كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەكى جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان بۇل «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى كوپتەگەن شاڭىراققا شاتتىق سىيلاپ, بالا ءسۇيۋ باقىتىن بۇيىرتتى. اتالعان باستاما اياسىندا ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ (ەكۇ) باعدارلامالارى بويىنشا بولىنەتىن كۆوتا سانى 7 مىڭعا دەيىن, ياعني 7 ەسە ۇلعايدى. بۇل رەتتە ەكۇ ءادىسى 2010 جىلدان بەرى تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنە قوسىلعانىن, بۇعان دەيىن ەكۇ-عا جىل سايىن 900-1000 كۆوتا ءبولىنىپ كەلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوندا شامامەن 7 جىلعا تاتيتىن كۆوتا كولەمىنە مۇقتاج وتباسىلار ءبىر جىلدا-اق قول جەتكىزىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىلىنا 6 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى ءبولىنىپ وتىر.
بۇگىندە يگى نيەتتەن تۋعان شاراپاتتى باعدارلامانىڭ ناتيجەسى دە قۋانتادى. 2021-2023 جىلدار ارالىعىندا «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى اياسىندا 20 مىڭنان اسا پاتسيەنتكە ەكۇ جاسالدى. ونىڭ ىشىندە 8 مىڭنان اسا جۇكتى ايەل ەسەپكە الىنىپ, 6 مىڭنان اسا بالا دۇنيەگە كەلدى. بۇل شاقالاقتاردىڭ قاتارىندا ەگىزدەن, ۇشەمنەن تۋعان سابيلەر دە بار. دەگەنمەن شامالاپ قاراعاندا, اتالعان باعدارلامانىڭ كومەگىمەن 6 مىڭداي وتباسى ءسابي ءسۇيىپ, باقىتقا بولەندى.
جالپى, باعدارلاما اياسىندا بالا كوتەرۋگە قابىلەتتى جاستاعى ازاماتتاردىڭ سانى ەسكەرىلىپ, اي سايىن مونيتورينگ جاسالىپ, وڭىرلەر بويىنشا ەكۇ كۆوتاسى ءبولىنىپ وتىرادى. رەسپۋبليكا بويىنشا 8 قالادا 27 رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە 19-ى بولىنگەن كۆوتالار بويىنشا ەكۇ قىزمەتىن ۇسىندى. مۇنداي ورتالىقتاردىڭ كوبى الماتى قالاسى جانە الماتى وبلىسىندا بولعاندىقتان, پاتسيەنتتەردىڭ باسىم بولىگىنە وسى وڭىرلەردە قىزمەت كورسەتىلدى. مىسالى, «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى ارقىلى بالا ءسۇيىپ, ارمانىنا قول جەتكىزگەن اقتوبەلىك ءسانيام يسمۋرزينا الماتىداعى «Private Clinic» مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەن ەكەن. بۇگىندە ول – كوركەم ەسىمدى سۇيكىمدى قىزدىڭ اناسى.
– ءبىز وسى ءسابيىمىزدى سەگىز جىل كۇتتىك. بالا تىلەپ بارماعان جەرىمىز, باسپاعان تاۋىمىز قالمادى. ءتۇرلى مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, اۋليەلى جەرلەردى دە ارالاپ شىقتىق. وتاۋ قۇرعان باستاپقى ءۇش جىلدا تەك ۇمىتىمىزگە يەك ارتىپ كەلدىك. بىراق ءبىراز ۋاقىتىمىز ءوتىپ بارا جاتقانىن سەزىنىپ, مەديتسيناعا دا, قازاقى ەمگە دە جۇگىنىپ كوردىك. ارينە, بۇل ۋاقىتتا ەكۇ جاساتۋدى ۇسىنعاندار دا بولدى. الايدا دەنساۋلىعىمىزدى تەكسەرتەيىك, ەمدەلەيىك دەپ جۇرگەندە ارادا ءتورت جىلداي ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. وسى كەزدەردە قارا شاڭىراقتان ەنشىمىزدى الىپ, ءوز الدىمىزعا ءۇيىمىزدى سالىپ دەگەندەي باسقا دا كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن اۋرە بولىپ كەتكەنىمىز دە بار. بۇل رەتتە اقتوبەدە بىزگە ەم جاساپ, جول كورسەتكەن كلارا ۋتيانوۆانىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سول كىسى ءبىزدىڭ ەكۇ ارقىلى بالالى بولا الاتىنىمىزعا كوز جەتكىزىپ, الماتىعا جولداما بەردى. وندا ءبىزدى قارلىعاش اكىمقىزى اتتى دارىگەر قابىلداپ, كوپ كومەك كورسەتتى. ەكۇ جاساتقان كەزىمىزدە بۇل قالادا ءبىرشاما ۋاقىت پاتەر جالداپ تۇردىق. قۇدايعا مىڭ دا شۇكىر, كوز جاسىمىزدى كوردى, تىلەگىمىز قابىل بولدى. ال وسىعان سەبەپكەر بولعان مەملەكەتتەن بولىنگەن كۆوتاعا كوپتەن-كوپ العىسىمدى جاۋدىرۋدان جالىقپايمىن, – دەدى ءسانيام.
قازىر كوركەم اتتى ءسابيدىڭ اناسىنىڭ جاسى – 32-دە, ال اكەسى – 36-دا. ءسانيامنىڭ ايتۋىنشا, اينالاسىندا بالا كۇتىپ جۇرگەن ءوزى شامالاس جاستار بارشىلىق. سونداي جۇپتارعا ءسانيام تىلەۋقورلىق نيەتپەن بۇل باعدارلامانىڭ كومەگىن ايتىپ, وعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولاتىنى جونىندە كەڭەسىن دە بەرىپ ءجۇر ەكەن.
اڭساعان ءسابيىن سۇيگەن تاعى ءبىر كەيىپكەرىمىز – اتىراۋلىق ورىنگۇل ورىنباساروۆا. قايىرى مول كۆوتانى العان ول جولداسىمەن بىرگە ەكۇ ءادىسىن ەلورداداعى «استانا ەكولايف» كلينيكاسىندا جاساتىپتى.
– «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى تۋرالى بىلتىر حاباردار بولدىق. ءبىزدىڭ بالا كۇتىپ جۇرگەنىمىزگە التى جىل ۋاقىت بولعان ەدى. جاسىم بولسا, 32-گە كەلدى, ال كۇيەۋىم – 33-تە. ەكۇ-عا جۇگىنۋ تۋرالى ويلاپ كورگەنىمىزبەن, بۇل قىزمەتتى الۋ وڭايعا سوقپايتىنىن بىلەتىنبىز. ايتەۋىر ءۇمىتىمىزدى ۇزبەي, مەملەكەتتەن ءبولىنىپ جاتقان كۆوتانى الۋعا تالاپتانىپ كوردىك. وسى قادامىمىز ءساتتى بولىپ, اقىرى اسىل ارمانىمىز ورىندالدى. قىركۇيەك ايىندا ءسابيلى بولدىق. تاۋبە! قازىر نازىم ەسىمدى قىزىمىز بار. اتىن اتاسى مەن اجەسى قويدى. بىزگە قولىنان كەلگەن كومەگىن اياماي, بارىنشا قامقورلىق جاساپ, قىزمەت كورسەتكەن دارىگەرىمىز گۇلميرا بەلباەۆاعا العىسىم شەكسىز. قازىر جۇرگەن جەرىمدە وسى باعدارلامانىڭ يگىلىگىن ايتا جۇرەمىن جانە وسى كومەككە مۇقتاج كەلىنشەكتەرگە دارىگەرىمىزدىڭ ءنومىرىن دە بەرىپ جاتىرمىن, – دەدى ورىنگۇل.
مۇندا اتالعان «ەكولايف» كلينيكاسى سياقتى استانادا تاعى ءۇش مەديتسينا ورتالىعى «اڭساعان ءسابي» بويىنشا ەم-شارا جاسايدى ەكەن. بۇل – «University Medical Center» كورپوراتيۆتىك قورى, «گەنوم استانا» جانە «ەكومەد پليۋس» كلينيكالارى. باعدارلاما اياسىندا استانا قالاسىنا بيىل 554 كۆوتا ءبولىنىپتى, ال بىلتىر – 518, بۇرناعى جىلى 487 كۆوتا قاراستىرىلعان. وسى كۆوتالاردىڭ بىرىنە استانالىق تايلانوۆتار وتباسى قول جەتكىزىپتى.
– ءبىز وتباسىمىزبەن №2 قالالىق اۋرۋحانانىڭ ۋرولوگ مامانى ازامات اليەۆكە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. ۋرولوگ-مامان ءبىزدى ەكۇ باعدارلاماسىمەن كۆوتا بويىنشا تىزىمگە قويدى. بىزگە جان-جاقتى كەڭەس بەرىپ, بارىنشا كومەگىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار ايەلدەرگە كەڭەس بەرۋ بولىمشەسىنىڭ گينەكولوگ-مامانى ايساۋلە ماقسۇتقىزىنا دا العىسىمىز شەكسىز! وسىنداي بىلىكتى مامانداردىڭ ارقاسىندا قىزىمىز دۇنيەگە كەلدى. مەملەكەت قاراسىپ جاتقان باعدارلاما باياندى بولىپ, ءساتتى جالعاسا بەرسىن! كوبەيە بەرەيىك! اللا وسى بەرەكە-بىرلىگىمىزدەن ايىرماسىن! – دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى كەيىپكەرىمىز.
وسى ورايدا استانا قالاسىنىڭ №2 كوپسالالى اۋرۋحاناسى ديرەكتورىنىڭ امبۋلاتوريالىق قىزمەت جونىندەگى ورىنباسارى, جوعارى ساناتتى اكۋشەر-گينەكولوگ ساۋلە يبراەۆانى دا سوزگە تارتىپ, ءبىراز مالىمەتكە قانىقتىق. ونىڭ ايتۋىنشا, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ء(مامس) اياسىندا ەكۇ راسىمىنە كۆوتا الۋ ۇدەرىسى ايتارلىقتاي جەڭىلدەدى. ۇمىتكەرلەر سايكەس كەلۋگە ءتيىس بارلىق تالاپ «قوسالقى رەپرودۋكتيۆتىك ادىستەر مەن تەحنولوگيالاردى جۇرگىزۋ قاعيدالارى مەن شارتتارىن بەكىتۋ تۋرالى» دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىندا مازمۇندالعان.
– «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستاعاننان بەرى بۇل بۇيرىققا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەرلى-زايىپتىلار كۆوتا سۇراي الاتىن كورسەتكىشتەر تىزبەسى كەڭەيتىلدى. فسگ جانە كاريوتيپتىڭ قاناعاتتانارلىق تالداۋلارى كەزىندە جۇرگىزىلەتىن ازووسپەرميانىڭ وبسترۋكتيۆتى تۇرىندە جاساندى ۇرىقتاندىرۋدى پايدالانۋ ءراسىمى ءمامس جۇيەسىنە ەنگىزىلدى. ەكۇ ءۇشىن نەگىزگى كورسەتكىش – گورمونالدى جانە حيرۋرگيالىق تۇزەتۋگە كەلمەيتىن بەدەۋلىك. ايەلدەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەر – انالىق بەز قورىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى جانە جۇكتىلىك ءۇشىن دەنساۋلىققا قارسى كورسەتىلىمدەردىڭ بولماۋى. تىركەلگەن جەرى بويىنشا ەمحانادا بەدەۋلىك دياگنوزى بويىنشا ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان, ءمامس جۇيەسىندە ساقتاندىرىلعان ەرلى-زايىپتىلار (رەسمي جانە ازاماتتىق نەكەدە تۇرعان) كۆوتاعا ۇمىتكەر بولا الادى. ولاردىڭ مەديتسينالىق دەرەكتەرىن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ ەكۇ-عا كۆوتالاردى ءبولۋ جونىندەگى جۇمىس توبى مۇقيات قارايدى, – دەدى ساۋلە جامانتايقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءمامس اياسىندا ەكۇ ءادىسىن جىلىنا ءبىر رەت تەگىن جاساتۋعا بولادى. 2021-2023 جىلدارعى ناتيجە بويىنشا باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگى ورتا ەسەپپەن 38%-دى قۇرادى. استانادا 2021 جىلى – 122 بالا, 2022 جىلى 128 بالا دۇنيەگە كەلدى. كوپۇرىقتى جۇكتىلىكتىڭ تۇسىك ءتۇسۋ جانە پەريناتالدىق اۋرۋ قاۋپى جوعارى. سوندىقتان كەيىنگى ۋاقىتتا رەپرودۋكتولوگتەر بىرنەشە ەمبريوننىڭ تاسىمالدانۋىن ازايتۋدى ءجون كورىپ وتىر. ەلوردادا وسى باعدارلاما اياسىندا 2021 جىلى – 10 ەگىز, 2022 جىلى – ءبىر ۇشەم مەن 15 ەگىز, 2023 جىلى 4 ەگىز دۇنيەگە كەلدى.
جالپى, زاماناۋي دياگنوستيكا ادىستەرىنىڭ كومەگىمەن اۋرۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن ءدال انىقتاۋعا جانە ءتيىمدى ەم تاعايىنداۋعا بولادى. رەپرودۋكتيۆتى جۇيەنىڭ پاتولوگياسى 40% جاعدايدا ەر ادامداردا كەزدەسەدى, 30% جاعدايدا – ارالاس فاكتورلار (ەرلەر مەن ايەلدەر). قازىرگى ۋاقىتتا ەرلەردىڭ دە, ايەلدەردىڭ دە اتا-انا اتانۋ قابىلەتىنىڭ ناشارلاۋى ماسەلەسى بۇكىل الەمگە ءتان. الەم بويىنشا بەدەۋلىك دەڭگەيى 20%-عا جەتەدى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 15%-دى قۇرايدى ەكەن. ياعني ءاربىر التىنشى وتباسى ۇرپاق سۇيە الماي وتىر, سونداي-اق ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءاربىر بەسىنشىسى ءدال وسى سەبەپپەن اجىراسادى. ناقتى دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە بەدەۋلىك دياگنوزى قويىلعان 26 مىڭنان اسا ايەل مەن 4 مىڭنان اسا ەر ادام تىركەلگەن. بىراق بەدەۋلىك دياگنوزى بار پاتسيەنتتەردىڭ بارلىعى بىردەي ەكۇ ءادىسىن قاجەتسىنە بەرمەيدى, ياعني ءتيىمدى ەم قابىلداۋعا بولادى.
قازاقستاندا 1995-2022 جىلدار ارالىعىندا 100 مىڭعا جۋىق ەرلى-زايىپتى قوسالقى رەپرودۋكتيۆتىك ادىستەر ارقىلى ەمدەلدى. بۇگىندە «تۇتىكشەدەن» 32 مىڭنان اسا بالا دۇنيەگە كەلدى. ەلىمىزدە 31 ەكۇ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وسىناۋ ۋاقىت ارالىعىندا بۇل ەمنىڭ تيىمدىلىگى ورتا ەسەپپەن 15%-دان 42%-عا دەيىن ءوستى.
