تسەح مەڭگەرۋشىسى سۇلۋشاش ماتەەۆانىڭ ايتۋىنشا, قىتاي, المانيا, رەسەي مەملەكەتتەرىنەن كاسىپورىنعا قاجەتتى زاماناۋي قۇرىلعىلار دەر كەزىندە ساتىپ الىنعان. ال اۋىلدىق ازاماتتاردىڭ تابىس تابۋىنا ىقپال ەتىپ وتىرعان تسەح بەس جىل بۇرىن اشىلعان. سودان بەرى «Aq altyn»-نىڭ ونىمىنە دەگەن سۇرانىس ەسەلەپ ارتپاسا, ەش تومەندەمەگەن. بۇل قۇپيانىڭ باستى سەبەبى سەرىكتەستىك ساپاعا ايرىقشا دەن قويادى. تسەحتە وندىرىلگەن ونىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانى سەبەپ بولسا كەرەك, كاسىپورىن باسشىلىعى ايران, قايماق, سۇزبە مەن ىرىمشىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ءوندىرىپ, تۇتىنۋشىلارىنا وتكەرىپ ءجۇر.
كاسىپورىن باسشىلارى قاجەتتى ءسۇتتى ماڭايداعى اۋىلدار تۇرعىندارىنان الادى. ايتۋلارىنشا, تۇرعىندار سيىر ءسۇتىنىڭ ءار ءليترىن 150 تەڭگەدەن وتكىزەدى ەكەن.
ءسۇتتى جيناپ اكەلۋ ءۇشىن ارنايى كولىك قاراستىرىلعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تسەح باسشىلارى مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ ارقاسىندا كاسىپورىن تاۋلىگىنە 2 توننادان استام ءسۇت قابىلداپ, ودان 700-800 توننا تابيعي تازا ءونىم ازىرلەپ وتىر. وندىرىلگەن ءونىم ساپاسىن جوعالتپاۋى ءۇشىن ارنايى ءۇش مۇزداتقىش ساتىپ العان.
تسەح مەڭگەرۋشىسى كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, كاسىپورىن وندىرگەن ءونىم نەگىزىنەن وتاندىق كاسىپكەرلەرگە وتكەرىلەدى ەكەن. ايتۋىنشا, ءونىمدى تاسىمالداۋعا ارنالعان ارنايى كولىك اپتا سايىن الماتى قالاسىنا ەكى رەت جول تارتسا, قىزىلوردا, تۇركىستان, شىمكەنت قالالارىنا ءبىر مارتە قاتىنايدى. ويتكەنى وسى قالا تۇرعىندارى تاراپىنان تسەحتىڭ ونىمىنە دەگەن سۇرانىس جوعارى بولىپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا باسقا دا وڭىرلەرگە جەتكىزۋ جولدارى قاراستىرىلماق.
ء«بىزدىڭ تسەحتا قازىرگى تاڭدا جيىرما ازامات تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا ەڭبەكاقىسى شامامەن 115 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. تسەح جۇمىسىنىڭ نەگىزگى بولىگىن اتقاراتىن ماماندار – 190 مىڭ, قاداعالاۋشىلار – 170 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. اۋىلدىقتار ءۇشىن بۇل – جامان كورسەتكىش ەمەس. ەڭ باستىسى, ولار ءوز جۇمىسىنا ۇقىپتى قارايدى», دەيدى «Aq altyn» ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ تسەحىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سۇلۋشاش ماتەەۆا.
جالپى «Aq altyn» تسەحىنىڭ ءاربىر قىزمەتكەرى ءونىمنىڭ ساپاسىنا ايرىقشا نازار اۋدارادى. سودان دا بولسا كەرەك, كاسىپورىن ونىمىنە دەگەن سۇرانىس ىلكى ساتكە دە باسەڭسىگەن ەمەس. ال تسەح جۇمىسى جىل وتكەن سايىن شيراي تۇسكەن.
«كاسىپورىنداعى قاربالاسقا تولى جۇمىس ءبىر ساتكە دە توقتامايدى. اۋەلدە قانداي بولسىن كاسىپتى باستاردا ءبىرشاما قايمىعاسىڭ, قالاي بولادى ەكەن دەگەن وي سانانى تورلايدى. ناتيجەسى ءۇشىن دە الدىن الا باس اۋىرتاسىڭ. ايتكەنمەن, جىلدار بويى ويدا جۇرگەن جوسپار جەتىلگەن كەزدە تاۋەكەلگە بەل بايلاۋعا تۋرا كەلدى. قولعا العان جۇمىسىمىز قازىرگى كەزدە ءتيىستى ناتيجەسىن بەرىپ وتىر.
مۇنداعى تسەح قىزمەتكەرلەرى مەحانيكتەن باستاپ ايران قۇيۋشىعا دەيىن ءونىمنىڭ ساپالى بولىپ شىققانىن باقىلايدى. ونسىز ءىس العا باسپايتىنى الىمساقتان ايان عوي. جىل وتكەن سايىن ءبىز وندىرگەن ونىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى كوڭىل قۋانتادى. تۇتىنۋشى كوبەيگەن سايىن ءبىز دە ءونىم كولەمىن كوبەيتە بەرەمىز. وعان بارلىق مۇمكىندىك بار.
تۋراسىن ايتساق, كاسىپورىندا تەر توگىپ جۇرگەن قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگى ەرەسەن. قاي-قايسىسى بولسىن ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتۋگە بار. سونداي-اق ءتورت ت ۇلىك باعىپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىنمەن بايلانىسىمىز دا بۇرىنعىدان بەكي ءتۇستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز قانداي جەتىستىككە جەتسەك تە, بۇل – اۋىلداعى اعايىن مەن كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ اۋىزبىرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىرعان جاعداي», دەيدى تسەح مەڭگەرۋشىسى.
س.ماتەەۆا كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنسەك, كاسىپورىن وندىرگەن ءونىم ءىرى قالالاردان بولەك, ءوڭىردىڭ بىرقاتار اۋدانىنا دا جونەلتىلەدى ەكەن. جىل وتكەن سايىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا «Aq altyn» تسەحىنىڭ ساپالى ءونىمىن ساتىپ الا باستاعانى راسىمەن دە كوڭىل قۋانتادى.
جامبىل وبلىسى,
جۋالى اۋدانى
