى مەملەكەتتىك تىلگە بايلانىستى دا ناقتى نورمالار قاراستىرىلعان. ول قابىلدانعان جاعدايدا بارلىق مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردىڭ 3/2 بولىگى مەملەكەتتىك تىلدە بولادى. ەندى بۇل زاڭ جوباسى ازىرلەنگەنگە دەيىن دە قوعامدىق تالقىلاۋلار وتكىزىلگەن», دەدى دەپارتامەنت ديرەكتورى. سونداي-اق ق.احەتوۆ مەملەكەتتىك باسىلىمداردى جەكەشەلەندىرۋ – كەزىندە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس ىسكە اسىرىلعانىن ايتتى. مەدياساۋاتتىلىق پەن جۋرناليستىك كادرلاردى دايارلاۋ بويىنشا دا ناقتى ۇسىنىستار بار. مينيسترلىك وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىتىرۋشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان ارنايى كۋرستار ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنعان. ال ءماجىلىس دەپۋتاتى, «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى جاناربەك ءاشىمجان جوبا تالقىلاۋعا تۇسكەلى بەرى 200-گە جۋىق ۇسىنىس بەرىلگەنىن ايتىپ ءوتتى. بۇگىندە تالقىلاۋلار ءجيى وتكىزىلۋدە جانە بىرقاتار جاڭالىق بار. مىسالى, جۋرناليستەر جاريالاعان ماتەريالدار بويىنشا ەسكىرۋ مەرزىمىن 1 جىلعا دەيىن ءتۇسىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. «سونداي-اق «قازپوشتا» جۇمىسىنا قاتىستى ۇسىنىستار بار. بالالار باسىلىمىنا سۋبسيديا ماسەلەسى دە قامتىلۋ ۇستىندە. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى اپتا سايىن وتكىزىلىپ جاتىر, ياعني بارلىقتارىڭىزدىڭ تالقىلاۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىكتەرىڭىز بار. بەلسەندى بولىڭىزدار», دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
جيىنعا ونلاين فورماتتا قاتىسقان جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسىندا بىرقاتار جاقسى جاڭالىق بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ماسەلە جەكەشەلەندىرۋدە, سەنىمگەرلىك باسقارۋدا ەمەس. ءتىپتى وسىنىڭ بارلىعى نارىقتا رەتتەلەتىن ماسەلەلەر. بىراق وسى جونىندە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كەرەك ەدى. جالپى, قازىر الەۋمەتتىك زەرتتەۋ بار ما؟ جەكەشەلەندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى قانشا؟ مەدياحولدينگتەردىڭ جۇمىسى نەسىمەن ارتىق؟ وسىنى رەداكتورلاردان, جۋرناليستەردەن زەرتتەپ جاتقان ەشكىم جوق. الا-قۇلالىق بولعاننان كەيىن جۋرناليستەردىڭ دە كاسىبي دەڭگەيى تومەندەپ بارادى. الايدا جۋرناليستيكادا داعدارىس بار ەكەن دەپ ايقايلاي بەرۋگە دە بولمايدى. قوعامنىڭ دامۋىنا ىلەسە الماي قالماعاننان گورى, جاڭا فورماتتاعى جۇمىس, جاڭا ىزدەنىستەر قاجەت. جۋرناليستەر وسىنى ەسكەرسە ەكەن دەيمىز», دەدى دارحان مىڭباي.
ال سەنات دەپۋتاتى بيبىگۇل جەكسەنباي جۋرناليستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى. «قازىرگى ۋاقىتتا ءار جەردە ءوتىپ جاتقان قاقتىعىستاردىڭ قاق ورتاسىندا رەپورتاج جاساپ جۇرگەن جۋرناليستەر از ەمەس. وسى ورايدا ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى زاڭ شەڭبەرىندە شەشىلسە دەيمىز. ەكىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ وڭىرلىك جۋرناليستيكاعا, شەكارالىق ايماقتاعى جۋرناليستيكاعا باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. سەبەبى ايماقتاعى جۋرناليستەردىڭ جاعدايى وتە قيىن. ايماقتاردا ۇلكەن بيزنەس جوق, تابىس تاۋىپ جارنامامەن كۇن كورەتىن مۇمكىندىك تە جوق. تەك مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تاۋەلدى. جەرگىلىكتى جەردەگى ايماقتاعى جۋرناليستيكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن, تاۋەلسىزدىگىن, اقپاراتتىڭ شىندىعىن جاريا ەتەمىز دەيتىن بولساق, ورتالىقتان زاڭ جۇزىندە قورعاۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك», دەدى سەناتور.
«ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى ەسەنگۇل كاپقىزى جۋرناليست ساپالى اقپارات الۋ ءۇشىن, ءوز جۇمىسىن كەدەرگىسىز جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ جوباسىن قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ول ءوز سوزىندە زاڭدا الالاۋشىلىق تۋدىراتىن باپتاردىڭ بولماۋىن قاداعالاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بۇل ورايدا جۋرناليستەردىڭ زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توبىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بارىن ەسكە سالدى.
جۇمىس توبىنىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى جۇلدىز ءابدىلدا زاڭ جوباسىنداعى ءباسپاسوز كارتاسى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. «جۋرناليستەرگە قىسىم كورسەتەتىن ء«باسپاسوز كارتاسى» بولماۋى كەرەك دەگەندى ايتقىم كەلەدى. قازىر, وكىنىشكە قاراي, مانيپۋلياتيۆتىك ادىستەرمەن بۇل جۋرناليستەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە كومەكتەسەدى, ولارعا ايرىقشا قۇقىق بەرەدى دەگەن تۇرعىدا ايتىلدى. بىراق ەش جەردە جۋرناليستەر ءۇشىن ارنايى باعدارلاما جاسامايدى. بەلگىلەنگەن ءبىر مەملەكەتتىك باعدارلامالار بار. ءبىز كىم بولساق تا, ول باعدارلامالارعا قاتىسا الامىز. جالپى, بۇل ۇسىنىستى قارجى مينيسترلىگى دە قولداعان جوق. ويتكەنى بۇل وتە كوپ قارجىنى قاجەت ەتەدى. پرەسس-كارتانى الۋعا دا, الماۋعا دا بولادى دەگەن زاڭدا. وندا بۇل دەكلاراتيۆتىك نورما بولىپ قالادى. جالپى, ءبىز پرەسس كارتانى مۇلدە الىپ تاستاسا دەپ ۇسىنىس بىلدىرگەنبىز. بىراق ۇسىنىسىمىز قابىلدانا ما, قابىلدانباي ما, بۇل بەلگىسىز», دەدى جۇلدىز ءابدىلدا. زاڭ جوباسىنداعى پرەسس-كارتا تۋرالى جۋرناليست سەرىك ابىكەن ۇلى دا پىكىر ءبىلدىردى. «زاڭ جوباسىندا جۋرناليستيكانى جاڭا باستاعان جاستارعا جۇمىس تاجىريبەسىنە ءۇش جىل تولماي جاتىپ, پرەسس-كارتا بەرىلمەيدى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل جاڭادان جۇمىسقا الىنعان دارىگەرگە سەن ءۇش جىل ەكپە سالماي تۇرا تۇر نەمەسە جاس مۇعالىمگە ءۇش جىل ساباق بەرمەي تۇرا تۇر دەگەنمەن پارا-پار. جوعارى وقۋ ورنى وعان بىلىكتى مامان دەپ, قولىنا ديپلوم ۇستاتقاننان كەيىن جاس مامان ونداي الالاۋدى كورمەۋى كەرەك», دەيدى جۋرناليست.
سونداي-اق مەديافورۋمعا قاتىسۋشىلار ماماندىققا ادالدىق, جۋرناليستەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جونىندە ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. مەديافورۋم قورىتىندىسى بويىنشا سالالىق مينيسترلىككە جانە پارلامەنتكە «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسىنا قاتىستى ۇسىنىستار جولدانادى.
تۇركىستان
