نەسيەمانيا: قارىز الدىڭ – قايعى الدىڭ

باتىستىڭ يمپورتىمەن ىلەسىپ كەلگەن جارقىراعان ءساندى دۇنيەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ايلىعىڭنان جىرىپ, قارجى ۇنەمدەۋدىڭ ءتىپتى قاجەتى جوق. ەدب قالاعان ۋاقىتتا سىزگە كەرەكتى سومانى ساناپ بەرۋگە دايىن. «تابىسىنىڭ باسىم بولىگىن ازىق-ت ۇلىككە عانا جەتكىزىپ وتىرعان حالىق نە ىستەيدى؟ نەسيەلەرىن قالاي جابادى؟» دەگەن ماسەلە كەشە دە وزەكتى ەدى.

بۇگىن دە ترەندتەن تۇسكەن جوق. ۇكىمەت تە, ۇلتتىق بانك تە جاعداي شەكتەن شىعا باستاعاندا ويلانۋعا كوشتى.

بانكتەردىڭ بيزنەسكە ەمەس, قارا­پا­يىم حالىققا, ءسىز بەن بىزگە دەگەن ىقىلاسىنىڭ الابوتەن ەكە­نى وسىعان دەيىن تالاي رەت جازىلدى. قازاقستان قارجىگەرلەرى قا­ۋىم­داستىعىنىڭ ساراپشىلا­رى نەسيە اۋىرتپالىعىنىڭ كوبە­يۋى­نە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە دە اسەر ەت­كە­نىن ايتادى. اسىرەسە مەم­لە­كەت­­تىك باعدارلامالار ارقى­لى باسپانانى تومەن پايىزعا العان ازاماتتار سانى ارتىپ, تۇتىنۋشىلىق قارىز الۋشىلار دا كوبەيگەن. 90 كۇننەن ارتىق تولەم جاسالماعان جەكە تۇلعالاردىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەگىنىڭ كولەمى 2023 جىلعى 1 ناۋرىزدان 1 مامىرعا دەيىن 504 ملرد تەڭگەدەن 549 ملرد تەڭگەگە دەيىن, ال مەرزىمى وتكەن بەرە­شەك­تىڭ جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى 51 پايىزدان 58 پايىزعا دەيىن وسكەنى ۇلت­تىق بانك دەرەكتەرىندە ايتى­لادى.

بيزنەسمەندەردىڭ اراسىندا بانك­­تەر­دەن قارىز الۋعا باسەكە جوق. بيز­نەس ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر ارقىلى مەملەكەتتىڭ قولداۋىن سەزىنىپ وتىر. دە­مەك قازىر ەدب ءۇشىن باسەكە تۇتى­نۋ­شىلىق نەسيە مايدانىنداعى باسەكە – ءبىر ۋاقىتتا بارىنە يە بولۋ ءۇشىن بانك­تەردىڭ تابانىن توزدىرىپ جۇر­­گەن ءبىز بەن ءسىزدىڭ ارامىزداعى باسەكە. بالاسىن ۇيلەندىرۋ – توي نەسيەسىنەن باستاپ جاقىنىڭنىڭ باسىن باسقالاردان اسىرىپ كوتەرۋ ءۇشىن الىنعان نەسيە باسەكەسى تۇ­تى­نۋشىلىق نەسيەنىڭ باسەكەسىن قىزدىرۋعا جول اشىپ تۇر.

پسيحولوگ نادەجدا نوسيكو­ۆا­نىڭ ايتۋىنشا, 150 مىڭ تەڭگە جالا­قى­سى بار ادامنىڭ 1,5 ملن تەڭگەلىك «ايفوننىڭ» سوڭعى ۇلگى­سىن نەسيەگە الۋى – نەسيەمانيا دەر­تىنىڭ باسى. نەسيە تولەيمىن دەپ اي­لىعىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى كەر­تىلىپ قالعان سوڭ ونىڭ ورنىن تولتىرماق بولىپ ميك­روقارجى ۇيىمدارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنىپ, نەسيەنىڭ شىرماۋىنا ودان سايىن شىرمالا بەرەدى.

پسيحولوگتىڭ سوزىنشە, نە­سيە­گە تاۋەل­دىلەر ءساننىڭ تورىندە تۇر­عان بۇيىم­عا يە بولىپ, ستيحيا­لىق قا­­لاۋىن قاناعاتتان­دىرادى. وعان قول جەتكىزگەن ساتتەگى كوڭىل كۇيى ءومى­رىن اشىق تۇسپەن تۇر­لەن­دىرەدى, جان-جاعىڭىزعا ءتورت قۇ­بى­لا­سى تۇگەل ادام بولىپ كو­رىن­گىسى كەلەدى, نەسيە مەرزىمى بىت­كەنشە سول 1,5 ملن تەڭگە ينفليا­تسيا­عا جۇ­تىلىپ, سابان اقشا بولىپ قالا­تى­نىنا سەنگىسى كەلەدى. «مەن نەسيە الۋشىلاردىڭ بارلىعىن نەسيەگە تاۋەلدىلەر دەپ باعا بەرۋدەن اۋلاقپىن. بىراق ولار­دىڭ باسىم كوپشىلىگى قارجىلىق ساۋاتتىلىعى جوق جانە كىرىس پەن شىعىستى قالاي ەسەپتەۋ كەرەكتىگىن بىلمەيدى», دەيدى پسيحولوگ.

جىلدىڭ باسىندا وتانداس­تا­رىمىزدىڭ بانك الدىنداعى قارى­زى 7 ترلن تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. ەكو­نو­ميكالىق بەلسەندى توپتىڭ 80 پايىزى ەدب الدىندا قارىز ەكەنىن جاقىندا ۇلتتىق بانك وكىلدەرى اشىپ ايتتى. تەك ءبىزدىڭ ەل عانا ەمەس, بۇكىل الەم حالقى قارىزبەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

Magram Market Research اگەنت­تىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ءبىزدىڭ ەل تۇرعىندارىنىڭ ەدب ال­دىن­داعى نەسيەسىنىڭ 32 پايىزى ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە قۇرىلىس, كولىك ساتىپ الۋعا – 25 پايىزى, تۇرمىستىق تەحنيكا ساتىپ الۋعا – 18 پايىز جۇمسايتىنىن ايتادى. ەم الۋ ءۇشىن دەگەندەردىڭ ۇلەسى –7 پايىز, ءبىلىم الۋعا – تەك قانا 1 پايىز.

ساراپشى ەرلان يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, ماسەلە نەسيەلەۋدىڭ قان­­شا­لىقتى وسكەنىندە ەمەس, ونىڭ حا­لىقتىڭ ناقتى كىرىستەرىنىڭ ءوسۋ قار­­قىنىنان قانشالىقتى اسىپ تۇسە­تى­نىندە. حالىقارالىق تاجىريبەدە, تۇر­كيا, ماجارستان, ازەر­باي­جان­دا نەسيە العان ادام مۇلدە جۇ­مىس­قا جارامسىز بولىپ قالسا, مو­ي­­نىنداعى نەسيەسىنىڭ 40 پا­يى­زىن جۇمىس بەرۋشى وتەيدى, 60 پا­يىزىن ساق­تان­دىرۋ كومپانياسى تولەيدى, نەسيە العان ادام باقيلىق بولسا, ونىڭ قارىزى ساقتاندىرۋ قورلارى ار­قىلى تولىق كەشىرىلەدى. ءبىز مۇنداي جۇيەگە جەتە الماي وتىر­مىز.

«ەگەر نەسيە بەرۋ ناقتى كىرىس­تەر­مەن سالىستىرىلاتىن قار­قىن­مەن وسسە, الاڭداۋعا سەبەپ جوق. ال نەسيەلەۋدىڭ ءوسۋ قار­قىنى تابىستان اسىپ تۇسەتىن بولسا نەسيە تۇزاعىنا ءتۇسىپ جات­قانىن بىلدىرەدى. ءبىز تولەۋ مەر­زىمى ءوتىپ كەتكەن پروبلەمالى نە­سيە دەڭگەيىن نەسيەگە كەشى­رىم بەرۋ ارقىلى تومەن­دەت­كەنى پروب­لەمانىڭ قىزۋىن باسقانمەن ءتۇيىندى تارقات­قان جوق. قازىر تەك قانا يپوتەكالىق ەمەس, تۇتىنۋ­شى­لىق نەسيەنى دە كەشىكتىرىپ تولەيتىندەر كوبەيىپ كەتتى. وسى ۋاقىت­قا دەيىن ولار ەڭ ءتارتىپتى نەسيە الۋشىلاردىڭ ساناتىندا بولىپ كەلگەن ەدى. ەندى بانك سەكتورى ولاردان دا ايىرىلىپ قالدى», دەيدى ە.يبراگيم.

ونىڭ پايىمىنشا, ەدب ءۇشىن حا­لىققا بەرگەن نەسيە – تاۋەكەلى تومەن نەسيە. سەبەبى ۇلتتىق بانك ءار بانكتەگى قايتارىلماي قال­ۋى مۇمكىن كرەديتتەر مەن وزگە دە پروب­لەمالار تۋرالى بىل­گە­نىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە ەشقان­داي شارا قولدانبايدى. سەبەبى ۇب دا, ەدب-دا جاعداي قيىنداپ كەتسە, مەملەكەتتىڭ دەمەۋ قارجىسى ارقىلى ماسەلەنىڭ شەشىلەتىندىگىنە سەنىپ العان.

«تەك وتكەن جىلى عانا بانك­تەر­دىڭ تازا پايداسى ءبىر جارىم تريل­ليون تەڭگەگە جەتىپ, بيىلعى جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتى جىل­دى­­عىندا تريلليون تەڭگەدەن استى. مۇنداي ارتىق كىرىستىلىك بانك­­­تەردىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ نا­تي­جەسى ەمەس, نەگىزى­نەن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن پايدا­لاناتىن جوعارى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ سالدارى ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ دا ايتتى», دەيدى ە.يبراگيم.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, «ەدب مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت» دەگەن پىكىردىڭ جانى بار. مىسالى, ۇلتتىق بانك «اقشانىڭ باعاسى ينفلياتسيا­دان تومەن بولۋى مۇمكىن ەمەس, ياعني بىردە-ءبىر بانك ونىڭ پايىزدىق كىرىستەرىن ينفلياتسيا «جەيتىنىن» بىلە وتىرىپ نەسيە بەرمەيدى. ءتيىستى العىشارتتارسىز, ياعني ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋى مەن شوعىرلانۋىنسىز نەسيە مول­شەر­لەمەسىن تومەندەتۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن پىكىر دە ءجيى ايتىلادى. قازىر ينفلياتسيانىڭ قىزۋىن سەزبەي وتىرعان مەملەكەت جەر بە­تىندە كەمدە-كەم. دامىعان ەل­دەر­­دەگى قارجى جۇيەسى پايىزدىق نەسيە ارقىلى حالقىن توناۋعا جول بەرمەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرىك بانك­تەرى شەتەلدىكتەرگە دوللارمەن نەمەسە ەۋرومەن جىلىنا 5,5-9 پا­يىز­بەن, ال ليرامەن شامامەن 14 پايىزبەن يپوتەكا بەرەدى, بۇل كەيبىر تمد ەلدەرىنىڭ نارىعىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ءتيىمدى. ال ىشكى نارىقتاعى نەسيە پايىزى – 6-13 پايىزدىڭ اراسى. ينفلياتسيا دەڭگەيى جىل اياعىنا دەيىن 59 پايىزعا دەيىن جەتەدى دەگەن بولجام بار. ءبىزدىڭ ولشەممەن سالىستىرعاندا ول ەلدەگى نەسيە پايىزى 61-23 پايىز بولۋى كەرەك ەدى. بىراق مەملەكەت وعان جول بەرمەيدى. ينفلياتسيا مەن نەسيە پا­يىزى اراسىنداعى ايىر­ما­شى­لىق­قا ەكونوميكالىق ءوسىمى دەم بەرىپ وتىر.

«ەكونوميكادا شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەسى باسىم. ۇلتتىق ينۆەستورلار قالىپتاسا الماي جاتىر. شەتەلدىك ينۆەستورلار ءبىزدىڭ ەدب-عا تاۋەلدى ەمەس. ولاردىڭ ءوز ەلدەرىندە جەڭىل شارتتارمەن نەسيە بەرەتىن قارجى كوزدەرى جەتەدى», دەيدى ە.يبراگيم.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ساياسي جۇيەنى تۇبە­گەيلى جاڭعىرتۋعا كىرىسەتى­نى­مىز­دى, بىز­گە مۇلدەم جاڭا ەكونو­مي­كا­لىق ساياسات قاجەت ەكەنىن ءجيى ايتادى. سا­راپ­شىنىڭ ايتۋىنشا ەكو­نو­­مي­كالىق ساياساتتى دا, ساياسي جۇيەنى جاڭعىرتۋدى دا بانكتەردى ولي­گار­­حيالىق توپتاردىڭ قىسى­مىنان تازارتۋدان باستاۋ كەرەك. وتكەن جىلدى – 1,5 ترلن, بيىلعى جارتىجىلدىقتى 0,5 ترلن تەڭگە تازا تا­بىس­پەن اياقتاعان مايشەلپەك نۇكتە­لەر­دەن ايىرىلىپ قالۋ, ولار ءۇشىن «مال اشۋى – جان اشۋىمەن» بىردەي.

2019 جىلى ۇلتتىق بانك بانك­تەردىڭ مارجاسىنىڭ تومەندەيتىنىن رەسمي تۇردە حابارلاعاندا, ساراپشىلار ەندى نەسيە پايىزى دا تو­مەندەيدى دەپ ۇمىتتەنىپ قالعان بو­لاتىن. بىراق ۇب مارجاسىنان بانك­تەردىڭ تابىستىلىعى كەمىپ قال­ماي­تىنىن تاۋەلسىز ساراپشىلار ءجيى ايتادى. وسىدان 10 جىل بۇرىن, 2013 جىلدارى بانكتىڭ مارجاسى 3,8 بولاتىن. قازىر ول شامامەن – 4,2 پايىز دەڭ­گەيىندە.

ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇ­يەن­سەك, ءۇش جىل ىشىندە بولشەك نە­سيە­لەر بويىنشا پايىزدىق مول­شەر­لەمە 19,8 پايىزدان 20,4 پايىزعا دەيىن دەيىن ءوستى. داع­دا­رىسقا دەيىنگى 2007 جىلى مۇنداي قارىزداردىڭ قۇنى 18,4 پايىزدان اسپايتىن. 2015 جىلداردان بەرى بانكتەردىڭ تازا تابىسى تەك تريلليوندارمەن ەسەپتەلەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. دەمەك بانكتەردىڭ جىل سا­يىنعى تابىسىنىڭ تريلليون­دارمەن ەسەلەنەتىنىنە ىشكى نارىق­تاعى ۇلتتىق بيزنەس پەن ەدب-نىڭ نەسيە­سىنە بايلانىپ جۇرگەن ەكو­نو­مي­كالىق بەلسەندى توپ­تىڭ 80 پايى­زى­نىڭ تولەپ وتىر­عان نەسيەلىك ۇستە­مەسى دە جەتىپ جاتىر.

«قارجىلىق ساياساتىمىزدىڭ باسى-قاسىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيمىن. بىراق ەدب مەن نەسيە الۋشى اراسىنداعى كەلىسىم­شارتتاردىڭ 100 پايىزى ءبىرىن­شى تاراپتىڭ مۇددەسى تۇرعى­سى­نان دايىندالعان. ەكىنشى تاراپ مۇد­دەسىنىڭ قورعالۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەردىڭ ءبارى بىتەلىپ قال­عان. ەگەر ەكىنشى تاراپ, ەدب شارتىمەن كەلىسپەي, سوتقا جۇگىنسە دە جەڭىلىپ قالاتىنىن بىلەدى», دەيدى ە.يبراگيم.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, حالىق­تىڭ نەسيەلىك جۇكتەمەسىن ازايتۋ – ۇب ءۇشىن ەڭ ءوتىمدى تاقى­رىپ­­تاردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق بانك­تىڭ توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ تۇتىنۋ­شىلىق نەسيەنىڭ شەكتى مول­شەر­­لەمەسىن اقىرىن­داپ تو­مەن­­دەتۋ قاجەتتىگىن, 56 پا­يىز­دىڭ وتە جوعارى مول­شەر­لەمە ەكەنىن ايتىپتى. تۇتىنۋ­شى­لىق نەسيە – ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالىپ كەتكەنىن ەسكە سالعان توراعا بىزدەن وزگە دامى­­عان ەلدەردە ونىڭ پايىزدىق مول­شەر­لەمەسىنىڭ 56 پايىزعا دەيىن شارىق­تاپ كەتپەيتىنىن ەسكەرمەپتى. ماسەلەنى ۇب توراعاسىنىڭ سوزى­مەن ناقتىلاساق, جيناقتاۋ ادەتىن دامىتا ءبىلۋىمىز كەرەك. «قازىرگى قو­عام تۇتىنۋعا قۇمار, ەگەر جاڭا ءبىر نارسە شىقسا, ونى ساتىپ الۋعا اسىعادى. ماسە­لەن, 1,5 ميلليون تەڭگەگە iPhone نەمەسە باسقا نارسە الىپ جاتادى. مەنىڭشە, بۇل – مۇلدەم دۇرىس ەمەس».

ۇب قابىرعاسىندا نەگىزگى مول­شەر­­لەمەنى تومەندەتۋدى كوزدەي­تىن جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. ماكرو­پرۋ­دەنتسيالدىق بۋفەرلەر ارتتىرۋ جىلدىق 25%-دان اساتىن بارلىق نەسيەلەرگە جانە ەڭ جوعارى قارىز جۇكتەمەسى 50%-دان جوعارى قارىز الۋشىلارعا ارنالعان نەسيەلەرگە اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. وسىلايشا, قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەمەن تاۋە­كەلى جوعارى نەسيەلەر بەرۋ ءتيىمسىز بولادى. ساراپشىلار بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ارا­سىن­داعى جوعارى باسەكەلەستىكتى نەسيەلەۋ مولشەرلەمەلەرىنىڭ باقى­لاۋسىز وسۋىنە جول بەرمەيتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەدى.

وتكەن جىلى بانكتەر نەسيە­لىك وتى­نىمدەردى قاراۋ مەرزى­مىن قىس­قارتىپ, قاجەتتى قۇجاتتار پاكە­ت­ىن جە­ڭىلدەتىپ, الەۋەتتى قارىز الۋ­شى­لاردىڭ جۇمىس تاجىري­بە­سىنە قويى­لا­تىن تالاپتار دا يكەمدى بولدى. ءىس جۇزىندە نارىق قاتىسۋ­شى­لارى 2014 جىلعى داع­دارىس كە­زىندە ەنگىزىلگەن شەكتەۋلەردى جويدى.

ۇب توراعاسى ت.سۇلەيمەنوۆ ايتىپ وتكەندەي, تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرۋدى رەتتەۋ كەرەكتىگى, الەۋ­مەت­تىك جاعدايدى قيىنداتپاۋ ءۇشىن, حالىقتى قارىزعا ءجون-جو­سىقسىز بايلاپ تاستاۋ دەگەن نارسە بولماۋى كەرەكتىگىن ءبارىمىز بىلەمىز. كەي­بىر تاۋەلسىز ساراپشىلار ەدب-نى وليگارحيالىق قىسىمنان اجىراتۋ ءۇشىن جۇمىس­تارىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى. قازىر ۇكىمەتتىڭ نازارى ءبىر كەزدە ەكونوميكا تۇزەۋشى بانكتەر دەپ ۇكىلەنگەن بانكتەردىڭ ار­تىندا قۇرىلتايشىلارعا باعىت­تالىپ تۇرعان كورىنەدى.

«ەكى تاراپ تا قارجىلىق سايا­سات­­قا وزگەرىستەر كەرەكتىگىن ءبىلىپ وتىر. حالىقتىڭ نەسيەگە دەگەن سۇرا­­­­نى­سىن ەشكىم شەكتەي ال­مايدى. ال­دا­عى بىرەر جىلدا ەدب-نىڭ تۇ­تى­نۋ­شى­لىق نەسيە پايىزىنىڭ قانداي بولاتىنىن ۇكىمەت پەن ۇلت­تىق بانكتىڭ حالىقارالىق قار­جى ينستي­تۋتتارىمەن جۇرگىزگەن كەلىسىم­دە­رى­نە بايلانىستى بولماق», دەيدى ە.يبراگيم.

الماتى