ماسەلەن, بۇرىن جوعارعى پالاتا – سەناتتىڭ ءماجىلىس ماقۇلداعان زاڭ جوبالارىن قابىلداۋعا نەمەسە قابىلداماۋعا قۇقىعى بولدى. مۇنىڭ ءوزى حالىق تىكەلەي سايلاعان ءماجىلىستىڭ ءوزى قابىلداعان كەيبىر ماڭىزدى زاڭ نورمالارىنا سەناتتىڭ قارسىلىعىن ەڭسەرە الماي, بەدەلى تومەندەۋىنە اكەلىپ سوققان ەدى. وسىعان وراي, رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا جاڭارتىلعان كونستيتۋتسياعا سەناتقا ءماجىلىس قابىلداعان زاڭداردى تەك ماقۇلداۋ نەمەسە ماقۇلداماۋ قۇقىعىن بەرەتىن نورما ەنگىزىلدى. شىن مانىندە بۇل نورما زاڭ قابىلداۋ قۇقىعى ماجىلىسكە عانا تيەسىلى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. اتا زاڭدا ءتىپتى سەنات ماقۇلداماعان زاڭ جوباسىن قايتادان داۋىسقا سالۋ كەزىندە ءماجىلىس ءوز دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن بۇرىن قابىلدانعان شەشىمدى بەكىتسە, زاڭ ون كۇننىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىنا جىبەرىلەتىندىگى اتاپ كورسەتىلگەن.
ىقپالدى پارلامەنت قۇرۋداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى شەشىم – جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتتارى الدىندا جىلىنا ەكى رەت ەسەپ بەرۋى ەنگىزىلگەندىگى. بۇل جاڭاشىلدىق ءماجىلىستىڭ مارتەبەسىن ارتتىرىپ قانا قويماي, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ساپالى ورىندالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. باسقاشا ايتقاندا, ەلىمىزدە ىسكە اسىرىلىپ جاتقان كوپتەگەن اۋقىمدى جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ەندى ولاردىڭ اكىمشىلەرى بولىپ سانالاتىن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا عانا ەمەس, جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا دا تيىسىنشە تالاپ قويىلۋعا ءتيىس.
جاقىندا پارلامەنت ىقپالىن ودان ءارى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان تاعى ءبىر باستاما كوتەرىلدى. ناقتى ايتساق, «اق جول» قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ماجىلىستەگى فراكتسياسى «پارلامەنتتىك تەرگەۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا ۇسىندى. وسى جونىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان دەپۋتات ازات پەرۋاشەۆ: «زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتالدى قايتارۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ماجىلىستە قارالعاندا پارلامەنتتىك تەرگەۋ فۋنكتسياسىنىڭ قاجەت ەكەنىنە تاعى دا كوزىمىز جەتتى. نەگىزىندە, بارلىق دامىعان جانە وزگە مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرىنە تەرگەۋ قۇزىرەتى بەرىلگەن. ماسەلەن, پارلامەنتتىك تەرگەۋدى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كونگرەسى مەن ۇلىبريتانيا پارلامەنتى كەڭىنەن قولدانادى. گەرمانيا, يتاليا, يسپانيا, چەحيا, پولشا, ليتۆا, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, كورشىلەس رەسەي مەن وزبەكستان مەملەكەتتەرىندە پارلامەنتتىك تەرگەۋ جانە باقىلاۋ تۋرالى ارنايى زاڭدار مەن رەگلامەنتتەر بار. 2016 جىلى تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى دا «پارلامەنتتىك تەرگەۋ تۋرالى» ۇلگىلىك زاڭدى قابىلداعان بولاتىن. ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن ەنگىزۋ, قوعامدىق جانە پارلامەنتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ; وكىلدى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىكتەرى تارماقتارىنداعى تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدىك تەتىگىن قالىپتاستىرۋ; رەزونانستى وقيعالار جانە سولارعا بايلانىستى قوعامنان جاسىرىلعان بولۋى مۇمكىن فاكتىلەرگە قوعامدىق-ساياسي جاعىنان باعا بەرۋ سياقتى قاعيداتتاردى ىسكە اسىرۋ. پارلامەنتتىك تەرگەۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى باستاما – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان», دەدى.
«اق جولدىڭ» وسى باستاماسىنا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى – «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى سەرگەي پونومارەۆ, جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيانىڭ توراعاسى اسحات راقىمجانوۆ, بىرمانداتتىق وكرۋگتەردەن سايلانعان باقىتجان بازاربەك پەن ابزال قۇسپان قولداۋ ءبىلدىردى. زاڭ جوباسىندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ پارلامەنتتىك تەرگەۋ جۇرگىزۋىنىڭ نەگىزدەرى, ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق نىساندارى جانە پارلامەنتتىك تەرگەۋ جۇرگىزۋ تارتىبىنە قاتىستى نەگىزگى ەرەجەلەر, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ولاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ, باسقا دا ۇيىمدار مەن پارلامەنتتىك تەرگەۋگە قاتىساتىن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالعان. پارلامەنتتىك تەرگەۋگە ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيادا كەپىلدىك بەرىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ورەسكەل نەمەسە جاپپاي بۇزۋ فاكتىلەرى; مەملەكەتتiك جانە جەرگiلiكتi ءوزiن-ءوزi باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, كۆازيمەملەكەتتiك سەكتور سۋبەكتiلەرiنiڭ نەگىزسىز شەشiمدەرi, مەملەكەتتiك جانە جەكە مۇددەلەر قاقتىعىسى ناتيجەسىندە قوعامدىق مۇددەلەرگە ەلەۋلi زيان كەلتiرۋ فاكتiلەرi; تابيعي جانە تەحنوگەندىك سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ تەرىس سالدارىمەن بايلانىستى وقيعالار; مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى ورىنداۋ بارىسىنداعى ەلەۋلى قارجىلىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار; بيلىك ورگاندارىنداعى جەمقورلىق; قوعامدىق ءتارتىپتى توپ بولىپ بۇزۋ, جاپپاي تارتىپسىزدىك, زورلىق-زومبىلىق جاساۋ, ەتنوسارالىق قاقتىعىستار, ەكى نەمەسە ودان كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەلىپ سوققان قىلمىستار جانە باسقا دا زاڭسىز ارەكەتتەر جاتقىزىلماقشى.
پارلامەنتتىك تەرگەۋدى قوزعاۋ قۇقىعى ءماجىلىستىڭ نەمەسە سەناتتىڭ كەمىندە بەس دەپۋتاتتان تۇراتىن دەپۋتاتتىق توبىنا, سونداي-اق پارلامەنت پالاتالارىنىڭ كوميتەتتەرى مەن ماجىلىستەگى ساياسي پارتيالاردىڭ فراكتسيالارىنا بەرىلمەكشى. تومەنگى پالاتانىڭ پارلامەنتتىك تەرگەۋ جۇرگىزۋ جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا ساياسي پارتيالاردىڭ بارلىق فراكتسياسىنىڭ وكىلدەرى تەڭ دارەجەدە ەنگىزىلمەكشى. زاڭ جوباسىندا پارلامەنتتىك تەرگەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا كوميسسيانىڭ قورىتىندى بايانداماسىن قابىلداۋ ءتارتىبى دە ايقىندالعان. وندا ارەكەتتەرi پارلامەنتتىك تەرگەۋ جۇرگiزۋگە نەگiز بولعان فاكتiلەر مەن ءمان-جايلاردىڭ تۋىنداۋىنا اكەلىپ سوققان لاۋازىمدى تۇلعالاردى قىزمەتiنەن بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىستار, مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ, جەرگiلiكتi مەملەكەتتiك جانە ءوزiن-ءوزi باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ, سونداي-اق باسقا دا ۇيىمداردىڭ قىزمەتiن جەتiلدiرۋ جونiندەگi ۇسىنىستار, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ مەن قىلمىستىق ىستەر قوزعاۋ تۋرالى ۇسىنىستار قامتىلۋى مۇمكiن. قورىتىندى بايانداما پرەزيدەنت پەن ۇكiمەتكە جانە باس پروكۋرورعا جولدانعاننان كەيiن پارلامەنتتىك تەرگەۋ اياقتالدى دەپ ەسەپتەلمەكشى.
ارينە, اتالعان زاڭ جوباسى ۇكىمەتتە دە, پارلامەنتتە دە ساياسي پارتيالار فراكتسيالارىنىڭ بارلىعىنىڭ, مۇددەلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ جانە جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭىنەن تالقىلانۋعا ءتيىس. ال «پارلامەنتتىك تەرگەۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى قازاقستانداعى پارلامەنتاريزمدى دامىتۋداعى كەزەكتى ماڭىزدى قادام بولارى انىق.
