ورمان – ەل داۋلەتى, جەر ساۋلەتى

عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى­نىڭ ناتيجەلەرى وسىمدىكتەر دۇنيەسى­نىڭ ادامزات بالاسى ءۇشىن قانشالىقتى قاجەت ەكەندىگىن ناقتى دالەلدەيدى. جەر دە, جانۋارلار دا جاسىل جەلەكسىز ءومىر سۇرە المايدى. ناسىلتەكتىك (گەنو­فوند) قورىمىزدىڭ دۇرىس قالىپتا­سىپ, ساقتالۋى دا وسى تابيعات بايلىعىنىڭ جاي-كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى. ونىڭ ىشىندە ورمان-توعاي القاپتارىنىڭ ەل مەن جەر ءۇشىن ماڭىزى زور. ولكەنىڭ وكپە­سىندەي جاسىل فلورا اۋامىزدى شاڭ-توزاڭ, كومىرتەگىنەن تازارتىپ, جاز ايلارىنداعى اپتاپتا ىستىق­تى تومەندەتەدى, اڭىزاق جەلدىڭ جىل­دامدىعىن باياۋلاتادى, كۇن رادياتسيا­سىن ازايتىپ, سۋ قورلارىن بۋلانۋدان ساقتايدى.

1 گەكتار جەردەگى جاسىل جەلەكتەر ساعاتىنا ەكى ادامنىڭ وكپەسى ءبولىپ شىعاراتىن 8 ليتر كومىر قىشقىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ, اۋانى 30 ادامنىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتى وتتەگىمەن بايىتادى. اعاش جاپىراقتارىنىڭ ءاربىر شارشى مەتر اۋماعى جاز ايلارىندا 1,5-3,0 كيلوگرامم شاڭ-توزاڭدى تۇتىپ قالادى.

ورمان اعاشتارىنىڭ ەمدىك قاسيەتى دە اسا زور. 1928 جىلى پروفەسسور گ.پ.توكين وسىمدىكتەردىڭ فيتونتسيدتەر دەپ اتالاتىن, قورشاعان ورتاعا زياندى اۋرۋ قوزدىرعىش باكتەريالاردى ولتىرەتىن حوش ءيىستى زاتتاردى ءبولىپ شىعاراتىنىن دالەلدەپ بەرگەن ەدى. سامىرسىننىڭ كىشكەنتاي عانا ءبىر بۇتاعى ماڭىنداعى ميكروبتاردى 10 ەسە ازايتسا, تۋيا اعاشى اينالاسىنداعى اۋاداعى ميكروبتاردىڭ ۇلەس سالماعىن 67 پايىزعا دەيىن تومەندەتە الادى ەكەن. ەمەن جاپىراعى, تەرەك ءدىڭى, الما اعاشىنىڭ بۇرلەرى نەبىر اۋرۋلارعا ەم.

سونىمەن قاتار ەگىستىكتەگى ورمان ال­قابى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارى­نان مول ءونىم الۋعا جاعداي جاساي­دى. اۋا رايى قۇبىلىستارىنىڭ جايسىز­دىعىن باسەڭدەتىپ, ىلعالدى ارتتىرادى. توپىراقتى جەل, سۋ ەروزياسىنا ۇشىراۋدان ساقتايدى. ورمان اعاشتارى توپىراقتىڭ سۋىرىلىپ ۇشۋىنا, سۋ تاسقىنىنا توسقاۋىل بولادى, مال جايىلىمدارىن شۇرايلاندىرىپ, شابىندىقتى جاقسارتا تۇسەدى. ورمان قىسقى بوران مەن سۋىقتا مالعا ىقتاسىن بولسا, جازدا ىستىقتىڭ اسەرىن باسەڭدەتىپ, سايا بولادى. دالا قۇستارى, اڭدارى, باسقا دا الۋان­ ءتۇرلى جانۋار كوبەيىپ, وسۋىنە ىڭعايلى اعاشتى جەردى پانالاپ, مەكەندەيدى.

جاسىل جەلەك قالالى جەرلەردەگى كوپ­قاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن دە اسا قاجەت. ساپ تۇزەگەن ءتۇرلى اعاش قاتارى ءوندىرىستى قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ ساۋلەتىن ارتتىرادى, ءسانىن كەلتىرەدى, ادامعا مول رۋحاني ءلاززات بەرەدى. جازدا كۇن ىسىعان كەزدە ادام كوپ شوعىرلاناتىن ورىنداردا اۋا جەتپەي قالادى. ال اۋلالاردا, ءۇيدىڭ اينالاسىندا تال-تەرەك قاۋلاپ ءوسىپ, جايقالىپ تۇرسا, جانعا – داۋا, جەرگە – سايا. ادام ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 2-3 كگ تاعام, 4-5 ليتر سۋ تۇتىنادى. ءبىر تاۋلىكتە 20 كگ وتتەگىمەن تىنىستايدى. دەمەك, وتتەگىسىز ءبىر ءسات تە ءومىر سۇرە المايدى.

«ورمان – جەردىڭ وكپەسى», «ورمان – ەل داۋلەتى, جەر ساۋلەتى». «جاسىل جەلەك – جەر كوركى». ادامزات ەس جيىپ, ەتەك جاپقان ەرتە داۋىردە جەر بەتىن تۇتاس ورمان كومكەرىپ, 8 ملرد گەكتاردان اسا جاسىل جەلەك جايقالىپ تۇرعان دەسەدى. ستاتيستيكا ونىڭ 3 ملرد گەكتاردان استامى وتقا ورانعانىن العا تارتادى. جالپى, ورمان ءورتى – الەمنىڭ بارلىق جەرىندە جىل سايىن ورىن الىپ جاتاتىن قالىپتى قۇ­بىلىس. وعان مىسالدى الىسقا بارماي-اق ءوز ەلىمىزدەن دە كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بيىل ماۋسىم باسىندا ورىن العان اباي وبلىسىنداعى ورمان ءورتى كەزىندە تابيعاتقا, قورشاعان ورتاعا, ەل ەكونوميكاسىنا كەلتىرىلگەن زالال, شى­عىن ءوز الدىنا, ادام ولىمىنە جول بەرىلدى.

اعاش – ەجەلدەن قۇندى قۇرىلىس ماتەريالى, وتىن كوزى. الەمدە جىل سا­يىن حالىق شارۋاشىلىعى قاجەتتىلىگى ءۇشىن 30 ملن گەكتارعا جۋىق اعاش وتالادى. كەزدەيسوق ورتتەن كۇلگە اينالىپ جاتقان وسىمدىكتەر قانشاما؟

ەلىمىز جەر كولەمى جونىنەن الەمدە توعىزىنشى ورىندى يەلەنەدى. ال دۇنيە جۇزىندە 38 ميلليون شارشى شاقىرىم ورمان بولسا, سونىڭ بار-جوعى 0,3 پايىزى عانا ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە كورىنەدى. دەمەك, بۇل – قازاق بايتاعىنىڭ بار-جوعى 4,3 پايىزى ورمان دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا ەل كارتاسىندا كوك جاسىل بوياۋدان گورى سارى, سۇرعىلت ءتۇس باسىم. ماسەلەن, كورشى رەسەي جەرىنىڭ – 46 پايىزى, ۋكراينانىڭ – 18 پايىزى, بەلارۋستىڭ – 34 پايىزى, گرۋزيانىڭ – 34 پايىزى, مولدوۆانىڭ – 13 پايىزى, تۇركيانىڭ – 25,9 پايىزى, ازەربايجاننىڭ – 11, ارمەنيانىڭ 15 پايىزى ورماندى القاپتارعا جاتادى. الەمدەگى اعاش اتاۋلىنىڭ جارتىسىنان كوبى نەگىزىنەن ءتورت مەملەكەتتىڭ جەرىندە ءوسىپ-ونەدى ەكەن. اتاپ ايتساق, جەر-جاھان ورمانىنىڭ 22 پايىزى – رەسەيگە, 16 پا­يىزى – برازيلياعا, 7 پايىزى – كاناداعا, 6 پايىزى – اقش-قا تيەسىلى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, جوعارىدا كەلتىرىلگەن 4,3 پايىز ورماندى جەرىمىز­دىڭ 48 پايىزى سەكسەۋىل وسكەن القاپتار. ەل كولەمىندەگى 130-عا تارتا ورمان شا­رۋاشىلىعىنىڭ كوپشىلىگى عاسىرلار توعىسىنداعى الماعايىپ كەزەڭدە شارۋالارىن شايقالتىپ الدى. ەندى-ەندى ەڭسە تىكتەپ كەلە جاتىر. بىزدەگى ورمان دەپ جۇرگەن القاپتاردىڭ ون پايىزى, 1 ميل­ليون گەكتارى – كەزىندە قولدان وتىر­عى­زىلعان اعاشتار. التايداعى سامىرسىنداردى ەسكەرمەسەك, سىڭسىعان تروپيكا, ەۆكاليپت توعايلار دەگەندەر اتىمەن جوق. بارىمىز – ارالاس ورماندار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ورمان-توعايلاردى كوبەيتەمىز دەسەك, قولدان اعاش وتىرعىزۋ ءىسىن كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەۋ كەرەك.

عاسىر باسىندا وسى ماسەلەگە مەملە­كەتتىك ماڭىز بەرىلىپ, استانا قالاسى ماڭىندا 35 مىڭ گەكتاردان اسا القاپقا اعاش تۇقىمدارى وتىرعىزىلعانى بەلگىلى. جاسىل جەلەك بەلدەۋى جىل سايىن جاڭا كوشەتتەرمەن تولىعىپ, قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. «قالاۋىن تاپسا, قار جانادى» دەگەن, قاراعاي, قايىڭ, كوكتە­رەك, قاندىاعاش, شەگىرشىندەردىڭ ارقاعا بەيىمدەلگەن سورتتارى دا تەرەڭ تامىر تارتىپ, تەز بويلاپ بارادى. بۇگىندە استانا ورمانى الىستان كوركەم كوز تارتادى. جاسىل جولاق ىشىندە قۇستاردىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى دە كوپتەپ پايدا بولا باستادى.

ء«ىستىڭ باسى – نيەت». نيەت بولسا, تاقىر جەردى دە گۇلدەندىرۋگە بولاتىنىنا وسى ەلوردا اينالاسىنداعى جاسىل بەلدەۋ – ايقىن ايعاق. كەزىندە وسى باعدارلى باس­تاماعا ەرەكشە ىقىلاس تانىتقان اقىن, قازاق پوەزياسىنىڭ كلاسسيگى ەسەنعالي راۋشانوۆ ورمان-توعايدىڭ, ءتۇرلى اعاش تۇقىمىن ەگۋ, ءوسىرۋدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قان­شالىقتى ءمان-ماڭىزى بار ەكەنى جو­نىندە كەڭىنەن قوزعاپ, تەرەڭنەن تول­عاپ, تا­نىمدىق-تاعىلىمدىق ماقالا جاز­عان ەدى («استانا ورمانى». // «ەگەمەن قازاقستان», 7 قىركۇيەك 2007 ج.) سول ماتەريالدا ورمان-توعايلاردىڭ الەمدىك تاعدىر-تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قىزعىلىقتى دەرەك كەلتىرىلەدى.

كەزىندە ورىس پاتشاسى ءى پەتر «رەسەي ورمان القابىنا اينالسىن» دەگەن وكىم شىعارىپ, اعاشتى رۇقساتسىز كەسكەندەر­گە اۋىر جازا قولداناتىن بولىپ­تى. جاڭگىر حان 1841 جىلى ءوز ورداسىنىڭ ماڭىن كوگالداندىرىپ قانا قويماي, بوكەي حاندىعىندا ورمان شارۋاشى­لى­عى ۋچيليششەسىن اشقان. وقۋ ورنى 1917 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرىپتى. باتىس قازاقستانداعى بوكەي ورداسى اۋدانىنا قاراستى 82 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقان سول قاراعايلى ورمان بۇگىندە قازاقستانداعى ەڭ بايىرعى ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىرى. «جاقسى­دان باق قالادى» دەگەن وسى. جاڭگىردەن ۇلگى العان بوكەيدىڭ ەستى-باستى ازامات­تارى اراسىنان دا ورمان وتىرعىزۋ ءىسىن جال­عاستىرۋشىلار شىعىپتى. جاڭ­گىر­دىڭ بالدىزى, اتاقتى ەتنوگراف عالىم مۇحاممەد سالىق باباجانوۆ, عۇباي­دۋل­لا بوكەيحانوۆتاردىڭ دا ءوز باعى بول­عان. بۇعان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەي­حاننىڭ سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورمان شا­رۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىن وقىپ بىتىرگەنىن قوسىڭىز.

ءوز باعى دەگەننەن شىعادى, كەزىندە ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ ءوزى دە, ەشقانداي ىڭ-شىڭسىز, دابىرا-داقپىرتسىز ماڭ­عىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ اۋدانىندا ءتۇرلى اعاش ەگىلگەن ورمان ءوسىرۋدى قولعا العان ەكەن. اقىننىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «قارعا ميىن قايناتار شىلىڭ­گىر شىلدەسى قىرىنا السا قىرىق كۇن ەمەس, الپىس كۇنگە سوزىلار كۇڭسىگەن الا تاعا­ناق ءشول. سۋىنىڭ تۇزدىلىعى سونشا, ۋ تاتي­تىن اششىاعاردان باسقا وزەنى جوق, شىڭى­راۋ­دان باسقا سۋ كوزى تاعى جوق وسى ايماقتا جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان باق بار دەگەنگە ەشكىم دە نانباۋى مۇمكىن». بىراق نان-نانباڭىز, بۇگىندە سول «ەسەنعالي ورمانى» ۋاقىت وتكەن سايىن تۇرلەنىپ, سايالى باققا اينالىپ بارادى. كەشەگى بالاڭ شىبىقتان بوي كوتەرگەن قايىڭ, قارا­عاي, تەرەكتەر جارىسىپ ءوسىپ كەلەدى. ءتىپتى قىلقان جاپىراقتى اعاشتار دا بەينەۋدى جەرسىنە باستاپتى.

وسى ورايدا مىناداي وي كەلەدى: ەلىمىز­دىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قولى ۇزىن كاسىپ يەلەرى جەر-جەرلەردە ء«وز ورماندارىن» نەگە سالماسقا؟ سونداي-اق «استانا ورمانى» سياقتى, ءاربىر وبلىستىڭ, ءار قالانىڭ ءوز ورمانىن نەگە قالىپتاستىرماسقا؟! تاعى دا ەسەنعالي اقىنعا جۇگىنەلىك: «ىشەر اس, كيەر كيىم, ىستەر ءىس وزەكتى ماسەلەگە اينال­عان مىنا زاماندا ايدالاعا اعاش وتىرعىزۋ, الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي استامشىلىق نە ماقتانگويلىك ەمەس, ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاعاندىق» بولادى.

ەلىمىزدە 2005 جىلى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسا باستاعان «جاسىل ەل» باعدار­لاماسى بار. كەشەندى باعدارلاما اياسىندا ارناۋلى ەڭبەك جاساقتارى قۇرىلىپ, تاجىريبە كەڭىنەن جايىلىپ, جاقسى ناتيجە بەردى. جاساقشىلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قورشاعان ورتانىڭ كوركەيۋىنە, قوعامدىق ورىنداردىڭ تازا بولۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى.

جىل سايىن «تۇراقتى دامۋ» جەر قورى ۇيىمىنىڭ باستاماسىمەن «بۇكىل­حالىقتىق اعاش وتىرعىزۋ كۇنى» اتتى ەكولوگيالىق اكتسيا وتكىزىلەدى. اكتسيانىڭ ماقساتى – ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ, كوبەيتۋ جانە ساقتاۋ, قالالىق ايماقتاردى اباتتاندىرۋ, قوعامدى ورمان بايلىعىنا باۋلاۋ.

كوپشىلىك وڭىرلەردىڭ تابيعاتى قاتال, قىتىمىر. ەككەن اعاش, وسىمدىكتەردىڭ ءوسىپ-ءونىپ كەتۋى كوپ قيىندىق تۋعىزادى, ءبى­راز تەر توگۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ىڭعاي­داعى ماڭىزدى ءبىر ماسەلە – سونشاما ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن جاسىل جەلەكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. ورىستىڭ ويساڭ جازۋشىسى م.پريشۆين «تابيعاتتى قورعاۋ وتاندى قورعاۋمەن بىردەي ءىس» دەگەن. اعاش تۇقىمدارى بيىل ەكسەڭ, كەلەسى جىلى جايقالىپ شىعا كەلەتىندەي, ءوسىمتال ەمەس. ماسەلەن, شىرشا ءبىر جىلدا 4 سانتيمەتر عانا وسەدى ەكەن. ون جىلدا 40 سانتيمەتر!.. دەمەك, ورمان ال­قاپتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا سانداعان جىلدار قاجەت. كوكتەمدە كوك شىبىقتى شانشۋمەن شارۋانى بىتتىگە ساناماي, وعان تۇراقتى كۇتىم جاسالۋى كەرەك. ءاربىر تال ەسەپكە الىنۋى كەرەك. ەكولوگتەر مەن ماماندار كوشەتتەردى كۇزدە وتىرعىزۋ­دىڭ ارتىقشىلىعى كوپ ەكەنىن ايتادى. كوكتەمدە ەگىلگەندەرگە قاراعاندا ونىڭ كوپشىلىگى كوكتەپ, ءوسىپ كەتەدى ەكەن. بۇل مامىلەگە دە ءمان بەرگەن ءجون.

«اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن», دەيدى دانا حالقىمىز. مۇنىڭ استارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتىر. بۇل ماڭىزدى شا­را بارشامىز ءۇشىن, ەڭ اۋەلى جەر-انا­مىزدى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن اسا قاجەت. تە­گىندە, تۇبىندە تال-تەرەك ەگۋ, اۋىل, اۋدان, قالالارىمىزدى كوركەيتۋ, جاسىل جەلەك­كە بولەۋ جالپىحالىقتىق سيپات الۋعا ءتيىس.