سۋرەتتە: جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارنايى پيتومنيگىندەگى قۇرالايلار
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى ەلىمىزدەگى كيىك سانىن رەتتەۋ ءۇشىن بيولوگيالىق نەگىزدەمە جاساۋدى جاڭگىر حان اتىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە تاپسىرعان ەكەن. ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىم جونىندەگى پرورەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءالجان شامشىدىنگە جولىعىپ, اقبوكەن سانى ەلىمىزدە قالاي رەتتەلەتىنىن سۇرادىق.
– قانداي دا ءبىر تاعى جانۋاردىڭ سانىن قولدان رەتتەۋ – الەمدە دە, ەلىمىزدە دە بۇرىننان بار نارسە. سوندىقتان وعان ۇركە قاراۋدىڭ ءجونى جوق. بۇل – ەڭ الدىمەن قاۋىپسىزدىك ءۇشىن, ەپيزوتولوگيالىق احۋالدى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن قاجەت دۇنيە. قازىرگى جاعدايدا اقبوكەن شاعىن اۋماقتا تىم كوبەيىپ, ءۇي مالىمەن ارالاسىپ كەتكەندىكتەن ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋ تاراۋى, تۇرعىندارعا قاۋىپ تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى كيىك سانىن رەتتەۋ بويىنشا نەگىزدەمەنى جاساپ, ۇسىنىپ وتىرمىز, – دەيدى ءالجان سمايىل ۇلى.
كەيىنگى بىرنەشە جىلدان بەرى كيىك ماسەلەسىمەن تەرەڭ اينالىسىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى عالىمدار ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كەيبىر جاعدايعا الاڭداپ وتىر.
– ءدال قازىرگى جاعدايدا كيىكتىڭ قوڭى قىسقا دايىندىق كونديتسياسىنا جەتكەن جوق. ارىق. قايدان جەتسىن, وڭىردە ءشوپ جوق, مال ازىعى تاپشى. قازىر ورال پوپۋلياتسياسىندا رەسمي مالىمەت بويىنشا 2 ملن اقبوكەن بار دەسەك, ولار ءبىر كۇندە 12 مىڭ توننا ءشوپ جەيدى. بيىل بۇل ايماقتاعى فەرمەرلەردىڭ ءوزى مال سانىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى ءشوپ جوق, مال ازىعىن اقشاعا دا تابا الماي وتىرعاندارى بار. ولار امالسىز مالىن سويادى, ساتادى, قىستاققا از مال قالدىرادى. ال كيىك قايدا كەتەدى؟ ارىق-تۇراق جانۋار الداعى قىستا قىرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى مۇنداعى كيىككە قاجەتتى ميلليونداعان توننا مال ازىعى جوق, – دەيدى ءا.ءشامشىدىن.
كسرو كەزىندە جىل سايىن كيىكتىڭ 20 پايىزى وندىرىستىك ماقساتتا اۋلانىپ, سانى رەتتەلىپ وتىرعان. ال 1974-1976 جىلدارى كيىك ەگىس القاپتارىن بۇلدىرە باستاعاندا ءتىپتى 35-39%-عا دەيىن جويىلعان. ياعني 1974 جىلى – 344 مىڭ, 1975 جىلى – 501 مىڭ, 1976 جىلى – 321 مىڭ اقبوكەن اۋلانعان. وسىدان كەيىن جانۋارلاردىڭ سانى ەكى ەسە ازايىپ, 1979 جىلى كيىكتى وندىرىستىك ماقساتتا اۋلاۋ ۋاقىتشا توقتاتىلىپتى. بىراق 1984 جىلدان كەيىن قايتا قولعا الىنىپ, 1999 جىلعا دەيىن جالعاسقان.
ەلىمىزدە اقبوكەن تارالعان ءۇش ايماق بار, سوعان سايكەس بەتپاقدالا, ءۇستىرت جانە ورال پوپۋلياتسياسى دەپ اتالادى. كوپجىلعى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىنە قاراعاندا ۇستىرتتەگى كيىك سانى 1980 جىلدارى 265 مىڭعا دەيىن جەتكەن ەكەن. الايدا ءدال قازىر كيىكتىڭ بۇل توبىندا 39,7 مىڭداي عانا باس بار. ياعني ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىنداعى كيىكتەرگە ازىرگە ەشكىم تيىسپەيدى. بيولوگيالىق رەتتەۋ بەتپاقدالا مەن ورال پوپۋلياتسياسىنا عانا قاتىستى.
بيىلعى ساناق كەزىندە بەتپاقدالا توبىندا 745,3 مىڭ باس كيىك ەسەپكە الىنعان. 1970 جىلداردىڭ باسىندا ەڭ كوبەيگەن كەزىندە بۇل توپتاعى اقبوكەن سانى 850-995 مىڭعا جەتكەن ەكەن. بىراق 1980 جىلدارى جۇيەلى رەتتەلىپ وتىرعان كەزەڭدە بەتپاقدالا كيىكتەرىنىڭ سانى 323-480 مىڭ باس ارالىعىندا تۇراقتى بولعان.
2023 جىلعى كوكتەمگى اۋە ساناعىنىڭ قورىتىندىسى ەدىل مەن جايىق اراسىندا 1,13 ملن باس كيىك جۇرگەنىن كورسەتكەن. ماماندار كەيىنگى 100 جىلدا اقجايىق وڭىرىندە اقبوكەن سانى مۇنشالىق كوبەيمەگەنىن ايتادى. 1980 جىلدارى ورال پوپۋلياتسياسىنداعى كيىك سانى 140-265 مىڭ ارالىعىندا بولعان. بيولوگيالىق نەگىزدەمەگە ساي جىلىنا 20%-ىن جويىپ وتىرعاننىڭ وزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كيىك سانىن قالىپتى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل قاجەت.
سونىمەن, كيىك سانى قالاي رەتتەلمەك؟ اۋەل باستان كيىكتى وندىرىستىك ماقساتتا اۋلاۋدىڭ ەكى ءتاسىلى بار. ءبىرى – مىلتىقپەن اتۋ, ەكىنشىسى – كورال تورلارىمەن قاماپ ۇستاۋ. اتۋ تۇندە جۇرگىزىلەدى, كۇشتى جارىق پروجەكتورلارمەن جاراقتاندىرىلعان كولىكتەر كيىك شوعىرلانعان جەرگە جاقىنداپ, جانۋاردىڭ كوزىن شاعىلىستىرىپ, جارىق تۇسىرەدى. سول كەزدە جارتىلاي اۆتوماتتى قارۋلى اڭشىلار ۇيىرگە جاقىنداپ بارىپ, ك-8,5 كارتەچ وقپەن اتا باستايدى. وسى ادىسپەن 3-4 ادامدىق بريگادا ءبىر تۇندە 100-150 باس كيىكتى جويا الادى ەكەن.
– دەگەنمەن ءبىزدىڭ عالىمدار كيىكتى كورال تورىمەن اۋلاۋدى ءجون كورىپ وتىر. بۇل ءۇشىن 3 موتوتسيكلشى كيىك ءۇيىرىن قاقپايلاپ ايداپ, الدىن الا دايىندالعان تور-ارانعا قامايدى. سول جەردە جانۋارلاردى 4-5 ساعات تىنىشتاندىرادى. ايتپەسە جۇگىرىپ كەلگەن اڭنىڭ ەتى قارايىپ كەتەدى. سوسىن بارىپ توردى بىرتە-بىرتە تارىلتىپ, شەتىنەن ۇستاپ باۋىزداي بەرەدى. بۇل – قۋىپ ءجۇرىپ اتقانعا قاراعاندا تيىمدىرەك ءتاسىل. ويتكەنى مىلتىقپەن اتقاندا 20-30 پايىزعا دەيىن كيىك جارالانىپ, قاشىپ كەتەدى ەكەن. ال جارالى اقبوكەن ءبارىبىر ءبىر جەرگە بارىپ ارام ولەدى. بۇل – دۇرىس ەمەس, – دەيدى ءالجان سمايىل ۇلى.
ءدال وسى كورال ءادىسى 1986-1988 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا قولدانىلعان. باۋىزدالعان كيىكتى قاساپشىلار بىردەن ءىشىن جارىپ, وكپە-جۇرەگىن, باۋىرى مەن بۇيرەگىن قالدىرىپ, ىشەك-قارنىن الىپ تاستايدى. باۋىردان ءوتتى ايىرادى. سول كۇيدە كيىك تۋشاسى 5-6 ساعات سالقىنداپ جاتادى. ودان كەيىن ارنايى جۇك كولىكتەرىنە تيەلىپ, مال سويۋ بەكەتىنە جونەلتىلەدى. ەت كومبيناتىنا جەتكەن سوڭ كيىك ەتى ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋدەن وتەدى. ودان كەيىن ءمۇيىزى كەسىلىپ, بولەك الىنادى, تەرىسى سىپىرىلىپ, تۇزدالادى. ال ەتى ارزان باعامەن ساۋداعا شىعارىلادى, ونى ىستاۋعا, شۇجىققا پايدالانۋعا دا بولادى.
– ازىرگە كيىك ەتىن قالبىرعا سالىپ بۇقتىراتىن تەحنولوگيا جاسالعان جوق. بىراق ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى وسى جوباعا كىرىسىپ كەتتى, – دەيدى ءا.ءشامشىدىن.
كيىك سانىن بيولوگيالىق رەتتەۋ ءىسى «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنە جۇكتەلۋى مۇمكىن. نەگىزدەمەگە قاراعاندا بۇل جۇمىستىڭ ءبارى قاتاڭ باقىلاۋمەن, ءتيىستى حاتتاما ارقىلى جاسالۋى جوسپارلانعان.
جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بىرنەشە جىلدان بەرى عىلىمي زەرتتەۋ ماقساتىندا كيىك لاعىن تىرىدەي ۇستاپ, ارنايى تالىمباقتا وسىرۋمەن اينالىسىپ جاتقانىنان دا وقىرمان حاباردار شىعار. قازىر ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى ارنايى قورىقتا, 700 گا اۋماقتاعى قورشاۋدا بەتپاقدالا مەن ورال پوپۋلياتسياسىنان ۇستالعان كيىك لاقتارى باعىلىپ جاتىر. ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – بەتپاقدالا مەن ورال پوپۋلياتسياسىنىڭ كيىكتەرىن تابيعي ەمەس جاعدايدا شاعىلىستىرىپ, قانىن جاڭعىرتۋ», دەيدى ءالجان سمايىل ۇلى.
تابيعي جاعدايدا ەلىمىزدەگى ءۇش پوپۋلياتسيا ءبىر-بىرىمەن ارالاسپايدى. 1960 جىلدارى سوۆەت عالىمدارى ءار توپتاعى كيىكتى ارالاستىرىپ, كوشىرمەك بولعان, ەشتەڭە شىقپاپتى. ال 2010 جىلدارى سانى كۇرت ازايىپ بارىپ كوبەيگەن قازىرگى كيىكتىڭ سانى ارتقانىمەن, ساپاسى, ياعني تۇقىمى ناشارلاعانىن عالىمدار بايقاپ وتىر.
– بيىل ءبىز ورال پوپۋلياتسياسىنان 200 باس لاق ۇستادىق. بايقاعانىمىز, لاقتار وتە نازىك, دەنساۋلىعى ناشار. ادەتتە دۇنيەگە كەلگەن سوڭ 1,5-2 ساعاتتان كەيىن لاق جۇگىرىپ كەتەدى. ۇستاتپايدى. ال ءبىز كوكتەمدە 2-3 كۇندىك لاقتاردى ۇستاپ الىپ جۇردىك. سالماعى دا قالىپتى جاعدايدان تومەن بولىپ شىقتى. بۇل – جاقسى نىشان ەمەس. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, بۇل – ينبرەدتىك دەپرەسسيا, ياعني شاعىن عانا اۋماقتا ءبىر عانا پوپۋلياتسيانىڭ ەسەپسىز كوبەيۋى سەبەبىنەن بولعان جاعداي. كيىك شاشىراپ جۇرسە, الىس تۋىستاستار شاعىلىسسا, مۇنداي بولماس ەدى. ينبرەدتىك دەپرەسسيا جاقىن تۋىستاستاردىڭ ءبىر-بىرىمەن جاقىنداسۋىنان بولادى. ءبىز قازىر بۇل باعىتتى دا زەرتتەپ جاتىرمىز. ۆاديم ۋليانوۆ دەگەن جاس عالىمىمىز ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ گرانتىن ۇتىپ, مولەكۋليارلىق گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى كيىكتەردىڭ دنك ءاناليزىن جاساۋعا كىرىستى, – دەيدى عالىم.
P.S. الدا قويان جىلىنىڭ قاقاعان قىسى كەلە جاتىر. «بۇل ەن دالادا ەركىن جورتقان اقبوكەن ءۇشىن دە ۇلكەن سىناق», دەيدى عالىمدار. جايماشۋاق جازدىڭ كۇنى ازىققا جارىماي, قوڭ جيناي الماعان جانۋار جۇتقا ۇشىراپ, قىرىلىپ قالماسا يگى ەدى. مامانداردىڭ ۋايىمى – وسى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
