كيىك قالاي «رەتتەلىپ» جاتىر؟

شىنى كەرەك, كەيىنگى كەزدە كيىك ماسەلەسىندە قوعام پىكىرى ەكىگە جارىلدى. اقبوكەن ەڭ كوبەيگەن باتىس قازاقستان وبلىسىندا شارۋالار وسى جانۋاردىڭ كەسىرىنەن زيان شەكتىك دەپ دابىل قاقتى. ياعني وڭىردەگى قوجالىق يەلەرى جايىلىم مەن شابىندىق, كەي جەردە ەگىستىك القابى دا كيىك تۇياعىنىڭ استىندا قالعانىن ايتىپ, وتەماقى سۇرادى. حالىقتىڭ ءبىر توبى, اسىرەسە, وزگە وڭىردەگىلەر «قانداي جاعداي بولسا دا كيەلى جانۋاردى اتۋعا بولمايدى!» دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى.

عالىمداردىڭ ەسەبىنشە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ءتورت اۋداننىڭ جەرىندە شوعىرلارعان كيىك پوپۋلياتسياسى 200 مىڭنان اسپاۋعا ءتيىس. ويتكەنى ول جەردىڭ كولەمى, ءشوپ پەن سۋ رەسۋرسى ودان ارتىق جۇكتەمەنى كوتەرە المايدى. ال 2023 جىلعى كوكتەمدەگى اۋە ساناعى دەرەگىنە قاراساق, ءدال وسى ورال پوپۋلياتسياسىنداعى اقبوكەن سانى 1,13 ملن باسقا جەتكەن. بۇل تولدەمەستەن بۇرىنعى ساناق ەكەنىن ەسكەرىڭىز. سوندا ءدال قازىر ەدىل مەن جايىقتىڭ اراسىندا عانا 2 ملن باس كيىك ءورىپ ءجۇر دەگەن پىكىر شىندىقتان الىس ەمەس-اۋ دەپ قالاسىڭ.

ۇزاق ۋاقىت تالقىلاۋدان كەيىن ەل ۇكىمەتى اقىرى كيىك سانىن رەتتەۋ جو­نىندە شەشىمگە كەلدى. ونىڭ عىلىمي نەگىز­دەمەسىن جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جاسادى. بۇل جونىندە «كيىك سانى قالاي رەتتەلەدى؟» دەگەن ماقالا جاريالادىق.

دەگەنمەن كيىكتى اۋلاۋ باستال­عالى الەۋمەتتىك جەلىدە ءتۇرلى سۋرەت پەن بەينەجازبا تارادى. ونىمەن بىرگە «كيىكتى قان-جوسا ەتىپ قىرىپ, دالانى ءتۇرلى قالدىققا تولتىرىپ, ال اۋلانعان كيىك ەتى حالىققا جەتپەي, ىسىراپ بولىپ بۇزىلىپ جاتىر» دەگەن پىكىر دە جايىل­دى. بۇل راس پا؟

ءبىز باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بىر­نەشە اۋدانىن ارالاپ شىقتىق. ايدالادا اقبوكەندى قالاي ۇستاعاننان باستاپ, ەت كومبيناتتارىندا سويىلىپ-ساقتالۋىن, اۋىل تۇرعىندارىنا ارزان باعامەن سا­تىلعانىنا دەيىنگى تىزبەكتى تۇگەل كوردىك. ەندى سول كورگەنىمىزدى ايتايىق.

كۇندىز – تورعا, تۇندە – وققا

عالىم-ساراپشىلاردىڭ رۇقسا­تىمەن باتىس قازاقستان وبلىسىندا بيىل 226 مىڭ باس كيىكتى جويۋ كوزدەلگەن. بۇل – 20 پايىزدىق مەجە. ءاۋ باستا كيىكتى تەك تورمەن اۋلاۋ كوزدەلگەن ەدى. بىراق ونىڭ اۋرەسى كوپ بولىپ شىقتى. كەيىن اتۋعا دا رۇقسات بەرىلدى. سونىمەن, ءدال قازىر ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كيىكتى 15 توپ مىل­تىقشى, 2 توپ تورشى اۋلاپ ءجۇر ەكەن.

قازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى جۇلدىز اۋىلى ماڭىندا تور قۇرىپ, كيىك توسىپ جاتقان توپتى «وحوتزووپروم» مە­كەمەسى فيليالى ينسپەكتورلارىنىڭ باس­تاۋىمەن تاۋىپ باردىق. ەلسىز دالادا ۇزىندىعى شامامەن 200 مەتردەي ارقان توردى قالتا ءتارىزدى ورناتقان. اراسى جاقىن تەمىر باعاندارعا كەرىلگەن تور 2-3 قابات كورىندى. اران اۋزىنىڭ ەكى جاعىندا ادامنىڭ بەلىنەن كەلەتىندەي ۇرا قازىلىپتى. جۇمىس كيىمىن كيگەن جىگىتتەرمەن امانداسىپ, حال-جاعداي سۇرا­سىپ جاتقاندا الىستان تىرىلداعان داۋىس ەستىلدى.

«تەز شۇڭقىرعا ءتۇسىپ, جاسىرى­نى­ڭىزدار! كيىك ادامدى كورسە, تورعا كىرمەي قاشىپ كەتەدى!» دەپ ايقايلادى كيىك­شىلەردىڭ ءبىرى. جالما-جان ۇراعا ءتۇسىپ, تىزە بۇكتىك.

ءۇش موتوتسيكل 40-50 باس كيىكتى قاۋما­لاپ ايداپ كەلەدى ەكەن. بالكىم اناداي جەردە شوعىرلانعان كولىكتەن ۇرىكتى, بال­كىم ءبىزدى سەزدى, اقبوكەننىڭ ءبىر بولىگى قايىرۋعا كونبەي, بىتىراپ قاشتى. دە­گەنمەن اككى بولعان موتوتسيكلشى جىگىت­تەر قالعان توپتى قاقپايلاپ ايداپ, 20-25 باس بوكەندى تور قالتاعا كىرگىزىپ ۇلگەردى. جانۋار ارانعا كىرىسىمەن توسپاداعى جىگىتتەر جۇگىرە شىعىپ, قالتانىڭ اۋزىن جەردە جاتقان تورمەن بەكىتىپ ۇلگەردى.

جەلمەن جارىسقان جەز كيىكتى ءدال جا­قىننان كورۋىم وسى ەدى. ءجۇنى قالىڭداپ, اعارا تۇسكەن ەكەن. ارىندى اساۋلىق باي­قامادىم. بايعۇس جانۋار تورعا كىرگەن سوڭ-اق تاعدىرعا مويىنسۇنعانداي, جۋاسىپ قالادى ەكەن. الدىڭعى توپ جۇگىرگەن كۇيى تورعا سوعىلىپ, كەرى سەرپىلدى. كەي­بىرى تورعا وراتىلىپ, بىردەن تىپىرلاپ جاتتى. وسى كەزدە الەكەدەي جالانعان جىگىتتەر تۇرا جۇگىرىپ, كيىكتى شەتىنەن ۇستاپ, باۋىزداي بەردى...

«كورال ءادىسى تەك كۇندىز جۇرگىزىلەدى. ويتكەنى ءتۇن ىشىندە موتوتسيكلشىلەر جولسىز دالامەن كيىك قۋا المايدى. ءبىزدىڭ ينسپەكتورلار اۋلانعان كيىك سانىن, ولاردىڭ جاسى مەن جىنىسىن, قانشاسى ءمۇيىزدى ەكەنىن جازىپ, تولىق ەسەبىن جاساپ وتىرادى. سوسىن كيىكتى سوياتىن قاساپحاناعا دەيىن بارىپ, ءار ءمۇيىزدى سول جەردەن ەسەپتەپ, كەسىپ الامىز. ار­قايسىسىن تىركەپ, ارنايى قويماعا تاپسىرامىز», دەيدى «وحوتزووپروم» ءوب وڭىرلىك فيليالىنىڭ باسشىسى ارمان قوجاحمەتوۆ.

جىگىتتەرمەن سويلەسە كەلە, كيىكتى تورمەن اۋلاۋدىڭ دا, اتىپ ۇستاۋدىڭ دا ءوز قيىندىعى بار ەكەنىن بىلدىك. مىسالى, كورال ءادىسىنىڭ شىعىنى كوپ. ارنايى تور, تەمىر باعانالار كەرەك. توردى قۇرۋعا ءبىر تاۋلىكتەن ارتىق ۋاقىت, جيناۋعا جارتى كۇن كەتەدى. ەكى-ءۇش كۇن سايىن توردىڭ ورنىن وزگەرتىپ, اقبوكەن كوپ شوعىرلانعان جەرگە جىلجىتپاسا بولمايدى. ودان بولەك, كيىكتى قۋىپ اكەلەتىن موتوتسيكل دە ۇنەمى جولسىز دالادا جۇرۋگە شىدامايدى ەكەن. ءبىر موتو 670 مىڭ تەڭگە تۇرادى. «سۋ جاڭا 4 موتوتسيكل العانبىز. بىرەۋى مۇلدەم ىستەن شىعىپ, قوسالقى بولشەك بولىپ كەتتى. قالعانىن دا كۇن سايىن جوندەيمىز. ءبىر اپتانىڭ ىشىندە وسىنداي بولدى», دەيدى شاباندوز جىگىتتەر.

وسى جەردە, ايدالادا باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتىمەن كەزدەسىپ قالدىق. ولار وتكەن تۇندە تايپاق پەن جاڭاقالا بەتىندە اڭشىلار بريگاداسىنىڭ كيىكتى قالاي اتىپ ۇستايتىنىن كوزىمەن كورىپتى.

ء«تۇرلى قاۋەسەت تاراپ, ەلدىڭ نارا­زى­لىعى كۇشەيىپ كەتكەن سوڭ, بىرنەشە دەپۋتات ەكى كۇن بويى ارنايى ەل ارالاپ شىققان ەدىك. ارينە, باسىندا ءتۇرلى كەم­شىلىك, قيىندىق بولعان شىعار, قا­زىر ءبارى دۇرىستالىپ كەلە جاتىر ەكەن. وعان كوزىمىز جەتتى. ۇلكەندەردىڭ اي­تۋىن­شا, كەڭەس كەزەڭىندە دە كيىكتى وسىلاي اۋلاعان. ەگەر بۇلاي رەتتەمەسە, سانىن ازايتپاسا, كيىك بوسقا قىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبارى دە ما­مانداردىڭ, عالىم-ساراپشىلاردىڭ نۇس­قاۋىنا ساي اتقارىلىپ جاتىر. تۇگەل قاراپ كەلەمىز, دالا قان ساسىپ, جايراپ جاتىر دەگەن شىندىققا جاناسپايدى. رەتتەۋ شارالارى تولىق باقىلاۋدا. قالدىقتار جويىلىپ جاتىر. حالىقپەن دە كەزدەستىك», دەيدى وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى, اگرارلىق كوميسسيا مۇشەسى ەسەن سۇندەتوۆ.

ەسەن ورازعالي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تۇنگى اڭشىلىق مىنا تارتىپپەن جۇرەدى: ءتۇن ىشىندە دالاعا شىققان اڭ­شىلار كيىك ءۇيىرىن تاپقان سوڭ قات­تى جارىق پرو­جەكتوردى باعىتتاپ, جا­نۋارلاردىڭ كوزىن «بايلايدى». سول كەزدە مىلتىقتى اڭشىلار وق جەتەر جەرگە بارىپ, تاڭداعان كيىكتى بىتىرامەن اياعىن كوزدەپ اتادى. قۇلاعان جانۋاردى كەلەسى توپ ۇستاپ باۋىزدايدى. وسىنداي ادىسپەن ءبىر بريگادا ءبىر رەتتە 5-10 كيىكتى ۇستاپ ۇلگەرەدى. سو­سىن ورىن الماستىرىپ ۇلگەرگەن كيىك شوعىرىن قايتادان ىزدەۋ كەرەك.

باۋىزدالعان كيىكتىڭ قانى ابدەن شىعىپ بولعان سوڭ جانۋاردىڭ ءىشىن جارىپ, ىشەك-قارنىن الىپ تاستايدى ەكەن. سودان سوڭ كيىكتى قاتارلاپ جيناپ, «وحوتزووپروم» وكىلى ەسەبىن قاعازعا تۇ­سىرەدى. وسىلايشا دۇركىن-دۇركىن اۋلان­عان كيىك ۇشاسى ءبىر جەرگە جينالادى. تۇندە اتىلعان كيىك – كۇندىز, كۇندىز اۋلانعان كيىك تۇندە ەت كومبيناتىنا, قاساپحاناعا جەتكىزىلەدى. قازىر دالادا قار بولماعانىمەن, كۇن سۋىق, تەمپەراتۋرا 0 گرادۋس شاماسىندا. ەت بۇزىلمايدى.

قاساپحانادا

وسى ساپاردا اقجايىق اۋدانى ور­تالىعىنداعى «باتىس نىق» جشس مال سويۋ بەكەتىندە جانە جاڭاقالا اۋدانى ورتالىعىنداعى «ساۋلەتوۆ» جك ەت كومبيناتىندا بولدىق.

ء«بىز تەك تورمەن اۋلانعان كيىكتى قابىلداپ جاتىرمىز. جانە كيىكتى تەك تۇنگى كەزەكتە عانا سويا الامىز. ويتكەنى كۇن­دىز جەرگىلىكتى حالىقتان كەلەتىن قوي مەن سيىردى سويۋدان بوسامايمىز», دەيدى «باتىس نىق» جشس ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى زارينا داۋلەتوۆا.

زارينا باتىرقىزىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن بۇگىنگە دەيىن كيىكتىڭ ءۇش پارتياسىن – 381 باس اقبوكەن قابىلداعان. بۇل جەردە كيىكتىڭ تەرىسى سىپىرىلىپ, تازالاپ جۋىلادى. ۆەتەرينار دارىگەر جانۋاردىڭ وكپە-باۋىرىن زەرتتەپ, تەكسەرۋدەن وتكىزەدى. سوسىن كاسىپورىننىڭ ءمورى باسىلىپ, توڭازىتىلادى. سوڭىنان بۇكىل ەتتى اتىراۋ قالاسىنان كەلگەن كا­سىپكەر ارنايى كولىكپەن الىپ كەتەدى.

«381 باس كيىكتىڭ تازا ەتى 5,8 توننا بولدى. سوندا ءار كيىكتىڭ ورتاشا سالماعى 15 كيلونىڭ ۇستىنە شىقتى. ءبىز كيىكتى تەرىسىمەن كيلوگرامىن 315 تەڭگەدەن الامىز, تازالاپ, 1 100 تەڭگەدەن ساتامىز. ال ءمۇيىزى كەلىسىمشارت بويىنشا بىردەن «وحوتزووپروم»-عا قالادى. بۇگىن تۇندە كەلگەن سوڭعى پارتيادا 122 باس كيىكتىڭ 31-ىندە ۇلكەن, 48-ىندە كىشكەنتاي ءمۇيىز بولدى», دەيدى ز.داۋلەتوۆا. «باتىس نىق» تاۋلىگىنە 300-400 باس كيىك قابىلداۋعا قابىلەتتى.

جاڭاقالادا كەڭەس زامانىنان قالعان كونە ەت كومبيناتى سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەي, اجەتكە جاراپ تۇر ەكەن. بارلىق تىزبەكتى قۇرال-جابدىعى, مۇزداتقىش قوي­مالارى تولىق. كۇنىنە 600 باسقا دەيىن كيىك قابىلداۋعا قاۋقارلى كاسىپورىننىڭ باسشىسى مەرلان كەنجەعاليەۆ اڭگى­مەشىل ازامات بولىپ شىقتى.

ء«بىز وسى كيىك اۋلانا باستاعان قازان ايىنىڭ ورتاسىنان بەرى 5 463 باس اق­بوكەن سويدىق. تاۋلىگىنە 600 باس قا­بىلداي الامىز. بۇگىن تاڭنان كەشكە دەيىن 477 باس كيىك قابىلداپپىز. كيىك سوياتىن قاساپشى بىرنەشە بريگادامىز بار. ارنايى ۆەتەرينارلىق زەرتحانادا ءار كيىك تەكسەرىلەدى. تۇگەل تازالانىپ, جۋىلعان كيىك ۇشاسىن مۇزداتقىشتا تاۋ­لىككە جاقىن قاتىرامىز. سوسىن قويماعا كوشىرەمىز. كيىك دەگەن ومىرىندە ۆاكتسينا الماعان جانۋار عوي. سوندىقتان ۆەتەرينارلىق تالاپ بويىنشا كەمىندە 17 ساعات قاتىپ تۇرۋى كەرەك. سودان كەيىن عانا قويماعا, ساۋداعا شىعارامىز», دەيدى مەرلان ساۋلەت ۇلى.

جاڭاقالاداعى ەرەكشەلىك – كۇن سايى­ن 60-80 باس كيىك جەرگىلىكتى حالىققا كيلوسى 1 200 تەڭگەدەن ساتىلادى ەكەن. قالعانى نەگىزىنەن اتىراۋ قالاسىنا ارنايى رەفريجەراتورمەن جونەلتىلەدى.

ء«بىزدىڭ قاساپحانادا سويىلعان كيىك ەتىن كوتەرىپ ساتىپ الىپ, وزگە جەرگە قىم­باتقا ساتقىسى كەلەتىندەر كوپ. سون­دىقتان جەرگىلىكتى حالىققا تەك ءبىر دانادان, وزدەرى جەۋ ءۇشىن عانا بەرەمىز. ال الىپساتار كاسىپورىنداردىڭ توڭازىتقىشى بار ما, سونى تەكسەرەمىن. ويتكەنى بىزدەن العان كيىك ەتىن ساقتاي الماي, يىستەندىرىپ السا, جاماناتى بىزگە كەلەدى عوي. ءار كيىكتىڭ سانىندا ءبىزدىڭ مەكەمەنىڭ ءمورى تۇرعان سوڭ ابىروي-بەدەلدى دە ويلاماسا بولمايدى», دەيدى كاسىپكەر.

ءمۇيىز ماسەلەسى

ءبىر بايقاعانىمىز, وسى كيىك سانىن رەتتەۋ بارىسىندا ءمۇيىز ماسەلەسى ءوز الدىنا ءبىر وقشاۋ تاقىرىپ بولىپ تۇر ەكەن. بەيكۇنا جانۋاردىڭ باسىنا سور بولىپ جابىسىپ, تالايدىڭ كوزىنىڭ قۇرتى بولعان ءمۇيىز...

«الەمدىك نارىقتا, اسىرەسە قىتايدا كيىك ءمۇيىزىنىڭ كيلوسى 4 مىڭ دول­لار­عا باعالانادى», دەيدى ءتۇرلى اق­پا­رات كوزدەرى. بىراق قازاقستاندا كيىك­تى اۋلاۋعا, ونىڭ دەريۆاتتارىن پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. بيىل كيىك اۋلاۋ قولعا الىنعانىمەن, مۇيىزگە قاتىستى تىيىم ءالى كۇشىندە. سوندىقتان ازىرگە ءار ءمۇيىز قاتاڭ ەسەپتەلىپ, ساقتاۋعا الىنىپ جاتىر.

«مال سوياتىن جەرگە اكەلىنگەن سوڭ, كيىكتىڭ ءمۇيىزى كەسىلىپ الىنىپ, ارقاي­سىسىنا 9 تاڭبالى جەكە ءنومىر بەرىلەدى. تەر­موقاعازدان جاسالعان, شتريح كودى بار بەلگى ورناتىلادى. ءار شتريح كود, ءار ءنومىر كومپيۋتەر ارقىلى بەرىلەدى. ونىڭ ەسەبى بىردەن استاناعا ءتۇسىپ وتىرادى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كيىكتەردىڭ ءمۇيىزى قازىر جاڭاقالاداعى ارنايى قويماعا جەتكىزىلىپ, قارۋلى كۇزەتپەن ساقتالىپ تۇر. كەيىن مۇنىڭ ءبارى استاناعا, ءبىر قويماعا جيناقتالادى», دەيدى «وحوتزووپروم» ءوب رەسمي وكىلى ماديار يماشەۆ.

راسىندا دا, كيىك ءمۇيىزى قاتاڭ قادا­عالانىپ جاتقانىن كوزىمىزبەن كور­دىك. ءمۇيىزدى كيىكتىڭ ەسەبى دالادا دا, قاساپحانادا دا بىرنەشە مارتە الىنىپ, تەكسەرىلەدى. ال جاڭاقالا ەت كومبي­نا­تىنىڭ قويماسىندا كۇزەت كۇشتى. اۆتو­ماتتى قارۋلى قاراۋىل كۇنى-ءتۇنى وسى جەر­دە ەكەن. قويمانىڭ قالىڭ ەسىگى اشى­لىپ-جابىلعان سايىن مورلەنەدى. قازىر حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان قازاقستانعا اقبوكەن دەريۆاتتارىن پايدالانۋعا, نارىققا شىعارۋعا شەكتەۋ بار. كەلەر جىلى شەكتەۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, ەلىمىز وسى تاۋاردى ساۋ­داعا شىعارىپ, قارجى كوزىنە اينالدىرۋدى كوزدەپ وتىرسا كەرەك.

«ەگەر وسى ءمۇيىزى بولماعاندا اقبو­كەننىڭ اينالاسىندا وسىنشالىق داۋ-داماي بولماس ەدى. كادىمگى ەلىك, قابان سەكىلدى اڭشى ليتسەنزياسىمەن اۋلاناتىن جانۋاردىڭ بىرىنە اينالار ەدى», دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسى ورىنباسارىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى قايرات قادەشەۆ. سانالى عۇ­مىرىن تابيعات قورعاۋ جولىندا وت­كىزگەن قايرات تەمىرعالي ۇلىنىڭ «عا­لىمدار كيىكتىڭ ءمۇيىزسىز تۇقىمىن ويلاپ شىعارماس پا ەكەن؟ سوندا جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن قۇتىلار ەدى-اۋ!» دەگەن پىكىرى شىنايى جاناشىرلىقتان ايتىلعانى كورىنىپ تۇر.

ءتۇيىن بولعان تۇيتكىلدەر

بيىل كوكتەمدە ەلىمىزدەگى كيىك ماسە­­لەسىن ارنايى كەلىپ زەرتتەگەن شەت­ەلدىك عالىمدار ءبىراۋىزدان «جەر­گى­لىكتى حالىق تا بۇل جانۋاردىڭ پايداسىن سەزىنۋى قاجەت. ايتپەسە الەۋمەتتىك نارا­زىلىق كۇشەيە تۇسەدى» دەگەن پىكىر ايتقان ەدى.

شىنىندا دا, كيىكتىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەنىنەن زارداپ شەككەن شارۋا قوجا­لىقتارى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءالى كۇنگە وتەماقى دا العان جوق, «رەتتەۋدىڭ» پايداسىن دا كورگەن جوق.

مىسالى, جول بويىندا كوپتىگىنەن كولىككە سوعىلىپ مەرتىككەن كيىكتى سويىپ الىپ ازىق ەتۋ مۇمكىن ەمەس. زاڭ بويىنشا ول كيىككە ارنايى اكت جاسالىپ, مال مولاسىنا اپارىپ, جويىلۋى (ورتەلۋى) كەرەك. مۇيىزىمەن بىرگە.

كيىك تىم كوپ بولعان سوڭ, تابيعي شىعىنى, ءولىم-ءجىتىمى بولماي تۇرمايدى. كۇيەك ناۋقانىنان كەيىن قىس قاتتى بولسا, تەكەلەردىڭ 70 پايىزىنا دەيىن ءولۋى قالىپتى جاعداي ەكەن. قازىر باتىس قازاقستاننىڭ بايتاق دالاسىندا كيىكتىڭ ولىمتىگى, شاشىلعان سۇيەگى, سونىڭ ىشىندە ءمۇيىزى از ەمەس. مۇنى ينسپەكتورلاردىڭ ءوزى دە مويىندايدى. «دۇنيە – كوزدىڭ قۇر­­تى» دەگەن, وسى ءمۇيىزدى جيناپ,

تيىن-تەبەن جاساعىسى كەلگەن تالاي ادام ۇزاق مەرزىمگە سوتتالىپ, ميلليون­داپ ايىپپۇل تارتتى. وسىنىڭ ءبارى ادام بالاسى مەن اقبوكەننىڭ اراسىن ال­شاقتاتا بەرەتىنى راس قوي. بۇرىن كيىكتى كيەلى ساناپ, ورىنسىز وق شىعارمايتىن اۋىل قازاعى بۇگىندە بۇل جانۋاردى بار بالەنىڭ باستاۋىنداي كورەتىن بولدى.

قازىر ءجۇرىپ جاتقان كيىك سانىن رەتتەۋ ءىسىنىڭ حالىققا تيەر ءبىر پايداسى ارزان ەت ەكەنى راس قوي. بىراق با­تىسقازاقستاندىقتاردىڭ كوپ بولىگى بۇعان دا قول جەتكىزە الماي وتىر. كيىكتەن ەڭ كوپ زارداپ شەككەن جانىبەك, قازتالوۆ اۋداندارىندا كيىك سويىلىپ جاتقان جوق. ياعني تۇرعىندار اقبوكەننىڭ ارزان ەتىن تۇتىنا المايدى. جانىبەك اۋدانىنىڭ اكىمى تيمۋر شينيازوۆ «كيىك ەتىنە جەر­گىلىكتى حالىقتان سۇرانىس جوق» دەپ مالىمدەدى. ال اقجايىق اۋدانىندا سويىلعان ەتتىڭ تۇگەلىمەن اتىراۋ اسىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. تەك جاڭاقالا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى عانا ەكولوگيالىق تازا ەتتىڭ ءدامىن تاتىپ جاتىر. اۋدان اكىمى الپامىس كوش­كىنباەۆ بەرگەن دەرەككە قاراعاندا, سوڭ­عى ءبىر اي ىشىندە جاڭاقالا اۋدانى تۇر­عىندارىنا 987 باس كيىك ەتى ساتىلعان. سونىڭ ىشىندە 476 باس كيىك ەتى از قام­تىلعان وتباسىلارعا ارزان باعامەن بەرىلگەن. بۇل جاقسى ەمەس پە؟

وسى تۇستا ويىمىزعا 2013 جىلى چاپاەۆ اۋىلىندا سالتاناتپەن اشىلعان «باتىسمارقالامب» اتتى كەشەن تۇسەدى. ء«بىر كەزەكتە 1,5 مىڭ توقتى سويىپ, ەتىن وڭدەي الادى» دەپ اسپەتتەگەن, قۇنى 2,8 ملرد تەڭگەگە باعالانعان كەشەن قازىر جابىق تۇر. ەگەر اتىنا زاتى لايىق بولىپ, قازىر قىزمەت ەتىپ تۇرسا, كيىكتى سويى­پ, ەتىن وڭدەۋگە تاپتىرماس كاسىپورىن بولار ما ەدى؟

كوپشىلىك كوكەيىندەگى كۇدىك

كيىكتىڭ ءبىر بولىگىن اتۋ, جويۋعا قارسى بولىپ جاتقان جۇرتتىڭ ءجيى ايتار ءبىر ءۋاجى – «اقبوكەننەن مۇل­دەم ايىرىلىپ قالامىز» دەگەن قاۋىپ. شىنىمەن دە, كيىك جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟ ءبىز بۇل سا­ۋال­دى «وحوتزووپروم» ءوب وڭىر­لىك في­ليا­لىنىڭ باسشىسى ارمان سەرىك­ ۇلىنا, باتىس قازاقستان وبلىستىق ور­مان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى باسشىسى ورىنباسارىنىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا ات­­قارۋشى قايرات تەمىرعالي ۇلىنا قوي­دىق.

«قازىر ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كيىكتىڭ نەگىزگى بولىگى, شامامەن 600 مىڭ­داي جانۋار «بوكەيوردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى جانە اششىوزەك تابيعي قاۋمالى اۋماعىنداعى 657 مىڭ گا جەردە شوعىرلانىپ ءجۇر. ول جەردە اقبوكەنگە ەشكىم تيىسە المايدى. اڭشىلار ول جاققا بارمايدى. كيىكتىڭ ەلدى مەكەندەردەن, جەكە مال جايىلىمىنان الىستاپ, وزدەرىنە بەلگىلەنگەن ايماققا باۋىر باسقانى دۇرىس بولدى. اقىلدى جانۋار ەڭ قاۋىپسىز جەردى سەزگەن سياقتى», دەيدى قايرات قادەشەۆ.

«كيىك شارالارىن رەتتەۋ باستالعالى وتكەن ءبىر اي ىشىندە باتىس قازاقستان وبلىسىندا 10 590 باس كيىك اۋلاندى. رۇق­سات ەتىلگەن ليميت 226 مىڭ باس بولاتىن. كيىك اۋلاۋ ۋاقىتىن جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن سوزعاننىڭ وزىندە بۇل مولشەردى اۋلاپ ۇلگەرۋ قيىن سياقتى», دەيدى ارمان قوجاحمەتوۆ.

ونىڭ ۇستىنە بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىندا كۇز ۇزارىپ تۇر. جاڭبىر جا­ۋى­پ, جەر لايساڭ بولسا, كولىك جۇرە الماي, اڭشىلىق تا امالسىز توقتايدى. ەگەر قار جاۋار بولسا, كيىك بىردەن نارىن قۇمىنا, پوليگون اۋماعىنا قونىس اۋدارادى ەكەن. ونداي جاعدايدا دا كيىك سانىن رەتتەۋ ءىسى توقىراپ قالماق. ياعني تاعى جانۋارعا تابيعاتتىڭ ءوزى جاردەمدەسىپ تۇر.

ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كيىك سانى ءبىر كەزدەرى 6,5 مىڭعا دەيىن ازايىپ كەت­كەن ەدى. سول كيىكتى باعىپ-قاعىپ, ءوسىرىپ, بۇ­گىنگە جەتكىزگەن ينسپەكتورلار «اق­بو­كەن ەندى جويىلمايدى!» دەيدى. ءبىز دە سەنەمىز.

باتىس قازاقستان وبلىسى