بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» جولداۋىنا سايكەس ازىرلەنىپ, ۇزاق تا كەڭىنەن تالقىلانعاننان كەيىن تاياۋدا العاش رەت قابىلدانعان «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق باقىلاۋ, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ماقساتى – ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋعا بەلسەنە اتسالىسۋىنا جاعداي تۋعىزۋ.
قوعامدىق باقىلاۋعا جەكەلەگەن ازاماتتار جانە ءدىني بىرلەستىكتەردى قوسپاعاندا, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار قاتىساتىن بولىپ بەلگىلەندى. ولار سانى بەس ادامنان اسپايتىن قوعامدىق باقىلاۋ توبىن قۇرا الادى. بۇل ەل ىشىندەگى بەلسەندى ازاماتتاردىڭ زاڭناما اياسىندا ادىلدىك جولىندا بىرلەسە قيمىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ون سەگىز جاسقا تولماعان جاسوسپىرىمدەر, الىنباعان سوتتىلىعى بار جانە سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق, ەكسترەميستىك جəنە تەرروريستىك قىلمىس جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلعان ادامدار, سونداي-اق شەتەلدىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار قوعامدىق باقىلاۋعا قاتىستىرىلمايدى.
قوعامدىق باقىلاۋعا قاتىسۋشىلار اتقارۋشى مەملەكەتتىك بيلىك جəنە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور كاسىپورىندارىنىڭ, دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ, قىزمەتى قوعامدىق مۇددەلەرمەن بايلانىستى ورتالىق جəنە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ فۋنكتسيالارىن ورىنداۋشىلار بولىپ سانالاتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جاسايدى. بۇل رەتتە پارلامەنت دەپۋتاتتارى ۇكىمەت ۇسىنعان قوعامدىق باقىلاۋ نىساندارىنىڭ تىزبەسىن كەڭەيتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ وتىرسا دا بۇرىن بەيىندى مينيسترلىكتەرگە باعىندىرىلماي, باقىلاۋدان تىس قالدىرىلعان اۆتونومدى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى – نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى مەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, سونداي-اق «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ جۇمىسىنا قوعامدىق باقىلاۋ ورناتۋ تۋرالى نورمالار ەنگىزگەنىن ايتقان ءجون. ال رەجىمدىك نىساندار ساناتىنا جاتقىزىلعان مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدار قىزمەتىنە قوعامدىق باقىلاۋ جاسالمايدى. سونىمەن بىرگە, «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندارى تۋرالى» زاڭدارعا تولىقتىرۋ ەنگىزىلىپ, اتا-انالاردىڭ اسكەري بولىمدەر مەن وقۋ ورىندارىنا بارىپ, بالالارىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىمەن تانىسۋىنا جول اشىلىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى اسكەرىمىز بەن ۇلتتىق ۇلاندا كەيدە شىن سىرى اشىلا بەرمەيتىن سۋيتسيد وقيعالارىنىڭ الدىن الۋعا ىقپالىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
قوعامدىق باقىلاۋعا قاتىسۋشىلار قوعامدىق باقىلاۋ نىساندارىنىڭ جازباشا كەلىسىمى بويىنشا ولاردىڭ اۋماعى مەن ءۇي-جايلارىنا بارۋعا, قاجەتتى اقپاراتتى سۇراپ الۋعا, بەينە جəنە ءفوتوتۇسىرىلىم جاساۋعا قاقىلى. سونىمەن قاتار قوعامدىق باقىلاۋ نىساندارىنا قوعامدىق باقىلاۋ بارىسىندا انىقتالعان بۇزۋشىلىقتارعا ىقپال ەتكەن سەبەپتەردى جويۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى ۇسىنىمداردى قامتيتىن قورىتىندى قۇجاتتى جىبەرۋگە, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانعا دا قوعامدىق باقىلاۋ ناتيجەسى جايلى اقپاراتتى جولداۋعا مىندەتتى. قورىتىندى قۇجات قوعامدىق باقىلاۋ نىساندارىنىڭ قاراۋى ءۇشىن مىندەتتى بولىپ سانالادى جانە وندا جاسالعان ءاربىر ۇسىنىم بويىنشا ون جۇمىس كۇنىنەن كەشىكتىرمەي ۋəجدەلگەن جاۋاپ بەرىلۋگە ءتيىس. ەگەر قوعامدىق باقىلاۋ وبەكتىسى قورىتىندى قۇجاتتى قاراۋدان باس تارتسا, وندا قوعامدىق باقىلاۋعا قاتىسۋشىلار ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا شاعىمدانا الادى.
كەيىنگى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىدە ءارتۇرلى تاقىرىپتى كوتەرگەن «پەتيتسيالار» جاريالانىپ ءجۇر. الايدا بۇل «اربانىڭ اتتىڭ الدىنا شىعىپ كەتكەنىندەي» جاعداي بولىپ وتىر. سەبەبى ەلىمىزدە پەتيتسيا تۋرالى زاڭ نورماسى جاقىندا عانا قابىلداندى ءارى زاڭدى كۇشىنە ءالى ەنگەن جوق. سوندىقتان دا مىڭداعان ادام قول قويىپ, قۇپتاپ جاتقان ۇسىنىستار جازىلعان «پەتيتسيا» بەلگىلى دارەجەدە قوعامدىق پىكىر تۋعىزىپ, بيلىك باسىنداعىلاردىڭ نازارىن اۋدارتقانىمەن, رەسمي قاراۋعا جاتاتىن قۇجات بولىپ سانالمايدى. سول سەبەپتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت ازىرلەپ, پارلامەنت قابىلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق باقىلاۋ, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ىلەسپە زاڭ ارقىلى اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە پەتيتسيا تۋرالى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. وندا: «پەتيتسيا – مەملەكەتتىك ورگانعا, جەرگiلiكتi وكiلدi جəنە اتقارۋشى ورگانعا ەلەكتروندىق قۇجات نىسانىندا جىبەرىلگەن جəنە وسى كودەكستە بەلگىلەنگەن تəرتىپپەن قارالاتىن ۇجىمدىق حابار, ءۇن قوسۋ نەمەسە ۇسىنىس» دەپ كورسەتىلگەن. وسى ورايدا ءبىر ەسكەرەرلىك جايت, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسقا, قوعامدىق تəرتىپكە, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن يماندىلىعىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن مəسەلەلەر, ەلىمىزدىڭ بiرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ونى باسقارۋ نىسانىن, ەل پرەزيدەنتى جەتى جىل مەرزىمگە سايلانادى جəنە ءبىر ادام ءبىر رەتتەن ارتىق مەملەكەت باسشىسى بولىپ سايلانا المايدى دەگەن ەرەجەنى وزگەرتۋ, رەسپۋبليكانىڭ əكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىسى مەن مەملەكەتتىك شەكاراسى, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن جوعارى قاداعالاۋى, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى, كۇزەتىلەتىن ادامدار مەن وبەكتىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قىلمىستىق جانە ازاماتتىق زاڭناما, قورعانىس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جəنە قوعامدىق ءتəرتىپتى ساقتاۋ, پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنت پالاتالارى مەن ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا جاتاتىن ادامداردى لاۋازىمىنان بوساتۋ, حالىقارالىق شارتتاردان تۋىندايتىن مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ مəسەلەلەرى, سايلاۋ جəنە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامادا رەتتەلەتىن مəسەلەلەر, مەملەكەتتىك رəمىزدەر, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مəرتەبەسى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن, وكىلەتتىكتەرىن, فۋنكتسيالارى مەن مىندەتتەرىن وزگەرتۋ, توتەنشە جاعداي جəنە توتەنشە احۋال رەجىمدەرىنىڭ قولدانىلۋى اياسىندا قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى مəسەلەلەر پەتيتسيانىڭ نىساناسى بولا المايدى.
پەتيتسيانى ينتەرنەت-رەسۋرستا ەركىن قولجەتىمدى ەتىپ ورنالاستىرۋ ءۇشىن ون جۇمىس كۇنى ىشىندە ەلەكتروندىق نىساندا جəنە جيىرما جۇمىس كۇنى ىشىندە جازباشا تۇردە كەمىندە ەلۋ ازاماتتىڭ پەتيتسياعا قوسىلۋى قاجەت. ولار مۇنى ينتەرنەت-رەسۋرستا ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبا ارقىلى نەمەسە جازباشا تۇردە كۋəلاندىرا وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى. پەتيتسيا ينتەرنەت-رەسۋرستا ەركىن قولجەتىمدى ەتىپ ورنالاستىرىلعان كەزدەن باستاپ التى اي ىشىندە وعان وزگە ازاماتتاردىڭ قوسىلۋىنا بولادى. قوسىلۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىن مəسەلەلەر بويىنشا ونى قولداۋعا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ كەمىندە ەلۋ مىڭ داۋسىنا يە بولعان پەتيتسيا قولداۋ تاپقان بولىپ ەسەپتەلەدى. اتالعان كودەكسكە ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلاردا وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانانىڭ, اۋدانداردىڭ, وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندارىنىڭ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار مەن اۋىل əكىمدەرى اپپاراتتارىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتاتىن مəسەلەلەرگە قاتىستى پەتيتسيالار بويىنشا دا تيىسىنشە تالاپتار ايقىندالعان.
زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تəرتىپپەن بەرىلگەن پەتيتسيا مىندەتتى تۇردە قارالۋعا جاتادى. ونى قاراۋ كەزىندە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان قۇرامىنا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىن, پارلامەنت پەن مəسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن, ارىز يەسىن, سونداي-اق قوعامدىق بىرلەستىكتەردى قوسا وتىرىپ, جەكە كوميسسيانى نەمەسە جۇمىس توبىن قۇرۋعا, پەتيتسياعا قاتىستى كەلىپ تۇسكەن پىكىرلەردى, ەكونوميكالىق, əلەۋمەتتىك, ستاتيستيكالىق جəنە وزگە دە اقپاراتتى تالداۋعا, زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋ تالاپ ەتىلگەن جاعدايدا حالىقارالىق تəجىريبەنى زەردەلەۋگە مىندەتتى. پەتيتسيانى قاراۋ نəتيجەلەرى بويىنشا ورتالىق مەملەكەتتىك نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, جەرگiلiكتi وكiلدi ورگاننىڭ توراعاسى پەتيتسيانى تولىق نەمەسە ءىشىنارا قاناعاتتاندىرۋ تۋرالى جانە پەتيتسيانى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمدەردىڭ ءبىرىن قابىلدايدى. مۇنداي شەشىم ارىز يەسىنىڭ جəنە پەتيتسياعا قوسىلعان قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قابىلدانعان شەشىمگە شاعىم جاساۋ قۇقىقتارى بار ەكەندىگى تۇسىندىرىلە وتىرىپ, ولاردىڭ دəلەلدەرىن جوققا شىعاراتىن نەمەسە راستايتىن ناقتى فاكتىلەردى قامتۋعا ءتيىس. پەتيتسيانى قاراۋ نəتيجەلەرى بويىنشا ورتالىق مەملەكەتتىك نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, جەرگiلiكتi وكiلدi ورگاننىڭ توراعاسى رەسمي تۇردە حابارلاما جاساۋعا مىندەتتى.
تۇيىندەي ايتقاندا, كەلەسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا كۇشىنە ەنەتىن قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى زاڭناما – ەلىمىزدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرىپ, مىقتى ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام. ال بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءارى كەڭ اۋقىمدا قولعا الىناتىن قوعامدىق باقىلاۋ «داستارقاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ» ورنىنا شىنايى ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋعا جول اشىپ, حالىق بيلىگىنىڭ قۋاتتى قۇرالىنا اينالۋعا ءتيىس.
