كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
«جانارىڭدى كورگەن شاقتا,
جانعان وت پا دەپ قالدىم.
قۇربىم قاتار وتىرساق تا,
سىر ايتا الماي توقتالدىم.
ءوزىڭ جانىم,
اڭساعانىم,
اڭساعانىم, مەڭدى قىز!»,
دەپ كەلەر ءاننىڭ كەيىپكەرى ءىليا جاقانوۆتىڭ ۇيىندەگى اسىل جارى تيىش اپاي ەكەنىن كوپشىلىگى بىلگەنىمەن, تۋىندىنىڭ قالاي ومىرگە كەلگەندىگى بارىنە بىردەي ءمالىم ەمەس.
ءيا, ءىليا جاقانوۆقا جار قوساعى تيىشكۇلدى ءان قۇدىرەتى تابىستىرعان. بۇل تۋرالى تولىمبەك ءابدىرايىم ايتۋلى ءان تاريحى باياندالعان اسەرلى ەسسەسىندە بىلاي دەپ تولعانادى: «1961 جىلدىڭ كوكتەمى. ءىليا جاقانوۆ «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ تاپسىرۋىمەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىن ارالاپ, ءىسساپارىنىڭ سوڭىنا قاراي جامبىل وبلىسى سارىسۋ اۋدانىنىڭ اقتوعاي اۋىلىنداعى اتا-اناسىنا كەلەدى. سول جەردە مالشىلار تويى بولادى. ىلەكەڭدەر جايعاسىپ, اس-سۋ ىشكەن سوڭ كوتسەرت كورۋگە دالا ساحناسىنا بەت تۇزەدى. ەكىنتى اۋا ونەر تويى باستالادى. حالىق كوپ. وتىراتىن ورىن جوق. ىلەكەڭ وقشاۋلاۋ بارىپ تۇردى. دۋلات شالقارباەۆ, يگەن نۇرماعانبەتوۆ باستاعان جەرگىلىكتى جىگىتتەر قىزۋ اڭگىمە جەتەگىندە. سول كەزدە وركەستر ءان باستادى. ويناقى قىرعىز ماقامى. ورىنداۋشى – جاس قىز. ساحنا الىستاۋ. قاسىنداعىلاردىڭ قىزۋ اڭگىمەسىن ىلەكەڭ جاي, سەلقوس تىڭداپ تۇردى دا, قىرعىز ءانىن ايتقان قىزدان كوزىن ايىرعان جوق. ءان اياقتالدى. قىز بۇرىلىپ كەتىپ بارا جاتتى. ياپىر-اي, سەنە مە, سەنبەي مە؟ ارقاسىنداعى قوس بۇرىمىنان كوزىن الا الماي قاراپ قالعان. قويۋ, قالىڭ شاش قىز تىلەرسەگىن سوعادى.
– ويپىرماي, انا بۇرىمدى-اي! – دەپ قالدى ىلەكەڭ.
– ا-ا! – دەدى دۋلات.
– قىزدىڭ بۇرىمىن ايتام! ءانى دە تاماشا! جاڭا قىرعىزدىڭ ءانىن ورىندادى عوي...
دۋلات جىمىڭ ەتتى...».
مىنە, ءدال وسى وقيعا سەزىمگە باي سىرشىل سازگەر جانىن سەلت ەتكىزدى. وسى ساتتەن باستاپ وزىنە بەيمالىم كۇيدىڭ بايىبىنا تەرەڭ بويلاعان جاس جىگىت بۇرىمى تىلەرسەگىنە تۇسكەن سول سۇلۋدان وزگەنى ويلاي المادى. ىشتەگى سەزىم بۋىرقانىسى اقىرى ومىرگە «مەڭدى قىز» ءانىن الىپ كەلدى.
بۇل 1961 جىلدىڭ ءساۋىر ايى بولاتىن. سول جىلى ۇلى وقيعا بولدى. ءبىرى – يۋ.گاگارين عارىشتى باعىندىرىپ جەرگە قونىپ جاتسا, ەكىنشىسى – جاقانوۆتاردىڭ شاڭىراعىنا ءان كەيىپكەرى «مەڭدى قىز» – تيىشكۇل ەسىمدى بويجەتكەننىڭ كەلىن بولىپ ءتۇسۋى بولدى.
جالپى, ءىليا جاقانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا تەرەڭنەن بويلاعان ادام كومپوزيتور اندەرىندە قىرعىز سارىنىنىڭ باسىم ەكەندىگىن جازباي تانيدى. سول سىرلى ساز قوس عاشىقتى دا ماڭگىلىككە تابىستىرعان بولاتىن. بۇل تۋرالى سازگەرمەن ولە-ولگەنشە سىيلاسىپ وتكەن قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى ءشامشى قالداياقوۆ: «مەن وزگەشە سىيلايتىن تاعى ءبىر كومپوزيتور بار. ول – ءىليا جاقانوۆ. ءبىر عاجابى سول, ونىڭ اندەرىندە قىرعىز اعايىنداردىڭ مۇڭلى سارىنى بار. بىراق ونىسى قازاقتاردىڭ شەرلى اۋەندەرىنە ەرەكشە ءبىر جاڭا مازمۇن بەرىپ, تەك ىلياعا ءتان اندەر تۋادى», دەپ ءادىل باعاسىن بەرگەن ەكەن.
ءشامشى قالداياقوۆ پىكىرىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, كەڭىرەك ماعلۇمات العىمىز كەلگەن ءبىز دە بۇل ساۋالدى كومپوزيتوردىڭ وزىنە قويىپ كورگەن ەدىك. سوندا ءىليا جاقانوۆ: ء«بىزدىڭ ەل قىرعىزدارمەن ەرتە ارالاسقان. اشارشىلىق جىلدارى جان-جاققا بەت-بەتىمەن كەتكەن اعالارىمىز اشارشىلىق باسىلىپ, ءبارى توعىسقاندا ەلگە ءبىر-ءبىر قىرعىز كەلىنشەكتەرىن الىپ كەلدى. سابيعا, ءباتيما, ءساليما دەگەن جەڭگەلەرىمىز بولدى. ورىمدەي جاپ-جاس كەزدەرى. سوعىس باستالىپ كەتكەندە سول جەڭگەلەرىمىز قولىندا وراقتارى بار, شىعىسقا قاراپ تۇرىپ ەگىن ورادى. ءبىر ۋاقىتتا بەلدەرى تالىپ, شارشايدى. سوندا قىرعىز اندەرىن شىرقاپ, شارشاعاندارىن باسادى. قىرعىزدىڭ ليريكالىق اندەرى و باستان وسىلاي-وسىلاي ەلىمىزگە سىڭگەن, اكەلەرىمىز, شەشەلەرىمىز, اعالارىمىز ايتاتىن اندەر ەدى. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلا» پوۆەسىن وقىعاننان كەيىنگى اسەر ەلىتىپ, «دانيردىڭ ءانى», ء«جاميلانىڭ ءانى» تۋاتىن ساتتە جاڭاعى قىرعىز اندەرىنىڭ ءبارى مەنىڭ «ەلىم-ايىم», «اينامكوزىم», «قاراتورعايىم», «بالقاديشام», «ەكى جيرەنىم», «باياناۋىلىم» سياقتى تۋ سىرتىمدا تۇردى. مىنە, اۋەزدى اندەرىمنىڭ بارلىعىن سول مۋزىكانىڭ اۋەزىمەن, تولعانىسىمەن جازدىم», دەپ ۇلكەن تەبىرەنىسپەن جاۋاپ بەردى.
شىنىمەن دە, سازگەردىڭ اندەرىندەگى سيقىرلى سارىننىڭ استارىندا كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا كەلمەيتىن, تەك جۇرەك قانا سەزىنەر وسىناۋ تىلسىم دا تەرەڭ كۇي جاتقان ەدى. جانە سول سارىن اداستىرماي سازگەر ومىرىندەگى ماڭگىلىك ماحابباتقا باستاۋ بولدى. ول «مەڭدى قىز» – وزىمەن الپىس ەكى جىل وتاسقان اياۋلى جارى تيىشكۇل اپايىمىز...
