سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
كۇرشىم مەن مارقاكول ەلى جازدىڭ كۇنى ساعاتتاپ پاروم كۇتسە, قىس ايلارىندا سىقىرلاپ تۇرعان مۇز بەتىمەن قاتىنايدى. مۇنداي كولىك لوگيستيكاسى قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىندە جوق-اۋ دەيمىن. تۇنەۋگۇنى اعايىنداردىڭ ارىز-ارمانىنا اينالعان كوپىردىڭ قۇرىلىس بارىسىن كورىپ قايتايىق دەپ تىزگىندى كۇرشىم جاققا تارتقانبىز. اق قار, كوك مۇزدا ومەش اسۋىنان ءوتىپ, بۇقتىرما وتكەلىنە تاياساق, ۇزىن سونار كولىك كەزەگى. اڭىزاق جەلدە ارعى بەتتەن تولقىنعا قارسى ءجۇزىپ كەلە جاتقان پارومدى كۇتىپ تۇر. ەڭ ادىلەتسىزدىگى – ساعاتتاپ كۇتكەن پارومىڭا سىيماي قالىپ, كەلەسى پارومعا كوز تىككەنىڭ. جول ماشاقاتىن جەتپىس جىل كورىپ كەلە جاتىپ, ەكى ساعاتقا شىدامايمىز با دەيسىڭ. شىدادىق, كۇتتىك. امالسىزدان. قىس ورتاسى بولسا, ءبىر ءسارى. مۇز بەتىمەن زىر ەتە تۇسەر ەدىك. ونىڭ ءوزى قاۋىپتى. جىلىنا كەم دەگەندە ءبىر-ەكى كولىك سۋعا ءتۇسىپ كەتىپ, اتتەگەن-اي دەپ جاتامىز. اقساقالدار ايتادى, 1994 جىلى قىستاي مۇزجارعىش كەمە مۇزدى تاسپاداي ءتىلىپ, جول سالىپ وتىرعان ەكەن. ءسويتىپ, پاروم قىستاي قاتىناعان. ەسەسىنە, ەشكىم سۋعا كەتكەن جوق. كەلەسى پاروم كەلگەنشە, كوز بايلانعان...
ەكى جاق جاعالاۋدان قاتار باستالعان قۇرىلىس قارقىنىن باياۋ دەي الماس ەدىك. كۇننىڭ سۋىعىنا قاراپ تۇرعان جۇمىسشى جوق, ءبارى قاربالاس. جاعاداعى قوس بىردەي بەتون زاۋىتى مەن كوپىر اراسىنداعى اعىلعان تەحنيكالار دا دامىل تاپپادى. بايقاپ تۇرمىز, سۋ استىنا قوس ادامنىڭ قۇشاعى جەتپەيتىن قۇبىردى سىڭىرە قاعىپ, ءىشىن تسەمەنتتى شاعىل تاسپەن تولتىرادى ەكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۇمى بوران اۋىلىنان ارنايى جەتكىزىلگەن. سەبەبى زەرتحاناشىلار ءدال سول اۋىلدىڭ تۇسىنداعى قۇمدى جارامدى دەپ تاپقان. ايتا كەتەيىك, كۇردەلى قۇرىلىستى مەرزىمىندە اياقتاۋ ءۇشىن جۇمىسشىلار ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيدى. ولار ءۇشىن 84 ورىندىق ەكى جاتاقحانا تۇرعىزىلعان. جۇمىس قارقىنىن كۇرشىم اۋدانى اكىمى مەن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى دە ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. ولار عانا ەمەس, بۇل وتكەلدى شىعىس جۇرتى بولىپ كۇتىپ وتىر. سوندىقتان دا حالىق باستالعان ءىستىڭ سيىرقۇيمىشاقتانىپ كەتۋىنە جول بەرە قويماس. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتتىڭ نازارىندا تۇرعان نىسان.
– وزدەرىڭىز قۇرىلىس باستالعالى كەلىپ كورىپ جۇرسىزدەر. قۇرىلىس جۇمىسى ءبىر كۇن دە توقتاعان جوق. ازىرشە ءبارى ويداعىداي ءجۇرىپ جاتىر. تەحنيكالىق كوپىرمەن قاتار نەگىزگى كوپىردىڭ كولوننالارىن قۇيىپ كەلەمىز. ەڭ قيىنى – وسى تىرەۋلەرىن ورناتۋ. سودان كەيىنگى جۇمىس سۋ استىندا ەمەس, جەر بەتىندە جالعاسادى. تولىق اقپاراتتى باسشىلىقتان الاسىزدار, – دەدى ۋچاسكە باسشىسى يۋري چانوۆ.
اككى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تىرەۋلەردىڭ قۇبىرلارى سۋ تۇبىنە قاعىلىپ, ونىڭ ىشىنە ارماتۋرا تەمىردەن توقىلعان قاڭقا ورناتىلعان. قۇبىرلار قاتتى قاباتقا تىرەلگەنشە قاعىلعاندىقتان, بەرىكتىگىنە كۇمان جوق دەسەدى. ايتا كەتەيىك, سۋدىڭ ەڭ تەرەڭ تۇسى 20 مەتردەن اسادى. مۇنداي جۇمىستار وتكەن قىستا دا جۇرگىزىلدى. قانشا تەكسەرۋشىلەر كەلگەنىمەن, ساپاسىنا سىن ايتىلماعان. تەكسەرۋ كەزىندە كولوننالاردىڭ ۇستىنە 500 تونناعا جۋىق سالماق تۇسىرسە دە بىردە-بىرەۋى تىپىر ەتپەگەن. «وبلشىعىسجول» جشس ماماندارى تۇڭعىش رەت كوپىر سالىپ جاتقانىمەن, ساپانىڭ ءبىرىنشى ورىندا ەكەنىن ايتادى. ولار جوبانى سىزۋ كەزىندە سۋ جولىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ جاعىن دا ويلاستىرعان. كەمەلەر ءوتۋى ءۇشىن ورتا تۇستان كولوننالاردىڭ اراسىن 75 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاستىرعان. ال باسقا تىرەۋلەردىڭ اراقاشىقتىعى – 64 مەتر.
قۇرىلىس جۇمىستارى بۇگىن قارقىندى بولعانىمەن, ەرتەڭگى كۇنى قالاي بولار ەكەن دەپ مەردىگەر كومپانيانىڭ باسشىلىعىنا حابارلاسقانبىز. سۇراق بىرەۋ: كوپىر قۇرىلىسى مەرزىمىندە اياقتالا ما؟ اۋەلدە جوبا قۇنى 30 ملرد تەڭگەگە ەسەپتەلگەنىمەن, ينفلياتسيانىڭ سالدارىنان بولسا كەرەك, ەكى جىل ىشىندە قۇرىلىس ماتەريالدارى قىمباتتاپ كەتكەن. سول ءۇشىن دە قوسىمشا قارجى قاراستىرۋ سۇرالعان. الايدا زاڭ بويىنشا قارجى ەكىنشى رەت بولىنبەيتىن كورىنەدى. ول ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن وبلىس باسشىلىعى قۇرىلىس نىسانىن رەسپۋبليكا قاراماعىنا وتكىزۋ جۇمىستارىن قولعا العان.
– ءبىرىنشى بولىنگەن قارجىنى تولىقتاي يگەردىك. ەندىگى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋ ءۇشىن قارجى بولىنەدى دەلىنگەن. ءسوز جۇزىندە ايتىلعانىمەن, زاڭ اياسىندا ءالى ەشقانداي قاعاز العانىمىز جوق. تاپسىرىس بەرۋشىلەر جىل سوڭىنا دەيىن ءبىر بولىگىن, كەلەر جىلى قالعانىن تولىقتاي بولەمىز دەپ وتىر. ەندى 34 ملرد تەڭگە قاجەت. ايتا كەتەيىن, كەلەسى جىلى ۇلكەن كولەمدەگى جۇمىستى اياقتاۋ مۇمكىن ەمەس. نەگىزگى جۇمىستاردى اياقتايمىز. ۇساق-تۇيەگى 2025 جىلعا كوشەدى دەپ ويلايمىن. ۇلگەرىپ كەتۋىمىز دە مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا كولوننالاردى قويۋ جۇمىستارى اياقتالىپ قالدى. 21 كولوننانىڭ ۇشەۋىندە عانا جۇمىس ءجۇرىپ جاتقان جوق. جالپى جۇمىسشى سانى جەتكىلىكتى. قۇرىلىستىڭ قارقىنىنا قاراي قۇرىلىس ماتەريالدارىن اكەلىپ وتىرمىز. شاعىل تاستى بوران اۋىلىنىڭ تۇسىنان الامىز. ونى زەرتحانادان وتكىزىپ, تەكسەرىپ العانبىز. ەڭ نەگىزگى ماسەلە اقشانىڭ ۋاقتىلى بولىنۋىندە, – دەيدى «وبلشىعىسجول» جشس باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسەت سۇلتانوۆ.
ءيا, قارجى ءبولىنىپ, ساقالدى قۇرىلىسقا اينالماي, ۋاقتىلى اياقتالسا, بۇل كوپىردى باسىپ وتەتىن جول كۇرشىم, مارقاكول, زايسان وڭىرلەرىنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالادى. قاتىناۋ الدەقايدا جەڭىلدەپ, وتىن-كومىر, ازىق-ت ۇلىك باعاسى ارزاندار ما ەدى؟ زايساننىڭ قاتىسى قانشا دەيسىز عوي. ونى ايتىپ وتىرعانىمىز, زايسانعا اپاراتىن ومبى-مايقاپشاعاي تاسجولىنىڭ قۇرىلىسى ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ كەتتى. قۇرىلىسىن قىتايدىڭ «سين-سين» كومپانياسى جۇرگىزىپ جاتقان بۇل جولدىڭ باسى بار, اياعى جوق. بۇل – ءوز الدىنا باسقا ماسەلە. سول سەكىلدى ساقالدى قۇرىلىستى كورگەن ەل كوپىردىڭ ءاۋ-جايىنا الاڭدايدى.
– تاۋەلسىزدىك العالى كوتەرىپ كەلە جاتقان ماسەلەنى قاسىم-جومارت توقاەۆ تەز ارادا-اق شەشىپ بەردى. مىڭ دا ءبىر العىس. ءبىر عانا كوپىر ءۇش اۋداننىڭ ەكونوميكاسىنا, كوشى-قونىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. بىراق سوزبۇيداعا سالماي تەزىرەك اياقتاپ بەرسە دەيمىن. وسىناۋ وتكەل بەرمەس وتكەل ءۇشىن تۇكپىردەگى مارقاكولدىڭ حالقى قوپارىلا كوشىپ كەتتى. اۋىلدار قاڭىرادى. بىرنەشە اۋىل قۇرىدى. ەندى ونىڭ ءبارىن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس, بىلەمىن. بىراق شەكارا شەبى بوس قالماۋى ءۇشىن قالعان حالىقتى ۇستاپ قالۋىمىز كەرەك. ۇستاپ قانا قالماي, تۇرمىسىن جاقسارتۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ەڭ كەرەگى وسى كوپىر شىعار. ماسەلەن, كوپىردىڭ ارعى باسىنداعى سامار اۋدانىنا قاراستى ق ۇلىنجون اۋىلى مەن بەرگى باسىنداعى كۇرشىمنىڭ قۇيعان اۋىلىندا دا تىرشىلىك جاندانادى. ءتۋريزمنىڭ تىنىسى كەڭەيەدى, – دەيدى مارقاكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر ابزال مۇحامەدجانوۆ.
ايتسا, ايتقانداي. كوپىر تۇسكەن سوڭ ساياحاتشىلار قيىن كەرىش, مارقاكولدى اسىپ ءوتىپ, يرەك اسۋىمەن كاتونقاراعايعا تۇسەر ەدى. اتام زاماننان ايتىلىپ كەلە جاتقان «التايدىڭ التىن ساقيناسى» وسى جول بولار ەدى. ال وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ كوپىردىڭ ۋاقتىلى ءارى ساپالى اياقتالاتىنىن ايتىپ, حالىقتىڭ كوڭىلىن جايلاندىرىپ قويدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى
