سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
باسقوسۋدى اشقان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى دەڭگەيدەگى جيىنعا قاتىسۋ ءۇشىن تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى – قازاقستانعا ارنايى كەلگەن مەملەكەتتەر باسشىلارىنا ايرىقشا ءىلتيپات بىلدىرە كەلىپ, ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسى قازىر تولىققاندى, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالعانىنا نازار اۋداردى.
– «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى-2040» اتتى قۇجات بەكىتىلدى. ەڭ باستىسى, باۋىرلاس ەلدەردىڭ بىرلىگىن بەكەمدەي تۇستىك. ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتتىق. ءبىز بابالار وسيەتىن ورىنداپ, تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماعىن نىعايتىپ كەلەمىز. ەندىگى ماقسات – ءوزارا سەنىمگە جانە باۋىرلاستىققا نەگىزدەلگەن بىرلىگىمىزدى ساقتاپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا تابىستاۋ. تۇركى الەمى جاھاندىق ىقپالى بار ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس جاساپ وتىر. باسقا مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ۇستانىمدارىنا باسا ءمان بەرەتىن بولدى. سوندىقتان تۇركى حالىقتارىنىڭ ىقپالداستىعىن ارتتىرا ءتۇسۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان كەيىن پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىن ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىعى «تۇركى ءداۋىرى!», ياعني «TURKTIME!» ۇرانىمەن وتەتىنىن جەتكىزدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ سالت-ءداستۇر (Traditions), بىرىزدەندىرۋ (Unification), رەفورمالار (Reforms), عىلىم (Knowledge), سەنىم (Trust), ينۆەستيتسيا (Investments), مەدياتسيا (Mediation), ەنەرگيا (Energy) اتتى سەگىز ماسەلەگە باسىمدىق بەرەتىنىن اتاپ ءوتىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە توقتالدى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, تۇركى بىرلىگىن دارىپتەۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى ءبىزدىڭ تاريحىمىز, مادەنيەتىمىز, ءتىلىمىز, ءدىلىمىز ورتاق. وسىعان بايلانىستى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ, ونىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ تۋلارىن جانە ەمبلەمالارىن ءبىر ۇلگىگە كەلتىرگەن ءجون.
– بۇگىن وزدەرىڭىزگە ۇسىنىلعان ەسكيزدەردى بىرگە قاراپ, ورتاق شەشىم قابىلدايمىز. بۇل تاريحي ءسات بولماق. تاريحتان سىر شەرتەتىن ورتاق مۇراعاتتى زەرتتەپ, ۇرپاققا اقيقاتتى جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. قۇزىرلى ورگاندارىمىزعا بەيمالىم دەرەكتەردى بىرلەسىپ زەردەلەۋدى تاپسىرۋدى ۇسىنامىز. بۇل, شىن مانىندە, ماڭىزدى جۇمىس بولماق, سەبەبى ورتاق تاريحىمىزدا ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن اقتاڭداقتار بار. سونداي-اق ەلدەرىمىزدىڭ تەلەحيكايالارىن ءوزارا ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. اسىرەسە بالالارعا ارنالعان انيماتسيالىق فيلمدەردى كوبىرەك تاراتقان ءجون. بۇعان الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋ, تانىمال مەديا تۇلعالاردى جۇمىلدىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. سول ارقىلى جاستارىمىزدى رۋحاني تۇرعىدان جاقىنداستىرۋعا مۇمكىندىك تۋارى ءسوزسىز, – دەدى پرەزيدەنت.
ورتاق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ سەنىمدى كەپىلى
قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتار دامۋى وتە ماڭىزدى دەپ سانايدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ستاندارتتارى مەن تەرمينولوگياسىن جۇيەلەۋدى ۇسىندى. سوندىقتان مودەلدىك زاڭ جوباسىن قىسقا مەرزىم ىشىندە قاراپ, ونى ماقۇلداۋعا شاقىرعان قاسىم-جومارت توقاەۆ:
– بۇل باستاما تاۋارلارىمىزدى ورتاق نارىققا ەركىن شىعارۋعا جول اشادى. ال بىرىڭعاي ستاندارتتار ىشكى جالپى ءونىمدى جىل سايىن شامامەن 1 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ەلدەرىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 1,4 تريلليون دوللارعا جۋىقتادى. بيىل ۇيىم مۇشەلەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 22 ميلليارد دوللاردان استى. ورتاق تالاپتار بەكىتىلسە, بۇل كورسەتكىشتى 1,5 ەسە ۇلعايتۋعا بولادى. بۇدان بولەك, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ رەفەرەنتتىك ورتالىعىن قۇرعان ءجون دەپ سانايمىن. بۇل ورتالىق ءونىمدى سىناۋ ناتيجەلەرىن ءوزارا تانۋعا, سونداي-اق حيميا جانە تاماق ونەركاسىبى سالالارىندا جاڭا زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى.
پرەزيدەنت اتاعان ءۇشىنشى باسىمدىق – رەفورمالار. مەملەكەت باسشىسى ۇيىم قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ جانە حالىقارالىق ىقپالداستىق جونىندەگى بىرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
– تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى وكىلدەرىمىزدى تاعايىنداۋ ماسەلەسىن تەزىرەك شەشۋگە شاقىرامىن. سونداي-اق حاتشىلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىز. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ سايلاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ قاجەت. ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىن قۇرۋعا بولادى. سوڭعى كەزدە ءبىزدىڭ ۇيىمعا حالىقارالىق جانە ايماقتىق قۇرىلىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى. ءبىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا بايقاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى باستامانى قولدايمىز. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى ۇسىنامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىمي ارىپتەستىك ارقىلى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارىنا الەمدەگى ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالدارى مەن ءتىل ۇيرەتەتىن بولىمدەر اشۋدى, بىرلەسكەن عىلىمي شارالار وتكىزىپ, تاجىريبە الماسۋدى, سونداي-اق جاساندى ينتەللەكتىنى, تسيفرلىق جانە اەروعارىش ونەركاسىبىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, قازىرگىدەي حالىقارالىق احۋال تۇراقسىز, الماعايىپ كەزەڭدە تۇركى جۇرتىنىڭ بىرلىگىن بەكەمدەي ءتۇسۋ ماڭىزدى.
– بۇل – ورتاق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ سەنىمدى كەپىلى. قارۋ-جاراق جانە ەسىرتكى ساۋداسىنا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, كوشى-قونعا قاتىستى سىن-قاتەرلەر كوبەيدى. مۇنداي قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا مەن كەلەسى جىلى استانادا مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ 3-وتىرىسىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ قارجىلىق تەرگەۋ ورگاندارى اراسىندا قىلمىسپەن بىرگە كۇرەسۋ جانە اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋ ماڭىزدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەدياتسيانىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قاجەت
مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسيانى التىنشى باسىمدىق رەتىندە اتادى. ارىپتەستەرىن ايماقتار اراسىندا ساۋدا-ساتتىقتى كەڭەيتىپ, ەكونوميكاعا قارجى قۇيۋعا باسا ءمان بەرۋگە شاقىردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ىستە تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى ەرەكشە ءرول اتقارادى.
– تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ءۇشىن «جاسىل قارجى» نارىعىن دامىتۋ قاجەت. قازاقستان «تۇركى «جاسىل قارجى» كەڭەسىن» قۇرۋدى ۇسىنعانىن بىلەسىزدەر. استانا قالاسىنا تۇركى الەمىنىڭ قارجى ورتالىعى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى باستاما قولداۋعا يە بولدى. سىزدەرگە شىنايى العىسىمدى ايتامىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اينالامىزدا كۇردەلى احۋال قالىپتاسقان قازىرگى كەزەڭدە مەدياتسيانىڭ دا ءرولىن ارتتىرۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى رەسەي مەن ۋكراينا, يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى قاندى قاقتىعىستاردى, باتىستا بەلەڭ العان زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەسىن مىسالعا كەلتىرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باستى مىندەت ەكەنىن ايتتى.
– وسى ورايدا قازاقستاننان پالەستينا حالقىنا 1 ميلليون دوللار كولەمىندە گۋمانيتارلىق كومەك بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم. ونداعان جىل بويى شەشىمىن تاپپاعان وزەكتى ماسەلەلەردى زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ جانە لاڭكەستىك ادىستەر ارقىلى شەشۋ مۇلدەم دۇرىس ەمەس. قازاقستان مۇنداي تاسىلدەردى قاتاڭ ايىپتايدى. احۋال ۋشىعىپ كەتسە, ونىڭ سالدارى ءتىپتى اۋىر بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە كەز كەلگەن جانجالدى بەيبىت كەلىسسوز جانە ديپلوماتيالىق ديالوگ ارقىلى عانا شەشۋگە شاقىرامىز. ءبىز ءۇشىن ءار ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ جانە ونىڭ ىشكى ىسىنە قول سۇقپاۋ – باستى باسىمدىق. حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ماڭىزدى. قازىر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قىزمەتى توقىراۋعا تۇسكەنى جاسىرىن ەمەس. وسىنداي كەزدە باس اسسامبلەيانىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كەرەك. بۇل رەتتە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋ ىسىندە مەيلىنشە سىندارلى بولۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
«جاسىل ەنەرگەتيكا» سالاسىندا بىرىگۋ ماڭىزدى
سەگىزىنشى باسىمدىق – ەنەرگيا. بۇل ماسەلەگە ايرىقشا توقتالعان قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى باستامالارى جونىندە باياندادى.
– قازاقستان جاڭا قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا, جاڭعىرتۋعا جانە ونى تاسىمالداۋ جولىن ارتاراپتاندىرۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر. ءبىز گەولوگيالىق بارلاۋ, قۋات ءوندىرۋ ىستەرىنە وزىق تاجىريبەنى جانە تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە ايرىقشا كوڭىل بولەمىز. مۇناي-حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز. سونىمەن قاتار «جاسىل ەنەرگەتيكا» سالاسىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. مەن بيىل قازاقستاندا حالىقارالىق ەنەرگەتيكا فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىندىم. كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى فورۋم كەزىندە كەڭىنەن تالقىلاۋعا بولار ەدى. قازاقستان كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جانە تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىنا باسا ءمان بەرەدى. 2026 جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن كليمات ماسەلەسىنە ارنالعان ايماقتىق سامميت وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. تۇركى باۋىرلارىمىز بۇل باستامالاردى قولدايدى دەپ سەنەمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارىن بىرلىككە شاقىردى. قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى بىرىگۋ, ءوزارا كومەك كورسەتىپ, ءتيىمدى ءىس-ارەكەت جاساۋ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ ءبارى تۇركى الەمىن وركەندەتۋگە, ەلدەرىمىزدىڭ ىنتىماعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنىن جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار سامميتتە ۇيىمنىڭ قازىرگى توراعاسى – وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, تۇرىكمەنستان حالك ماسلاحاتىنىڭ توراعاسى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ, ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومىراليەۆ ءسوز سويلەدى.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتەر باسشىلارى ۇيىمعا بىرقاتار ماقسات-مىندەت جۇكتەدى. بۇدان بولەك, ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. باسقوسۋدا تۇركى ەلدەرىنىڭ بىرلىگىن كۇشەيتۋگە قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى ءۇشىن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ «تۇركى الەمىنىڭ ەڭ جوعارعى وردەنىمەن» ماراپاتتالدى.
جيىن قورىتىندىسىنىڭ جارعىسىنا سايكەس مەملەكەتتەر باسشىلارى 12 قۇجاتقا قول قويدى. اتاپ ايتساق, استانا اكتىسى, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ح ءسامميتىنىڭ دەكلاراتسياسى, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتى «تۇركى الەمىنىڭ ەڭ جوعارعى وردەنىمەن» ماراپاتتاۋ تۋرالى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشىمى بار. سونداي-اق قول قويىلعان قۇجاتتار قاتارىندا – تۇركى الەمىنىڭ قارجى ورتالىقتارى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشىمى, تۇركى ىنتىماقتاستىعى ۇيىمدارىنىڭ جاڭا تۋلارىن قابىلداۋ تۋرالى شەشىمى, تاعايىنداۋلار تۋرالى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشىمى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ بايقاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم, 6 اقپاندى تابيعي اپاتتار قۇرباندارىن ەسكە الۋ جانە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ىنتىماقتاستىعى كۇنى دەپ بەكىتۋ تۋرالى شەشىم, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى حاتشىلىعىنىڭ بيۋدجەتىن باسقارۋ ەرەجەسى تۋرالى شەشىم, «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى تۇراقتى وكىلدەرى جونىندەگى ەرەجەنى» ازىرلەۋ تۋرالى شەشىم, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءتيىستى مەكەمەلەرى اراسىنداعى مەترولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى حاتتاما مەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كولىك بايلانىسى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارى بار.
سونىمەن ۇيىمنىڭ توراعالىعى قازاقستانعا تابىستالدى. تۇركى جۇرتىنىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگى ءۇشىن جاۋاپتى مىندەتتى العان ەلىمىزدىڭ الدىندا ۇلكەن جۇمىس تۇر. ەندىگى جەردە تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ باسىم باعىتتارىن باعامداۋدان بولەك, وتاندىق ديپلوماتتاردىڭ كۇش-جىگەرى ترانسكاسپي كولىك ءدالىزىنىڭ قايتا ىسكە قوسىلۋىمەن جانە لوگيستيكالىق الەۋەتتىڭ ىسكە اسىرىلۋىمەن ايتارلىقتاي وسەتىن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزۋگە ءتيىس. ەلىمىز تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ نەگىزگى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى باۋىرلاس حالىقتى ءبىر مۇددەگە توعىستىرىپ, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى بەرىك ساقتانۋعا شاقىرا بەرمەك. تۇركىلەر تۇگەل تىزە قوسىپ, سىن-قاتەرلەردى جۇمىلا كوتەرۋدى ماقسات تۇتاتىن ۇيىمنىڭ جۇمىسى جەمىستى بولۋ ءۇشىن قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ كوشباسشىلىعى مەن بەدەلى وڭ ناتيجە بەرەرى انىق.
