سۋارمالى جەرگە ەرەكشە قامقورلىق كەرەك

سۋ – شەكتەۋلى رەسۋرس, ونىڭ كولەمىنىڭ ازايۋى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەدى. مەملەكەت باسشىسى  جول­دا­ۋىندا «ىشكى سۋ رەسۋرستارىن ۇنەم­دەپ پايدالانۋ وتە ماڭىزدى. سۋدى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيا وتە باياۋ ەنگىزىلۋدە. ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە سۋدى ەڭ كوپ جۇمسايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ونىڭ 40 پايىزى بوسقا ىسىراپ بولىپ جاتىر. سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ 60 پايىزى توزىپ تۇر... ەڭ الدىمەن, سۋدى ۇنەمدەيتىن وزىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ ءىسىن تەزدەتىپ, ونى قولدانۋ اۋماعىن جىل سايىن 150 مىڭ گەكتارعا دەيىن كەڭەيتۋ كەرەك... سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ – اسا ماڭىزدى جانە شۇعىل مىندەت. سۋدى نورماتيۆتەن ارتىق جۇمساعاندار ونىڭ اقىسىن جوعارى تاريفپەن تولەۋى كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتساق, سۋدى بارىنشا ۇنەمدەۋىمىز قاجەت», دەپ ناقتىلاي تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.

رەسپۋبليكا بويىنشا بۇگىنگى تاڭدا توزىعى جەتكەن سۋ قويمالارىنىڭ ۇلەس سال­ما­عى – 20 پايىز, سۋ توراپتارى – 38 پا­يىز, كانالداردىكى 46 پايىزدى قۇرايدى. ولار كۇردەلى جوندەۋدى كەرەك ەتەدى.

اسىرەسە جەكەمەنشىك يەلىگىنە ءوتىپ كەت­كەن سۋ قويمالارى مەن كانالداردىڭ جاعدايى وتە قيىن. ولاردىڭ يەلەرى ءوز وبەكتىلەرىن جوندەۋگە ەشقانداي شىعىن شىعارماستان شارۋالاردان پايدالانعان سۋدان اقشا جيناۋمەن عانا اينالىسىپ كەلگەن. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شاعىن سۋ قويمالارى مەن توعانداردىڭ, بىرقاتار ارىق پەن كوللەكتوردىڭ يەسى جوق. سون­دىق­تان بۇل وبەكتىلەردىڭ ءبارىن تەح­ني­كالىق ينۆەنتاريزاتسيادان وتكىزىپ, پاس­پورت­تاۋعا تۋرا كەلەدى.

ۇكىمەت الداعى جىلى قالپىنا كەل­تى­رۋدى, كۇردەلى جوندەۋدى كەرەك ەتەتىن سۋ قوي­مالارى مەن گيدروتەحنيكالىق عيما­رات­تاردىڭ, كانالداردىڭ ءتىزىمىن بەكى­تىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءتيىستى قارجى بولۋگە ءتيىس. بۇل شارالار وبلىستار مەن اۋدانداردا دا قولعا الىنىپ, اتقارىلعانى ءجون.

بۇگىندە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى, اتاپ ايتقاندا, قانت, كۇرىش, جۇگەرى, وسىمدىك مايى, كوكونىس, جەمىس-جيدەكتەر مەن ءجۇزىم, مال مەن قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە قاجەتتى جوعارى بەلوك­تى جەمشوپ داقىلدارى سۋارمالى جەرلەردە وندىرىلەدى.

كەيىنگى جىلدارى سۋارمالى جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەندەپ, مىڭداعان گەكتار جەر اينالىمنان شىعىپ, حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردىڭ جاعدايى اۋىرلاي تۇسۋدە. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ەلىمىزدە 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا سۋارمالى جەرلەر كولەمى 300 مىڭ گەكتارعا ازايىپ, 575 مىڭ گەكتار سۋارمالى ەگىستىك جەر اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالعان. 20 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر جەكەمەنشىك ءۇي, جول, ءوندىرىس ورىندارىن سالۋعا جانە باسقا ماقساتتارعا بەرىلگەن. ال پايدالانىلىپ جاتقان سۋارمالى جەرلەر تۇزدانىپ, قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەندەۋدە, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى جوقتىڭ قاسى, ەگىستىك قۇرىلىمدارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەر كولەمى بارلىق ەگىستىكتىڭ 6 پايىزىن قۇراپ, ەگىنشىلىك ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزى وندىرىلگەن بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە جۋىق تومەندەپ كەتكەن. حالقى تىعىز, نەگىزىنەن سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن الماتى, جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا سۋارمالى جەرلەردىڭ 15-35 پايىزى پايدالانىلمايدى. ال قولدانىستاعى سۋارمالى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگى 25-50 پايىزعا تومەندەگەن. باسقا وبلىستاردا دا جاعداي ءماز ەمەس. ەلوردا حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىگى مول اقمولا وبلىسىندا 2000-جىل­داردىڭ باسىندا بولعان 38,5 مىڭ گەك­تار سۋارمالى جەردىڭ نەبارى 6-7 پايىزى عانا پايدالانىلۋدا. كەزىندە ءوزىن-ءوزى كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان وبلىس بۇگىندە, ونى سىرتتان تاسىمالدايدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىق سانى تەز ءوسىپ كەلە جاتقان استانا قالاسىنا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ جونىندەگى تاپ­سىر­ما­سىنىڭ ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماي وتىرعانىن كورسەتەدى.

ەگەر سۋارمالى جەرلەردىڭ گيدرو­مە­ليو­­را­تيۆتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, ءتيىستى اگرو­تەحنيكالىق نورمالار مەن ەرە­جە­لەردى ساقتاساق جانە جوعارى سۇرىپتى تۇ­­قىم­داردى قولداناتىن بولساق, گەكتار مول­شىلىعىن 1,5-2 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىن ەدى. انىعىنا كەلگەندە, ەلىمىزدى ازىق-ت ۇلىك ونىم­دەرىنىڭ بارلىق تۇرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە (ليمون, اپەلسين, باناننان باسقا) ءبىزدىڭ جاعدايىمىز تولىق جەتەدى. ول ءۇشىن سۋار­مالى جەرلەردى ينتەن­سيۆ­تى پايدالانىپ, مەملەكەتتىك قول­داۋ مەن ين­ۆەستيتسيا تار­تۋ شارالارىن كۇشەي­تۋىمىز كەرەك.

اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ «التىن قورى» بولىپ ەسەپتەلەتىن سۋارمالى جەرلەر كىم­­نىڭ مەنشىگىندە بولماسىن, ەل يگىلى­گى­نە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. سوندىقتان زاڭ تالاپ­تارىنا ساي جەر پايدالانۋشىلارعا سۋار­مالى جەردىڭ قۇنارلىلىعى مەن ونىم­دى­لىگىن ارتتىرۋعا قاتاڭ تالاپ قويۋمەن بىرگە, ولاردى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كەرەك.

ال ەندى قالىپتاسقان جاعدايدىڭ سە­بەپ­­­­تەرىنە كەلسەك, اۋىل شارۋاشى­لى­عىن­­­داعى جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا شارۋا­­­شى­لىقتار ۇساقتالىپ, بۇرىنعى ىشكى شارۋا­شى­لىق كانالدار مەن كارىزدىك جۇيە­لەر, تىك درەناج ۇڭعىمالارى شارۋا­شى­لىقارا­لىق وبەكتىلەرگە اينالىپ, كوپ­شىلىگى يە­سىز قالدى. ۇساق شارۋا قوجا­لىق­تارىندا قارجى, تەحنيكا بولماي سۋ جانە كارىز جۇيەلەرى ۋاقتىلى تازالانباي, ۇيىق باسىپ, سۋ تارتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ, جەراستى سۋلارىنىڭ كوتەرىلۋىنە, جەر­دىڭ سورلانۋىنا, باتپاقتانۋىنا اكەلدى. سۋار­مالى جەرلەرگە اعىمداعى جانە كۇر­دە­لى تەگىستەۋ جۇمىستارى كوپتەن بەرى جۇر­گىزىلمەۋدە. بۇل سۋدى پايدالانۋدا ىسى­راپشىلدىققا سەبەپ بولىپ وتىر.

ءبىرىنشى كەزەكتە سۋارمالى جەرلەردى, ونىڭ گيدرومەليوراتسيالىق ينفرا­قۇ­رىلىم جۇيەلەرىن تولىق تۇگەندەۋدەن وتكىزىپ, ەسەبىن الىپ, مەنشىك يەلەرىن انىق­تاپ, ول جۇيەلەردىڭ تۇراقتى ساپالى جۇ­مىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ال پاي­دالانىلماي جاتقان 575 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ, ينۆەستيتسيا, زاەم تارتۋ جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭمەن اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قايتارۋ قاجەت. سوندا ءبىز ءار گەكتار سۋارمالى جەردەن ورتا ەسەپپەن 500-700 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونى­مىن وندىرگەندە, رەسپۋبليكا بويىنشا اۋىل­­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدى 250-300 ملرد تەڭ­­گەگە ارتتىرامىز.

ال قول­دانىستاعى 1,4 ملن گەكتار سۋار­مالى جەردىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاق­سار­تۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قو­ماقتى قاراجات, ارنايى تەحنيكالار قاجەت. سەبەبى سۋارمالى جەرلەر ءتالىمى جەرلەرمەن سالىستىرعاندا گەكتارىنا 1,5-2 ەسە ارتىق قوسىمشا شىعىنداردى تالاپ ەتەدى. اتاپ ايتار بولساق, ولار كانالدار مەن كارىز جۇيەلەرىن تازالاۋ, تىك درەناجداردى كۇتىپ ۇستاۋ, ونىڭ ناسوس­تا­رىن, ەلەكتر جەلىلەرىن جوندەپ, پاي­دالانۋ, سور شايۋ جانە تاعى باسقا جۇ­مىستاردى قامتيدى. سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردى جىل سايىن اعىمداعى تەگىستەۋدەن, 3-4 جىل سايىن كۇردەلى تەگىس­تەۋ­دەن وتكىزىپ تۇرۋ قاجەت. ەگىستىك جەر تەگىس بولماسا سۋارۋ بارىسىندا ءبىر جەر كولدەنىپ, ال ءبىر جەرلەرگە ىلعال شىقپاي شولدەنىپ, سۋ ىسى­راپشىلىعىنا جول بەرىلەدى, ەگىن ونىمدىلىگى تومەندەيدى, ەڭ باس­تىسى سۋارمالى جەر ىستەن شىعادى. مىنە, جوعا­رى­داعى اتالعان گيدرومەليوراتيۆتىك جۇ­مىس­تاردى اتقارۋ ءۇشىن قوسىمشا قارا­جات, ارنايى تەحنيكالار, وندىرىستىك بازاسى بار مامانداندىرىلعان كاسىپورىن قاجەت. ال ۇلتاراقتاي جەرىنە ەگىن ەگۋگە, تۇقىم, جانارماي الۋعا, تەحنيكا جالداۋعا قارجى تاپپاي وتىرعان شارۋالاردىڭ جوعارىدا اتالعان مەليوراتيۆتىك شارالاردى اتقارۋعا مۇلدەم شامالارى كەل­مەي­دى. ناتيجەسىندە, شارۋالار ءوز پروب­لەمالارىمەن وزدەرى قالىپ, سۋارمالى جەرلەر ىستەن شىعىپ, قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەندەدى. ءوزى جەتپەي جاتقان اعىن سۋ ىسىراپ بولدى.

سۋارمالى جەرلەردى تۇزدانۋدان ساقتاپ, سۋدىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن تىك درەناج ۇڭعىمالارىن قالپىنا كەلتىرۋ, ونى پايدالانۋ شارۋالار مەن سۋ پايدالانۋشىلار كووپەراتيۆتەرىنىڭ شاماسى كەلمەيتىنىن كوپجىلدىق تاجىريبە كورسەتتى. سوندىقتان بۇل ۇڭعىمالاردى ۇستاۋ, جوندەۋ جانە پايدالانۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق كوممۋنالدىق مەكەمە اشىلىپ, سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن اۋدانداردا اۋىلشارۋاشىلىق تا­ۋار وندىرۋشىلەرمەن كووپەراتسيا نەگىزىندە بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋلەرى كەرەك. سونىمەن قاتار ۇڭعىمالار تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان جاع­داي­دا ولاردىڭ سۋىن دا قايتالاپ دا­قىل­داردى سۋارۋعا بولادى. سۋارمالى جەرلەردە سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋدىڭ ءبىر جولى  – قازىرگى زامانعى سۋ ولشەۋىش قۇرالدارىن ورناتۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋ. اۋىسپالى ەگىستى, وزات تاجىريبە مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن كوتەرۋگە, اعىن سۋدى ۇنەم­دەپ, توپىراق قۇنارلىعىن ارتتىرۋعا, مول ءونىم الۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇساق شارۋا­شىلىقتاردى كووپەراتسيا نەگىزىندە ىرىلەن­دى­رۋدى جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرۋ قاجەت.

 بۇگىندە ەلىمىزدە 1 گەكتار سۋارمالى جەرگە اعىن سۋ نورمادان ارتىق جۇم­سا­لادى, سۋ پايدالانۋ كوەففيتسەنتى تومەن. رەس­پۋبليكا بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەف­في­تسيەنتى 0,72 بولسا, جامبىل, وڭ­تۇس­تىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا ول 0,6 عانا بولىپ وتىر. ەگەر ەلىمىز بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتىن 0,82-گە كوتەرسەك, 127 000 گەكتار جەردى سۋلان­دى­راتىن 1 ملرد 272 ملن تەكشە مەتر سۋ ۇنەمدەلەدى ەكەن. دامىعان ەلدەردە 1 تەكشە مەتر سۋعا 2,5-6,0 كيلو اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وندىرىلسە, بىزدە نەبارى 0,4-0,8 كيلو نەمەسە 6-7 ەسە از وندىرىلەدى. ال 1 كيلو ءونىم وندىرۋگە دامىعان ەلدەردە 160-400 ليتر سۋ جۇمسالسا, بىزدە 1200-2500 ليتر اعىن سۋ جۇمسالادى.

سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ ەڭ وزىق ءتۇرى – ەگىستىكتى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى. بۇل ءتاسىل سۋدى 2-3 ەسە ۇنەمدەيدى, تىڭايت­قىشتاردى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 2 ەسەگە, گەكتار ونىمدىلىگى 3-4 ەسەگە وسەدى, ناتي­جەسىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتادى. بۇگىندە وسى تاسىلمەن سۋارىلاتىن جەر كولەمى ەلىمىزدە نەبارى 280 مىڭ گەكتاردى عانا قۇرايدى. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ارقىلى ونى قولدانۋ اۋماعىن جىل سايىن 150 مىڭ گا كەڭەيتۋ تۋرالى تاپسىرماسى وتە ماڭىزدى. بۇل تاپسىرما – وتە وزەكتى. ونى ءتيىمدى اتقارۋ ءۇشىن ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە ەلى­مىز­دە تامشىلاتىپ جانە جاڭ­بىر­لاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرىنە قاجەتتى قۇرال­دار شى­عاراتىن زاۋىت سالۋدى شەشۋگە ءتيىس. ايت­پە­سە بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋ وتە قيىن بولادى. سۋارۋدىڭ وسى ءتاسىلىن ون­دىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن شارۋالارعا سۋبسي­ديا­لار مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بە­رىلۋ­گە ءتيىس.

مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا سۋارمالى جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا جىل سايىن قاجەتتى قاراجات ءبولىنىپ وتىرسا, ول گەكتار ونىمدىلىگىن 30-35 پايىز ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى ەكەن. ناتيجەدە, رەسپۋبليكا بويىنشا سۋارمالى جەرلەردەن قوسىمشا 120-130 ملرد تەڭگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وندىرىلەدى, ياعني مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن 1 تەڭگە 5-6 تەڭگە بولىپ قايتارىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدى سۋبسيديالاۋ جىل سايىن سارالانىپ, جە­تىل­دىرىلىپ وتىرۋى كەرەك, ول تاۋار ءون­دى­رۋشىنى قولداپ, ونى مول ساپالى ءونىم الۋعا ىنتالاندىرۋعا ءتيىس, اسىرەسە, سۋارمالى جەرلەردە ەگىلەتىن داقىلدار جوعارى نورماتيۆتە سۋبسيديالانۋعا ءتيىس. سەبەبى جوعارىدا ايتىلعانداي 1 گەكتار سۋارمالى جەرگە جۇمسالاتىن شىعىن, ءتالىمى جەرلەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم جوعارى جانە الىناتىن ونىمدە 1,5-2 ەسە كوپ. سۋارمالى جەر پايدالانۋشىلاردى مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋمەن بىرگە, ولاردىڭ جەردى ءتيىمدى پايدالانۋداعى جاۋاپكەرشىلىگىن دە كوتەرۋىمىز قاجەت. جەر رەسۋرستارىن باسقاراتىن كوميتەت پەن ونىڭ اۋماقتىق قۇرىلىمدارى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار پايدالانىلماي جات­قان جانە قۇنارلىلىعى تومەن­دەگەن جەر­لەردى قايتارىپ الۋ تەتىگىن جە­تىل­دىرىپ, باقىلاۋدى كۇشەيتە ءتۇسۋى كەرەك.

بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكادا سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان رەسپۋبليكالىق اقپارات بيۋرو­سى­نىڭ ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىندە سۋار­مالى جەرلەردىڭ كولەمىن, ونىمدىلىگىن مەليوراتيۆتىك جاعدايىن وبلىستار بو­يىنشا كورسەتەتىن دەرەكتەر بولۋى كەرەك. بۇرىننان ايتىلىپ جۇرگەن «مەليوراتسيا تۋرالى» زاڭنىڭ اسا قاجەت ەكەنىن تاعى دا باسا ايتقىم كەلەدى. بۇل زاڭدا جەردى مەليوراتسيالاۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, سۋ شارۋاشىلىعىنا قا­تىس­تى مەملەكەتتىك رەتتەۋ شارالارى, مە­ليوراتسيا جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن كادر­­لار­دى دايىنداۋ مەن قايتا دايارلاۋ جانە تاعى باسقا دا ماسەلەلەر ناق­تى­لا­نۋ­عا ءتيىس.

سۋارمالى جەرلەر كەپىلدى مول ءونىم بەرەتىن, قايتارىمى جوعارى, اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ «التىن قورى» عانا ەمەس, ول – سول وڭىرلەردە تۇراتىن حالىقتىڭ ءومىر, تىرشىلىگى, الەۋمەتتىك جاعدايى, تاعدىرى. سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايى جوندەلسە, ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعى بولادى, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتادى, يمپورت ازايادى, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جاعدايى جاقسارادى.

قۋانىش ايتاحانوۆ,

ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

استانا