جاستار كەتتى قالاعا
وسى جىلدىڭ باسىنداعى ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنسەك, وبلىستا تۇرعىندارى 50 ادامنان كەم 128 اۋىل بار. ونىڭ 33-ءىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانى وننان دا كەم. اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى 18 اۋىلدىڭ جاعدايى مۇشكىل. كەيىنگى بەس جىلدا 29 ەلدى مەكەن كارتادان جويىلسا, سونىڭ التاۋى – شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدار.
ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدارىنىڭ جاعدايىن بىلمەك نيەتپەن اققايىڭ اۋىلدىق وكرۋگىنە ات باسىن بۇردىق. اۋىل اكىمى ماقسات ەسجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر وكرۋگتىڭ قۇرامىنداعى 6 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 700-دەن استام ادام تۇرادى. شەكارا تۇبىندە ورنالاسقان گاۆرينودا 104 ادام ءتۇتىن تۇتەتىپ جاتىر. كوبى – زەينەتكەرلەر, ەگدە جاستاعى ادامدار. جاستارى قالاعا كەتكەن, ءبىر كەزدەگى وقۋشىعا تولى ورتا مەكتەبى قاڭىراپ بوس تۇر. ءبىلىم وشاعىنىڭ ەسىگىنە قارا قۇلىپ ىلىنگەلى اۋىل ومىرىنەن ءمان دە, ءسان دە كەتكەن.
– بۇرىن شەكارا اساتىندار كوپ ەدى. ولاردان قالعان بوس ۇيلەردى وڭتۇستىكتەن كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلار ساتىپ الا باستاپ ەدى. قازىرگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى رەسەيگە كوشۋ كۇرت توقتادى. قونىس اۋدارۋشىلارعا ءۇي تابۋ قيىن. ءبىزدىڭ وكرۋگتەگى كەيبىر ۇيلەردىڭ باعاسى 2 ملن تەڭگە. سۇرانىس بولعاسىن باعا دا شارىقتاپ تۇر, – دەيدى ماقسات ەسجانوۆ.
وكرۋگتىڭ ءۇش اۋىلىندا تۇرعىنداردىڭ سانى 50-گە دە جەتپەيدى. ال جەرگىلىكتى بيلىك بولاشاقتا بۇل اۋىلداردا تۇرعىندار سانى كوبەيەتىنىنە سەنىمدى كورىندى. سەبەبى كورشى اۋىلدىق وكرۋگ اۋماعىندا شەكارا بەكەتى سالىنىپ جاتىر ەكەن. شەكاراشىلار وتباسىلارىمەن بىرگە كوشىپ كەلسە, جۇپىنى اۋىلدىڭ توماعا-تۇيىق تىرشىلىگىنە قان جۇگىرە مە دەگەن ءۇمىت بار.
اۋىلدارداعى الەۋمەتتىك احۋالدىڭ تومەندىگى شەكاراشىلاردىڭ دا بەرەكەسىن كەتىرىپ وتىر. شەكارامىزدى شەگەندەدىك دەگەنىمىزبەن, ونى كۇزەتىپ جۇرگەن ساربازداردىڭ تۇرمىس جاعدايى سىن كوتەرمەيدى. وسىعان وراي, جىل باسىندا وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستە شەكاراشىلاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدارعا اۋىزسۋ, ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەر ءسوز بولىپ, ءبىراز كەمشىلىكتىڭ بەتى اشىلعان. ماسەلەن, قىزىلجار اۋدانىنداعى «اقىش» شەكارا بولىمشەسى سۋمنوە اۋىلىندا ورنالاسقان. ال شەكاراشىلار ودان 14 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان ۆينوگرادنوە اۋىلىندا تۇرادى. بۇل جاعداي شەكاراشىلاردىڭ تۇنگى ۋاقىتتا قىزمەت اتقارۋىنا قولايسىز. سوندىقتان ولار شەكارانى تۇندە جەكە كولىكتەرىمەن بارىپ-كەلىپ كۇزەتۋگە ءماجبۇر. ەل قورعانى مىقتى بولسىن دەسەك, شەكارا شەبىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بولۋى كەرەك.
جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتى ەركەبۇلان مامبەتوۆ ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, بۇرىنعى «سولتۇستىك كوەففيتسيەنت» ۇستەمەاقىسىن قايتارۋ تۋرالى ءسوز قوزعادى. اسىرەسە شەكارا ماڭىنداعى قاڭىراپ بوس قالعان اۋىلدار بۇگىنگى گەوساياسي جاعدايدا اسا قاۋىپتى ەكەنىن, اۋىلدارىمىزدى دامىتۋ شارالارىن قازىردەن قولعا الۋ كەرەك دەگەنى – كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وي. وبلىستىڭ ەكونوميكا باسقارماسى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا بيىل 9 شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدا عانا جالپى سوماسى 1,3 ملرد تەڭگەنىڭ 10 جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وزگەلەرى كەزەك كۇتىپ تۇرعانىمەن, ىرگەلەرى سوگىلىپ بارادى.
قارجىلاي قولداۋ قاجەت
اقجار اۋدانىنداعى شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقان ۇلكەن قاراوي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قۇرامىندا بايمىرزا جانە گوركوۆسكوە دەگەن ەكى اۋىل بار. اۋدان ورتالىعىنان 115 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان وكرۋگتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى – 930. وكرۋگ اۋماعىنداعى «اق-نيەت-اگرو جانە ك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قوس اۋىلعا قامقورلىق جاساپ كەلەدى. ەڭ باستىسى – اۋىلدا جۇمىس بار, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وزگە شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدارعا قاراعاندا اناعۇرلىم جاقسى.
ال وبلىستىڭ ەڭ شالعاي ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ اۋماعىندا رەسەيمەن شەكارالىق ايماقتا ورنالاسقان 12 اۋىل بار. ولارداعى تۇرعىندار سانى – نەبارى 3 392 ادام.
– بۇگىنگى كۇنى شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردى دامىتۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ شەكارا ماڭىن بوس قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتقان ەدى. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاتىسى بار ماسەلە. ونى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات كەرەك ەكەندىگى بەلگىلى. بيىل اۋدانىمىزدىڭ تاريحىندا بولماعان قارجى – 7 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى بويىنشا 8 جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا 2 ملرد 836 ملن تەڭگە ءبولىندى. باعدارلاما بويىنشا شەكارادا ورنالاسقان بيدايىق اۋىلىنىڭ اۋىلىشىلىك جولدارىن جوندەۋگە 389 ملن تەڭگە جۇمسالدى, – دەدى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى قايرات پىشەنباەۆ.
اۋدانداعى شەكارا ماڭىنداعى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋعا 2020 جىلى – 258,1, 2021 جىلى – 34, 2022 جىلى – 24,7 ملن تەڭگە, 2023 جىلى 2,2 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى.
– 2020 جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا شەكارا ماڭىنداعى ءوندىرىس پەن اقتۇيەساي اۋىلدارىندا جاڭا كلۋبتار سالىندى. بيىل كوكتەرەكتە ءتيىستى جۇمىستار باستالدى, مادەنيەت مەكەمەسى جوق تىلەۋساي اۋىلى ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ جاتىر. 12 شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەننىڭ بارلىعىندا ورتا مەكتەپ بار, ولاردا 978 وقۋشى ءبىلىم الىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى مەكتەپتەردى ۇستاپ تۇرۋ, ويتكەنى مەكتەپ جابىلسا نەمەسە نەگىزگى مەكتەپكە اۋىستىرىلسا, وندا تۇرعىنداردىڭ كوبى جۇمىسسىز قالادى, – دەدى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى.
جاپانداعى جالعىز ءۇي
اۋىلدى ساقتاپ قالۋدىڭ ءبىر جولى – وڭتۇستىك وڭىرلەردەن كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلداۋ. بۇگىندە ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ شەكارالىق ايماعىنداعى 4 اۋىلعا – جامبىل, كوكتەرەك, مورتىق, قاراتەرەككە 13 وتباسى, 79 ادام كوشىپ كەلگەن.
اۋىلدىڭ بولاشاعىنا الاڭداعان تۇرعىندار دا سوزدەن ىسكە كوشكەن. ماسەلەن, جامبىل ورتا مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وڭتۇستىك وڭىرلەردەن قونىس اۋدارعان اعايىنعا قولدان كەلگەنىنشە كومەك كورسەتىلىپ وتىر. ناتيجەسىندە, مۇندا 6 وتباسى نەمەسە 37 ادام تۇراقتاپ قالدى. بۇل – جەرگىلىكتى مەكتەپتىڭ جابىلۋىنىڭ الدىن الىپ, اۋىلدىڭ دا ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
شەكارا ماڭىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى, نەگىزىنەن, مال وسىرۋمەن اينالىسادى. ەگىنشىلىكپەن شۇعىلداناتىندارى دا بار. كوپشىلىگى اكىمدىكتەردە, مەكتەپتەردە, مادەنيەت مەكەمەلەرىندە جۇمىس ىستەيدى. تۇرعىندار سانى ازايىپ, بيۋدجەتتىك ۇيىمدار جابىلعان جاعدايدا مال ءوسىرۋدى كۇنكورىس كوزىنە اينالدىراتىندارى از.
اتالعان اۋدانداعى كوكتەرەك اۋىلدىق وكرۋگىندە قارامىرزا اۋىلىندا ءبىر عانا وتباسى تۇرادى ەكەن. مال باعىپ, تىرشىلىك ەتىپ وتىر. قارامىرزا قازىر ەل اۋزىندا جاپانداعى جالعىز ءۇي اتانعانىمەن, ازىرگە اۋىل مارتەبەسىن ساقتاپ قالعان. سەبەبى اۋىلداردى جابا بەرۋ جەرگىلىكتى بيلىككە دە ءتيىمسىز. رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەردەن بولىنەتىن قارجى ازايىپ كەتەدى.
شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ جاعدايى جايلى بيىك مىنبەرلەردەن قىزىل ءسوز سۋشا ساپىرىلعانىمەن, اتقارىلعان ناقتى ءىس, كوزگە كورىنەر ناتيجە شامالى. قولدا بارعا يە بولا الماعان سوڭ كەيىن ونى قالپىنا كەلتىرۋ وڭاي ەمەس.
– شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ ءۇشىن قارجىلاي قولداۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. اسىرەسە اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاي-كۇيى ناشار. جىلدار بويى جوندەۋ كورمەگەن اۋىلىشىلىك جولداردىڭ جاعدايى مۇلدەم سىن كوتەرمەيدى. ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ ماسەلەسىن كەشەندى جۇرگىزۋ قاجەت. ءار اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ بارىپ, دامۋ جوسپارىن ازىرلەۋ كەرەك, – دەيدى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى قايرات پىشەنباەۆ.
«بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەگەن ءسوز بەكەردەن-بەكەر ايتىلماسا كەرەك. شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى دامىتۋ ەكونوميكاعا سالماق تۇسىرگەنىمەن, اتا-بابامىزدان ميراس بولعان باستى بايلىعىمىز – جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى بارىنەن ماڭىزدى ەكەنىن ۇمىتپايىق.
ارايلىم بەيسەنباەۆا, جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
