دۇنيەجۇزىلىك بانك تاياۋدا بايانداما جاريالاپ, شيكىزات نارىقتارى ءۇشىن قاقتىعىستىڭ قىسقامەرزىمدى سالدارى قانداي بولارىنا قاتىستى الدىن الا باعالاۋ جاسادى. بانكتىڭ بازالىق بولجامىنا سايكەس وسى توقساندا مۇناي باعاسى باررەلىنە 90 دوللار توڭىرەگىندە تۇراقتايدى. سودان كەيىن, ياعني كەلەر جىلى 81 دوللارعا تومەندەۋى مۇمكىن, ويتكەنى ول كەزدە جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسىم دە باياۋلايدى. ال كەلەر جىلى شيكىزات تاۋارلارىنىڭ جالپى باعاسى 4,1 پايىزعا قۇلدىرايدى دەگەن جورامال بار. 2024 جىلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باعاسى تومەندەۋى مۇمكىن. ءتۇستى مەتالل دا ءبىرشاما قۇنىن جوعالتادى دەگەن بولجام بار. شيكىزات تاۋارلارىنىڭ باعاسى تەك 2025 جىلى قالپىنا كەلىپ, تۇراقتالا باستاماق.
«قاقتىعىستىڭ جاھاندىق شيكىزات نارىعىنا اسەرى ازىرگە شەكتەۋلى. جانجال باستالعالى بەرى مۇنايدىڭ جالپى باعاسى 6 پايىزعا ءوستى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى, مەتالداردىڭ كوبى جانە وزگە تاۋارلار باعاسى وزگەرە قويعان جوق. ەگەر قاقتىعىس اۋقىمى ارتسا, وندا شيكىزات تاۋارلارىنىڭ باعاسى تومەندەيدى», دەلىنەدى باياندامادا.
دۇنيەجۇزىلىك بانك ماماندارى ءۇش ستسەناريدى العا تارتادى. ءبىرىنشى نۇسقا بويىنشا, مۇنايدىڭ الەمدىك جەتكىزىلىمى كۇنىنە 500 مىڭ – 2 ملن باررەلگە دەيىن قىسقارادى. مۇنداي جاعدايدا باعا 3 جانە 13 پايىزعا ءوسىپ, باررەلىنە 93 جانە 102 دوللاردى قۇراۋى مۇمكىن. ەكىنشى نۇسقا بويىنشا, مۇنايدىڭ الەمدىك جەتكىزىلىمى كۇنىنە 3-5 ملن باررەلگە دەيىن قىسقارىپ كەتەدى جانە باعا 21-35 پايىزعا شارىقتاپ شىعا كەلۋى مۇمكىن. وندايدا مۇناي باعاسى باررەلىنە 109-121 دوللاردان كەم تۇرمايدى. تاۋەكەلگە تولى ءۇشىنشى ستسەناري جاعدايىندا قىسقارۋ دەڭگەيى كۇنىنە 6-8 ملن باررەلدى قۇرايدى جانە باعا ءوسىمى 56-75 پايىزدى قۇراپ, ناتيجەسىندە «قارا التىن» باررەلىنە 140-157 دوللاردان ساۋدالانۋى مۇمكىن.
«تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس شيكىزات نارىعى ءۇشىن ەڭ ۇلكەن شوك (1970 جىلدان كەيىنگى تىركەلىپ وتىرعان) بولدى. بۇل جاھاندىق ەكونوميكاعا جويقىن اسەر ەتتى. ساياساتكەرلەر مەيلىنشە مۇقيات بولۋى كەرەك. ەگەر قاقتىعىس اۋقىمى كەڭي تۇسسە, وندا الەمدىك ەكونوميكا ون جىلدىقتا العاش رەت كۇردەلى ەنەرگەتيكالىق سوققىعا ۇشىرايدى», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باس ەكونوميستى يندەرميت گيلل.
دۇنيەجۇزىلىك بانك باس ەكونوميسىنىڭ ورىنباسارى ايحان كوسەنىڭ ايتۋىنشا, مۇناي باعاسىنىڭ جوعارىلاۋى ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ دا وسۋىنە الىپ كەلەدى. «2022 جىلدىڭ سوڭىندا 700 ميلليوننان استام ادام اشتىق قۇرساۋىندا قالدى. سوڭعى قاقتىعىستىڭ ەسكالاتسياسى تەك ءوڭىر ىشىندە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى» دەيدى ساراپشى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن جانجالدىڭ تاۋار باعاسىنا شامالى عانا اسەر ەتكەندىگى الەمدىك ەكونوميكانىڭ مۇناي باعاسىنىڭ كۇيزەلىسىن ءسىڭىرۋ قابىلەتىنىڭ جاقسارعانىن كورسەتۋى مۇمكىن. باياندامادا 1970 جىلدارداعى ەنەرگەتيكالىق داعدارىستان كەيىن الەم ەلدەرى وسىنداي كۇيزەلىستەردەن قورعانىسىن نىعايتتى دەلىنگەن. ولار مۇنايعا تاۋەلدىلىكتى ازايتتى, ءىجو-ءنىڭ 1 دوللارىن وندىرۋگە قاجەتتى مۇناي مولشەرى 1970 جىلدان بەرى ەكى ەسەدەن استام تومەندەگەن.
«ولاردا مۇناي ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ارتاراپتاندىرىلعان بازاسى جانە جاڭارتىلاتىن كوزدەردى قوسا العاندا, كەڭەيتىلگەن ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار بار. كەيبىر ەلدەر مۇنايدىڭ ستراتەگيالىق قورلارىن قۇردى, جەتكىزىلىمدەردى ۇيلەستىرۋ تەتىكتەرىن ويلاستىردى جانە مۇناي تاپشىلىعىنىڭ باعاعا اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن فيۋچەرستىك نارىقتاردى دامىتتى. وسىنداي جاقسارتۋلاردىڭ ناتيجەسىندە قاقتىعىستىڭ كۇشەيۋى بۇرىنعىعا قاراعاندا جەڭىلىرەك اسەر ەتۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ساياساتكەرلەر كوزجۇمبايلىققا سالىنباۋى كەرەك. كەيبىر شيكىزات تاۋارلارى, مىسالى التىن پەرسپەكتيۆاسى تۋرالى ويلانۋعا تۋرا كەلەدى. قاقتىعىس باستالعالى التىن باعاسى 8 پايىزعا ءوستى. التىن باعاسىنىڭ گەوساياسي پروبلەمالارمەن بىرەگەي بايلانىسى بار. قانداي دا ءبىر بەلگىسىزدىك جانە جانجال كەزىندە ونىڭ باعاسى وسەدى جانە بۇل ءوز كەزەگىندە ينۆەستورلار سەنىمىنىڭ السىرەگەنىن بىلدىرەدى», دەيدى بايانداماشىلار.
قازاقستان مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالارى وداعىنىڭ توراعاسى راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكاعا مۇناي باعاسى باررەلىنە 90-110 دوللاردىڭ اراسىندا بولعانى ءتيىمدى.
«قازىر مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلۋى بايقالادى. كەيدە 90 دوللاردان اسىپ كەتەدى, 100 دەڭگەيىنە بارىپ, قايتا تۇسەدى. بىراق جىل سايىن باعا تەك وسە بەرمەك. سەبەبى, سۇرانىس كوپ, ونى وتەۋگە ءبىزدىڭ شامامىز جەتپەيدى. سونىمەن قاتار سۇرانىستىڭ ءوسۋى باعانى دا قىمبات ەتە تۇسەدى. قازىر جاھان نارىعى ءۇشىن باعانىڭ 90-110 دياپازونىندا بولعانى وتە ءتيىمدى. مۇنداي باعا تۇتىنۋشىعا دا, وندىرۋشىگە دە وتە ىڭعايلى. ءوندىرۋشى دەگەندە تەك جەر قويناۋىن يگەرۋشىلەردى ايتپايمىز, ولاردىڭ قاتارىندا ينۆەستورلار دا بار. ولار ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سالعان اقشاسىن تەزىرەك ءارى ويداعىداي ەتىپ قايتارۋدى كوزدەيدى», دەيدى ساراپشى.
