بولاشاق اەس ماماندارىن دايارلايدى

گەرمانياعا بارعان ساپارىندا ءبىزدىڭ عالىمدار تريتي, KALOS ادىسىمەن ليتي كەراميكا پەببلدەرىن ءوندىرۋ قوندىرعىسى, تەرمويادرولىق سينتەز ماتەريالدارىن زەرتتەۋ ءتارىزدى اۋقىمدى زەرتحانالار جۇمىسىمەن تانىستى. بۇگىندە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ماگاتە, بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى, MIT, Chioda corporation, سERN سىندى əلەمنىڭ 30-دان اسا جەتەكشى عىلىمي ۇيىمدارىمەن جانە ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىعى دامىپ كەلەدى.

ماگاتە ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, الداعى 10 جىلدا ۋرانعا دەگەن سۇرانىس ەكى ەسەگە دەيىن ارتىپ, 2030 جىلى الەمدە 160 اتوم رەاكتورى, ونىڭ 135-ءى ازيا ەلدەرىندە سالىنادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سوعان وراي اتوم سالاسى ماماندارىنا قاجەتتىلىكتىڭ ارتۋى دا زاڭدىلىق. قازىرگى كەزدە الەم ەلدەرى بەيبىت اتوم ونەركاسىپتىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق عى­لىمعا تاۋەلدى ءارى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور­دى دامىتۋعا جول اشاتىن الەۋەتتى سالا ەكەنىنە باسىمدىق بەرىپ وتىر.

رەاكتورلار نارىعىن تالداۋمەن اينالىساتىن «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە قۇرىلىسى جوسپارلانىپ وتىرعان بولاشاق اتوم ەلەكتر ستانساسىنا ونەركاسىپتىك-وندىرىستىك ماقساتتاعى 2 مىڭداي مامان قاجەت. وسى ورايدا مامانداردىڭ مىڭنان استامى (1800) يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا دايارلانادى. ولاردىڭ 1 500-ءى وپە­راتور, ينجەنەر, جابدىقتار مەن جۇيە­لەرگە قىزمەت كورسەتەتىن تەحنيكالىق قىز­مەتكەرلەر بولسا, 300-ءىن جوعارى ءبىلىمدى ماماندار قۇرايدى.

2030 جىلعا قاراي الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ەلي­تا­سىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتىپ وتىر­عان اتوم سالاسىنداعى ىرگەلى جəنە قولدان­بالى زەرتتەۋلەردى, عىلىمي-زەرتتەۋ جəنە تəجى­ريبەلىك كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تاردىڭ تولىق تسيكلىن جۇرگىزىپ وتىرعان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى كەزدە سالاعا كاسىبي ماماندار دايارلاۋى كوش باسىندا تۇر. اكادەميكتەر قانىش ساتباەۆ, جاباعى تاكiباەۆ نەگىزىن قالاعان يادرولىق تەحنولوگيالار عىلىمى وسى ينستيتۋت بازاسىندا جالعاسىن تاۋىپ, اتوم سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 300-دەن اسا عىلىم كانديداتى مەن عىلىم دوكتورى دايارلاندى.

قازىرگى كەزدە رەسەيدىڭ يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى ەڭ ءىرى زەرتتەۋ ورتالىعى – دۋبنا قالاسىندا ەلىمىزدەن بارعان 94 عالىم جۇمىس ىستەپ, اتوم ونەركاسىبىنىڭ  جەتىستىكتەرىن مەڭگەرىپ جاتىر. ال كەيىنگى 10 جىلدان بەرى جاپونيادان كەلگەن عا­لىم­دار ينستيتۋت بازاسىندا 4-بۋىنداعى جو­عارى تەمپەراتۋرالى گاز سالقىنداتقىش رەاكتورلار سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تارمەن اينالىسۋ ۇستىندە.

بيىل اقپان ايىندا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس اراسىندا جاسالعان كەلىسىمدە مامانداردى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنداعى سسر-ق عىلىمي-زەرتتەۋ ستاتسيونارلىق رەاكتورى, سىني ستەند, ءتۇرلى تيپتەگى ۇدەتكىش, 23 عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىندا دايارلاۋ ماقۇلدانعان بولاتىن.

ينستيتۋتتىڭ وندىرىستىك بازاسىمەن ىق­پال­داستىقتا ۇيىمداستىرىلاتىن شا­را­­لاردىڭ دەنى ماماندار تاجىريبەسىن شىڭ­داي تۇسەتىنى انىق. جاقىندا قازاق-بريتان ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋروپالىق يادرو­لىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى – CERN, ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگى جانە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى جانىنان قۇرىلعان 6-حالىقارالىق مەكتەپتە عالىمدار مە­ديتسينا مەن ونەركاسىپتەگى جوعارى ەنەر­گەتيكالىق فيزيكا, ۇدەتكىشتى تەحنيكا, يادرولىق, رادياتسيالىق فيزيكا, را­ديا­تسيالىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى تاجى­ريبەلەرىن تالقىلادى. باس پاتەرى جەنەۆا قالاسىندا ورنالاسقان CERN – ەلەمەنتارلى بولشەكتەر فيزيكاسىن زەرتتەۋ سالاسىنداعى الەمدىك جەتەكشى ۇيىم ءارى ونىڭ زەرتحانالىق مۇمكىنشىلىكتەرى دە زور.

حالىقارالىق 6-مەكتەپ جۇمىسىنا قاتىسقان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريا «جاھاندىق وزگەرىس­تەر, الەمدىك يننوۆاتسيالىق دامۋ, تەحنولوگيا ءداۋىرى عىلىمعا ۇلكەن سەرپىن بەرىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبىر دالەلىندەي, بيىل 13 ماۋسىمدا جەنەۆادا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ۇيىمىنىڭ NA62 ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمىنا قول قويدى. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ NA62 ەكسپەريمەنتىنە قاتىسۋى ەل عىلىمى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى كەزەكتى سىناقتارعا كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنۋ جوسپاردا تۇر», دەدى.

انىعىن ايتقاندا, NA62 – ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ەڭ ۇزدىك ەكسپەريمەنتالدى جەتىستىگى ءارى بۇعان دەيىن جوعارى دالدىكپەن جاسالعان NA48, NA48/1, NA48/2 ەكسپەريمەنتتەرىنىڭ جالعاسى سانالادى. باس ديرەكتور, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك سايابەك ساحيەۆ اتاپ وتكەن­دەي, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ CERN NA62 ىنتىماقتاستىعىنا ەنۋى عالىم­دارىمىزدىڭ الەمدىك عىلىمي جوبا­لارعا قاتىسۋىنا جول اشادى.

– NA62 ۇلكەن «mega science» جوباسىنان كەيىن ينستيتۋت 2028 جىلى HIKE جوباسىنا قاتىسۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل تىزىمدەگى 120 ۇيىمنىڭ 34-قاتارىندا قازاقستان تۇر. بۇل ەل عالىمدارىنىڭ CERN-دەگى ءبىر عانا جوباسى ەمەس. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ NA62 عىلىمي ەكسپەريمەنتىنە قاتىسۋى – وتاندىق عىلىم ءۇشىن ۇلكەن ولجا. بۇل ءبىزدىڭ عالىمدارعا ميللياردتاعان دوللارعا باعالاناتىن ستروۋ سەكىلدى ۇلكەن جۇمىستارعا قاتىسۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداعى ەكىنشى ۇلكەن ماسەلە, ستروۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانا وتىرىپ, ستروۋ-دەتەكتورلارىن ءوزىمىز شىعارا الاتىن بولامىز. سوندىقتان CERN – مۇمكىندىكتەرىمىزدى سىنايتىن ءارى شىڭدايتىن الاڭ. قازىردىڭ وزىندە بۇل ماقساتقا 10-نان اسا مامان دايارلاندى, – دەيدى س.ساحيەۆ.

ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ءبولىم ديرەكتورى حوا­كيم منيح ء«بىزدىڭ عىلىمي ەكسپە­ريمەنت­تەرىمىزگە قازاقستاننىڭ قوسىلۋى, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ Nا62 ەكسپەريمەنتىنە قاتىسۋى الداعى ۋا­قىت­­تاعى بىرلەسكەن جوبالارىمىزدى تەرەڭدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى. CERN-گە مۇشە ەمەس ەلدەرمەن بايلانىس جونىندەگى اعا كەڭەسشى كريستوف شەفەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ىقپالداستىق عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ينتەگراتسيالىق بايل­ا­نىستاردى نىعايتۋمەن قاتار قازاق­ستان عالىمدارىنىڭ بەدەلىن ارتتى­رۋعا ىقپال ەتەدى. CERN-دەگى CMS ىن­تى­ماق­تاستىعىنىڭ مۇشەسى ۆيكتور كيم, فلوريدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلى كاتە­ري­نا كۋزنەتسوۆا, CERN-دەگى Isolde ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ مۇشەسى ماگدالەنا كوۆالسكي, عالىمدار حانس دانيەلسسون, اندرەا چەلەنتانو, سونداي-اق ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, قبتۋ, وزبەكستان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى دا وسى 6-مەكتەپ جۇمىسى اياسىندا قازاقستان عالىمدارىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن تانىسىپ, ءوز تاجىريبەلەرىمەن دە ءبولىستى.

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بازاسىن­داعى نەگىزگى قوندىرعىلاردىڭ ءبىرى – سۋ-سۋ قازاقستان رەاكتورى (CCر-ق/ۆۆر-ك). سسر-ق عىلىمي-زەرتتەۋ رەاكتورى – بولا­شاق اەس-كە قاجەتتى ماماندار دايارلاۋدا تاجىريبە جيناقتايتىن نەگىزگى قۇرىلعى. رەاكتوردا يادرولىق جəنە تەرمويادرولىق رەاكتورلاردىڭ پەرسپەكتيۆالىق ماتەريال­دارىن رادياتسيالىق سىناۋ, مەديتسينا مەن ونەركəسىپ ءۇشىن راديويزوتوپتار ءوندىرۋ, ءəرتۇرلى ماتەريالدىڭ ەلەمەنتتىك قۇرامىن نەيتروندى-اكتيۆاتسيالىق تالداۋ جۇرگىزىلەدى. 2016 جىلدان سسر-ق عىلىمي-زەرتتەۋ رەاكتورى جوعارى بايىتىلعان ۋراننان تومەن بايىتىلعان تۇرىنە اۋىس­تىرىلعان.

– اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارا­لىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا جانە اتوم رەاكتورلارىنا قوياتىن تالاپتارى بىردەي. Aەس ءتۇرى – سۋ-cۋ ەنەرگەتيكالىق رەاكتورى الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىزى. سوندىقتان ەلىمىزدەگى جالعىز ستاتسيونارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ رەاكتورى سسر-ق 1967 جىلدان بىردە-ءبىر وقىس وقيعاسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سسر-ق زەرتتەۋ رەاكتورىنىڭ قۇرىلىمى بولاشاقتا ەلىمىزدە سالىناتىن اەس قۇرىلىمى ىسپەتتى. دەمەك, بۇعان قاراپ الماتىدا 56 جىلدان بەرگى ارالىقتا اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر دەۋگە نەگىز بار, – دەيدى س.ساحيەۆ.

بۇگىندە ينستيتۋت بازاسىنداعى «راديا­تسيالىق قاۋىپسىزدىك» وقۋ ورتالىعىندا راديوەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پەن قورشا­عان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى, دوزيمەتريالىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بىلىكتى ماماندار دايار­لانسا, 2003 جىلى اشىلعان «بۇ­زىل­مايتىن باقىلاۋ» وقۋ ورتالىعى يادرولىق, راديواكتيۆتى زاتتارمەن, يوندىق ساۋلەلەرمەن, قاۋىپتى قالدىقتارمەن جۇمىستاردى جۇيەلەيدى. 2017 جىلى سالىنعان «يادرولىق قاۋىپسىزدىك» وقۋ ورتالىعىندا يادرولىق, راديواكتيۆتى قۇرالدار مەن قوندىرعىلاردى قورعاپ, وقشاۋلاۋمەن اينالىساتىن ماماندار باقىلاۋ جۇرگىزىپ, ەسەبىن, اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ءۇش ورتا­لىقتا وسى جىلداردا 5 مىڭ مامان دايار­لانعان. كەلەر جىلى وڭىرلىك «يادرولىق كريميناليستيكا» وقۋ ورتالىعىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇگىندە ينستيتۋتتا اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ 9 ساراپشىسى قىزمەت ەتەدى.

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا سسر-ق زەرتتەۋ رەاكتورىندا جانە Cyclone-30 تسيكلو­ترونىندا ونكولوگيالىق اۋرۋ­لاردى (يود-131, موليبدەن-99, فتور-18) دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك (كوبالت-57, يريدي-192, سۋرما-124) جانە مەديتسينالىق ماقساتتاعى راديواكتيۆتى يزوتوپتاردى ءوندىرۋدىڭ تولىق تسيكلى جولعا قويىلعان. وسى ورايدا ينستيتۋت عالىمدارى يادرو­لىق فيزيكا عىلىمىنىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى جاڭالىقتارىن ونەركاسىپتىك كەشەندەر, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ارحەولوگيانىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋمەن قاتار قىرعىزستان, رەسەي, گەرمانيا نارىعىنا ەكسپورتتاپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا راديوفارمپرەپاراتتاردى فرانتسيا, تۇركيا, اقش-قا شىعارۋ جوس­پاردا بار. ەلىمىزدە راديواكتيۆتى يزوتوپتار ءوندىرىسى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 114 پايىزعا ارتقان. بىلتىر گەرمانياعا العاش رەت كوبالت-57 جەتكىزىلگەن بولاتىن. ينستيتۋت بازاسىندا وندىرىلەتىن جارانى زارارسىزداندىرىپ, ينفەكتسيادان قورعايتىن Aqua dress مەديتسينالىق-كوسمەتيكالىق ستەريلدى گيدروگەلدى تاڭعىشتارى مەن تەرىگە ارنالعان شۋنگيتتى ماسكالار ءوندىرىسىن دامىتۋ دا وتاندىق وندىرىسكە سەرپىلىس بەرەتىنى ءسوزسىز. قازىرگى كەزدە عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ اياسىن­دا بۇل ءوندىرىستى دامىتۋ مۇمكىنشىلىگى زور.

ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس الەۋەتىن دامىتۋدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ رادياتسيالىق وڭدەۋ ءادىسى ارقىلى سۋدان تارايتىن اۋرۋلار, ساۋلەلەنگەن سۋدا بولاتىن حيميالىق رەاكتسيالار زياندى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ, زياندى ميكروورگانيزمدەردى جويۋ اسەرىنە قاتىستى جاساعان جوبالارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. رادياتسيالىق وڭدەۋ وزونداۋعا قاراعاندا ۇنەمدى ءارى حلورلاۋدان الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىن, الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا تيگى­زەتىن پايداسى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن ينس­تي­تۋت عالىمدارى الدەقاشان دالەلدەدى. ەن­دىگى كەزەكتە بەيبىت اتومنىڭ ەل ەكو­نو­ميكاسىنداعى الەۋەتىن ارتتىرا وتى­رىپ, ونىڭ جەتىستىگىن ونەركاسىپتە ءتيىم­دى قولدانۋعا باعىتتالعان جوبالارعا جول اشۋ كەرەك.

الماتى