ياعني ەلىمىزدە وڭدەۋ, ونىڭ ىشىندە ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋ ىسىندە ۇلگى ەتەرلىك, بۇل باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋدە تاجىريبەسىن نەگىزگە الارلىق شارۋاشىلىقتار بار. وسىدان بەس جىل بۇرىن ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan»-دا «وڭتۇستىكتە اق مول, الايدا...» تاقىرىبىمەن زامان تالابىنا ساي وڭدەلىپ, تۇتىنۋشى تالعامى ەسكەرىلگەن ءسۇت ونىمدەرى وڭتۇستىكتە, ونىڭ ىشىندە ميلليون تۇرعىنى بار شىمكەنتتە ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتىپ, ماسەلە كوتەرگەن ەدىك. «سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ازىق-ت ۇلىك, اسىرەسە اعارعان العاندا «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ونىمدەرىنە تاڭداۋ جاسايدى ەكەن. اسىرەسە وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى ەرتەرەك بارىپ الماسا, تاۋسىلىپ قالاتىنىن ايتادى. سەرىكتەستىكتىڭ ءوز دۇكەندەرى دە از ەمەس. تەرىسكەيدەگى ارىپتەسىمىزدىڭ مالىمەتىنشە, وبلىستاعى «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگى بۇل كۇندەرى ەكولوگيالىق تازا, باعاسى قولجەتىمدى ونىمدەرىمەن تانىمال زاماناۋي اۋىلشارۋاشىلىق كلاستەرى سانالادى.
مەملەكەت تاراپىنان ءسۇت ونىمدەرى جانە ونى وڭدەۋ سالاسىن جانداندىرعىسى كەلەتiن شارۋاشىلىقتارعا, جالپى اۋىل تۇرعىندارىنا قولداۋ كورسەتiلىپ وتىر. ارينە, ەڭ باستىسى, ساپاعا ەكپىن بەرىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق شارۋا قوجالىقتارى مەن كووپەراتيۆتەردىڭ, ءسۇت ءوندiرۋشi كومپانيالاردىڭ باستامالارىن عىلىممەن ۇشتاستىرۋى دا ماڭىزدى. دەمەك حالقى كوپ وڭتۇستىكتىڭ ورتالىعىندا اۋلا ارالاپ, بۇرىن قولدانىستا بولعان «باكلاجكامەن» اعارعان ساتۋشىلارعا زاماناۋي باسەكەلەستەردىڭ كوپ بولعانى ءجون. ءيا, وڭتۇستىكتە اق مول, الايدا سولتۇستىك ايماقتىڭ جۇرتى ماقتان تۇتاتىنداي جانە ونىمدەرىن تالاسا ساتىپ الاتىنداي كاسىپورىن ازىرگە از بولىپ تۇر» دەپپىز, جوعارىدا اتالعان ماقالامىزدا. سونداي-اق وڭىردەگى ءسۇت وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن دەرەكتەر كەلتىرگەن ەدىك. سودان بەرگى بەس جىلدا نە وزگەردى؟ سولتۇستىكتەگى تۋىسقانداردىڭ حابارلاۋىنشا, «زەنچەنكو جانە ك», «رودينا» سىندى سەرىكتەستىكتەردىڭ ءسۇت ونىمدەرى ءالى دە جوعارى سۇرانىسقا يە. تۇتىنۋشىلار تەك سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا عانا ەمەس, كورشىلەس وبلىس ورتالىقتارى مەن استانا قالاسىندا دا كوپ. ياعني مەملەكەت باسشىسى ۇلگى ەتەرلىكتەي دارەجەدە. ال تۇركىستان وڭىرىندە...
وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ بويىنشا – 22, ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن – 8, ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن 23 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. الايدا اتالعان كاسىپورىنداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ تەحنولوگيالىق ەسكىرۋىنەن باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ, جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنىڭ 0,23%-ى عانا, ەت ونىمدەرىنىڭ – 12,3%-ى, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 13,6%-ى قايتا وڭدەلەدى. ياعني قايتا وڭدەۋ دەڭگەيى تومەن. دەگەنمەن ءوڭىر تۇرعىندارىن وتاندىق ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا, 2027 جىلعا دەيىنگى جالپى سوماسى 329,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 110 ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە بيىلعى 7 ايدا قۇنى 10,6 ملرد تەڭگە بولاتىن 26 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 334 جۇمىس ورنى اشىلعان. ال ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان ءسۇت وڭدەۋ بويىنشا وڭىردە 200 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى, 4 تسەح سالىنباق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن قۇرۋ, كەڭەيتۋ جوبالارى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديانى 2024 جىلدان باستاپ 50% ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. وبلىس وسى ارقىلى وڭدەۋ كولەمىن 2027 جىلعا قاراي كەمىندە 40-50% ارتتىرۋعا مۇددەلى. ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋ سالاسىندا بيىل 26,2 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن. بۇل سالادا «بالمۇزداق» جشس, «كومپانيا فۋد ماستەر» جشس, «بورتە ميلكا» جشس سىندى سەرىكتەستىكتەردىڭ ونىمدەرى كوپشىلىككە جاقسى تانىمال. دەسەك تە ولاردىڭ اراسىندا جۇمىسىن سولتۇستىكقازاقستاندىق ءسۇت ءوندىرۋشى-وڭدەۋشى كومپانيالارداي جۇرگىزىپ كەلە جاتقاندارى, ياعني باسەكەلەس بولا الاتىندارى جوق سياقتى. نەگە؟ جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
بۇل ورايدا ءبىز, جوعارىدا اتالعان سەرىكتەستىكتەر اراسىنان «بورتە ميلكانىڭ» تىنىس-تىرشىلىگىن زەردەلەپ كورگەن ەدىك. ءيا, «بورتە ميلكا» دا – ەلىمىزدەگى ۇزدىك, الدىڭعى قاتارداعى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالاردىڭ ءبىرى. تابيعي ساپالى, ەشقانداي قوسپاسىز ونىمدەرىن تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارىنا, شىمكەنت, سونداي-اق الماتى قالاسىنا جەتكىزىپ وتىر. «بورتە ميلكانىڭ» ونىمدەرىنە سۇرانىس بار. بىراق سەرىكتەستىك ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعاسى باسقا فەرمالارعا قاراعاندا قىمباتتاۋ. سەرىكتەستىك باسشىلىعى سول سەبەپتەن دە باسەكەگە سايكەس بولۋ قيىنداۋ بولىپ تۇرعانىن ايتادى. «ونىڭ ۇستىنە ءبارىمىز بىلەتىندەي, قازىرگى حالىقارالىق گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنە ەۋروپا نارىعى تولىعىمەن جابىق. ەكى مەملەكەت تە – اۋىل شارۋاشىلىعى جاعىنان الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدەر قاتارىندا. سول سەبەپتى ول جاقتا ءوندىرىلىپ جاتقان ءسۇتتىڭ جانە سول ءسۇت ونىمدەرىنىڭ بىزگە كوپتەپ كىرۋى جەرگىلىكتى شارۋالارعا ۇلكەن اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ياعني ولاردىڭ سۇتتەرىنىڭ تۇپكى باعاسى ارزان, ونىڭ ۇستىنە ول جاقتان كەلىپ جاتقان ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن مەن جوعارى دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى دۇكەندەردە قاراساڭىز رەسەيدە وندىرىلگەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ بارلىعىندا قۇرعاق ءسۇت قوسىلعان. ول ءسۇتتىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنىڭ ارزان بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قازىرگى تاڭدا رەسەي ءسۇت ونىمدەرىنىڭ جولاقىسىن سۋبسيديالاپ, مەملەكەت سول ءسۇت ءوندىرىپ جاتقان فەرمالارعا 100% تولەپ بەرىپ وتىر ەكەن. ول دا ءسۇتتىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنا اسەرىن تيگىزەدى. سونىڭ سەبەبىنەن بىزگە باعاسى تومەن ءسۇت ونىمدەرى كوپتەپ كەلىپ جاتىر. جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ قىمباتىراق بولۋىنا بايلانىستى سۇرانىس قازىرگى تاڭدا ازايىپ كەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جاعداي ءبىزدىڭ وڭتۇستىكتە عانا ەمەس, سولتۇستىك, باتىس وڭىرلەردە دە ءجيى بايقالىپ كەلەدى. ول وبلىستارداعى ارىپتەستەرمەن ءبىز كۇندەلىكتى بايلانىسىپ وتىرامىز. ولاردا دا – وسى پروبلەما. مەن ءوزىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءسۇت پالاتاسىنىڭ مۇشەسىمىن. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, قازىرگى تاڭدا سولتۇستىك قازاقستاندا بىرنەشە شاعىن ءسۇت فەرمالارى ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ ءبارى ءوز ناتيجەسىن بەردى. ونداي تاجىريبەنى ءبىزدىڭ وڭتۇستىكتە دە ەنگىزۋگە بولادى. قازىر وسى ورايدا «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر», دەيدى «بورتە ميلكا» جشس باس ديرەكتورى بوكەيحان ابىشەۆ.
ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندارعا اۋىلداعى قاراپايىم تۇرعىندار دا باسەكەلەس. تۇركىستان وڭىرىندە وزدەرىنەن ارتىلعان ءسۇت, قايماق, ماي, ايرانى مەن ىرىمشىگىن اۋدان ورتالىقتارىنا, قالالارعا تاسىپ, جايما بازاردا نەمەسە ءۇي ارالاپ ساتىپ جۇرگەن اۋىل تۇرعىندارى كوپ. ميلليوننان استام تۇرعىنى بار ءۇشىنشى مەگاپوليس شىمكەنتتە دە اۋلا ارالاپ, بۇرىن قولدانىستا بولعان «باكلاجكامەن» اعارعان ساتۋشىلاردى كۇندە كورەسىز. بۇل ورايدا سەرىكتەستىك باسشىسى اۋىلدىڭ سيىرلارى بەلگىلى ءبىر ءدارى-دارۋمەندى, جەمشوپتى قاجەت ەتپەيتىنىن, ازىعىن كوبىنە ورىستەن الاتىنىن ايتادى. «دالانىڭ ءشوبىن جەپ كەلەتىن سيىردان شامامەن 3-4 ليتر ءسۇت الىپ, ساتىلىمعا شىعارىپ جاتقاندار بار. تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بولعاندىقتان بارلىق تالاپتى ساقتاۋىمىز كەرەك, شەتەلدەن الىپ كەلگەن سيىرلاردى ءبىز اۋىل تۇرعىندارى سياقتى ورىسكە جايىپ, قايتىپ الىپ كەلىپ ساۋا المايمىز. ۇلكەن فەرمانى ۇستاپ وتىرعاننان كەيىن جۇمىسشىلاردىڭ ايلىعى, سيىر ساۋاتىن اپپاراتتارعا جۇمسالاتىن ەلەكتر قۋاتى بار, وسىلاردىڭ ءبارى دەرلىك شىعىن. ياعني ءسۇتتىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنا اسەر ەتەدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ فەرمادا ماجارستاننان الىپ كەلگەن ءسۇتتى باعىتتاعى «گولشتينو-فريز» اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالعا ارنايى راتسيون جاسالادى. ول راتسيوندا 12-13 ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك بار. سونىڭ ءبارى تاۋار باعاسىنا اسەرىن تيگىزگەننەن كەيىن, ءبىزدىڭ شىعارىپ جاتقان ءسۇت, ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ءبىز سەكىلدى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالاردىڭ شىعارىپ جاتقان ونىمدەرى قىمباتىراق بولادى. جالپى, بارلىق وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىن سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءبىر عانا كەدەرگى – سول شەتەلدەن كەلىپ جاتقان ءسۇت ونىمدەرىنىڭ كوپتىگى. ياعني باسەكەلەستىك جوعارى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار دۇكەندەرگە بارعاندا سورەدە تۇرعان وتاندىق ءونىم مەن رەسەيلىك ونىمدەردىڭ باعاسىن سالىستىرىپ كورەدى. رەسەيلىك ءونىم 50-100 تەڭگەگە دەيىن وتاندىق ونىمنەن ارزان بولعاندىقتان, سول ونىمدەردى تۇتىنادى دا, ءبىزدىڭ وتاندىق ونىمدەر تۇرىپ قالىپ جاتادى», دەيدى بوكەيحان نۇرالى ۇلى.
«بورتە ميلكا» وبلىستاعى ءسۇتتىڭ ون پايىزىن عانا وندىرەدى ەكەن. دەمەك سۇرانىس وسىلاي بولىپ تۇر. سەرىكتەستىك قىزمەتكەرلەرى ءار كۇنى دۇكەندەردەن ءتيىستى سۇرانىستى الادى. سول سۇرانىسقا ساي ءونىم شىعارىلادى. سۇرانىس كوبەيىپ جاتسا, ءونىم سانىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك مول. بۇل ورايدا سەرىكتەستىك «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى بويىنشا 2,5%-بەن ۇلكەن سومادا نەسيە الماق. قوسىمشا تاعى ءبىر قورا-جاي سالىپ, 400 باس سيىر الىپ كەلىپ, تاۋلىگىنە 20 توننا ءسۇت وڭدەۋدى كوزدەيدى. الايدا سوڭعى كەزدەرى «بورتە ميلكا» جابىلادى دەگەن اڭگىمە دە ايتىلا باستاعان-دى. ونى سەرىكتەستىك باسشىلىعى مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن كومەكتىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. «زامان تالابى دەيمىز بە, بارلىق زاتتىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى, اتالعان كومەك ازداۋ بولىپ تۇر. وسى جەردە سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن, «ارپا-بيداي ارزاندادى عوي بىلتىرعىعا قاراعاندا» دەگەن. ءيا, ارزاندادى. بىراق, جوعارىدا ايتقانىمداي, سيىرعا بەرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك مولشەرى 10-نان استام. ونىڭ ءبىرازىن شەتەلدەن الدىرامىز. ياعني ارپا-بيداي ارزانداعانمەن, باسقا ازىق-ت ۇلىكتەر قىمباتتاۋ ۇستىندە. سونداي-اق مەديتسينالىق پرەپاراتتار, ياعني ۆاكتسيناتسياسى بار, باسقاسى بار – وسىلاردىڭ ءبارى دەرلىك قىمباتتاماسا, ارزانداپ جاتقان جوق. ونىڭ ۇستىنە ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزدەن دە ايلىق ماسەلەسى بويىنشا جىل سايىن ۇسىنىس, ارىز-شاعىمدار ءتۇسىپ جاتادى. ءبىز جىلدا ايلىقتى 10%-عا كوتەرىپ وتىرامىز. مۇنىڭ ءبارى ءسۇتتىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنا اسەر ەتپەي قويماسى انىق. وسىدان 1 اي بۇرىن پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. ول جەردە 2 ماسەلە كوتەردىم. ءبىرىنشىسى – 600 باستان اسا ءىرى قارا مالى بار تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنا بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ كولەمىن 45 تەڭگەدەن 85 تەڭگەگە كوتەرۋ. ەكىنشى – رەسەي مەملەكەتىنەن كىرىپ جاتقان ارزان, ساپاسىز ءسۇت ونىمدەرىنە قانداي دا ءبىر شەكتەۋ قويۋ. ياعني ولاردىڭ سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق نورمالارىن كۇشەيتۋ قاجەت. وسىنداي ۇسىنىستاردى ايتقان بولاتىنمىن. شەتەلدەن كەلىپ جاتقان ءسۇت ونىمدەرىنىڭ سالدارىنان الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ ساتىلىمى 30-40%-عا ءتۇسىپ كەتتى دەسەك تە بولادى. بىراق وعان قاراماستان ءبىز قولدان كەلگەنشە جۇمىس ىستەپ, ارەكەتتەنىپ جاتىرمىز. باسقا دا كورشىلەس وبلىستارعا شىعىپ جاتقان جايىمىز بار. ياعني جابىلامىز دەپ قول قۋسىرىپ وتىرعان جوقپىز», دەيدى «بورتە ميلكا» جشس باس ديرەكتورى بوكەيحان ابىشەۆ.
ءيا, ءسۇت وڭدەۋدە باسەكەلەستىك ءباسى جوعارى ەكەنىن اڭعاردىق. بۇل ورايدا پرەزيدەنت جولداۋىندا جاھاندىق ەكونوميكا جانە حالىقارالىق ەڭبەك نارىعى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, تەحنولوگيالىق باسەكە قىزىپ تۇرعانى ايتىلدى. «قازىرگى ەڭ باستى مىندەت – ەلىمىزدىڭ مىقتى ونەركاسىپتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جانە ەكونوميكامىز ءوزىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايعا جەتۋ. سوندىقتان وڭدەۋ سالاسىن جەدەل دامىتۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا. «بورتە ميلكانىڭ» باسەكەلەستىك باسىندە وزىق شىعۋ ماقساتىنداعى ءوز جوبا-جوسپارى بار دا بولار. ارزانعا كوڭىلى اۋاتىن تۇتىنۋشىنىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, دەنساۋلىققا پايداسىن ەسكەرە, ساپالى ءونىمدى تاڭدايتىن كۇن دە كەلەر. اعارعانسىز وتىرمايتىن قاراپايىم تۇتىنۋشى, وبلىستاعى تەحنولوگياسى ەسكىرگەندىكتەن باسەكەگە قابىلەتسىز كۇيدەگى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى زامان تالابىنا ساي جاڭارىپ-جاڭعىرىپ, وتاندىق ءونىمنىڭ باعاسى دا قولجەتىمدى بولار دەگەن ۇمىتتە.
تۇركىستان وبلىسى
