سۋرەتتى تۇسىرگەن – ميرات قورجىنباەۆ
– عايسا تەمىربولات ۇلى, حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۇراجاي-قورىعى – باتىس قازاقستان وبلىسى عانا ەمەس, كۇللى قازاقستانعا ايگىلى, جالپىۇلتتىق كيەلى نىسان قاتارىنا كىرەتىن مەكەمە عوي. اۋەلگى اڭگىمەنى وسى مۇراجاي-قورىقتىڭ تاريحىنان باستاساق.
– ءيا, بوكەي ورداسىنىڭ شەجىرەلى تاريحىن جيناقتاپ, باتىس ءوڭىرىنىڭ قۇندى جادىگەرلەرىن ساقتاپ, تاريحي مۇرالاردىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعىن كوپشىلىككە ناسيحاتتاپ جۇرگەن باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى مۋزەي-قورىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 60 جىلدان اسىپ بارادى.
مۋزەي – ولكەنىڭ تاريحى, حالىقتىڭ قازىناسى. مۋزەي ءىسى ەلدىڭ تاريحىن, مۇراسىن ۇرپاققا جالعاستىرۋشى بولعاندىقتان ءاردايىم باستى نازاردا. سوناۋ حان بيلەگەن زامانعا ۇڭىلسەك, بوكەي حاننىڭ ۇلى جاڭگىر 1828 جىلى ءوزى سالدىرعان سارايىنىڭ ءبىر بولمەسىنە قارۋ-جاراق پالاتاسىن ۇيىمداستىرىپ, سول كەزەڭدە مۋزەي ءىسىن باستاپ كەتكەن ەكەن. زاماننىڭ قىم-قيعاش ۋاقىتىنىڭ وزىندە ولكەمىزدەن شىققان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ 1917 جىلى حالىقتىڭ رۋحاني مۇراسىن – جادىگەرلەر مەن ەتنوگرافيالىق تۋىندىلاردى, شەجىرەلەردى جيناۋ جونىندە باستاما كوتەرگەن. ال 1919 جىلى قوعام قايراتكەرى مۇستافا كوكەباەۆ بوكەي ورداسىندا «حالىق مۇراجايىن» اشۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستاعان. وسىنداي زيالىلاردىڭ مۋزەي اشۋ جونىندە كوتەرگەن ماقسات-ويلارىن رەسمي تۇردە جۇزەگە اسىرعان – وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن, حالىق اعارتۋ سالاسىنىڭ ارداگەرى قازاق كسر-ىنە ەڭبەك سىڭىرگەن ۇستاز احمەتفايىز يۋسۋپ ۇلى تاجەتدينوۆ ەدى. مۋزەي 1962 جىلى 15 جەلتوقساندا قوعامدىق نەگىزدە سەلولىق كىتاپحانانىڭ جانىنداعى ءبىر بولمەدە ورداداعى رەۆوليۋتسيا تاريحىن بەينەلەيتىن 55 ەكسپوناتپەن عانا اشىلىپ, «وردا تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق مۋزەيى» دەپ اتالدى.
مۋزەي 1967 جىلى مەملەكەتتىك مۋزەيلەر ساناتىنا ەنگىزىلدى. 1969 جىلى ءحىح عاسىردىڭ تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشى كازناچەيستۆو عيماراتىنا كوشىرىلدى. 1997 جىلدان باستاپ وردا تاريحي-رەۆوليۋتسيالىق مۋزەيى «وردا تاريحي مۋزەيى» دەپ اتالا باستادى. 2002 جىلى «بوكەي ورداسى اۋداندىق تاريحي-مۋزەيلىك كەشەنى» دارەجەسىنە كوتەرىلدى. 2003 جىلى مۋزەيلىك كەشەن حالىقارالىق يكوم مۇشەلىگىنە الىنىپ, پاريجدە تىركەلدى. 2005 جىلى بوكەي ورداسى اۋداندىق تاريحي-مۇراجاي كەشەنى باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنا بەرىلىپ, «بوكەي ورداسى تاريحي-مۇراجاي كەشەنى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق قازىنالىق كاسىپورنى بولىپ اتالدى. مۋزەي 2014 جىلدان «كاسپي قاقپاسى» كلاستەرىنە ەنگىزىلىپ, 2017 جىلى «قازاقستاننىڭ 100 كيەلى نىسانى» تىزىمىنە قوسىلدى. 2018 جىلى قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكا كولەمىندە تاريحي-مادەني ماڭىزى بار نىسانداردىڭ ءانسامبلى رەتىندە مەملەكەتتىك رەەسترگە تىركەلدى. 2018 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى جانە كەلۋ ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ» 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. 2019 جىلى مۋزەيلىك كەشەن باتىس قازاقستان وبلىستىق حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى مكقك بولىپ وزگەرتىلدى. 2019 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن حان ورداسى مۋزەي-قورىعى وڭىرلىك دەڭگەيدەگى تۋريستەندىرۋ كارتاسى وبەكتىلەرىنىڭ تىزبەسىنە (توپ-50) ەندى.
– قازىر مۇراجاي-قورىق اۋماعىندا قانشا عيمارات, نىسان, قانشا جادىگەر بار؟ ونىڭ ىشىندە ەڭ قۇندىسى, ەرەكشەسى دەپ قاي نارسەنى ايتار ەدىڭىز؟
– بۇگىندە حان ورداسى مۋزەي-قورىعى قۇرامىنا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك رەەسترگە تىركەلگەن 16 تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش, سونىڭ ىشىندە 13 عيمارات, 3 كەسەنە كىرەدى. ءحىح عاسىردا سالىنعان كازناچەيستۆو مەكەمەسى عيماراتىندا – «بوكەي ورداسى تاريحى مۋزەيى», حان سارايىنىڭ ساقتالعان شىعىس بولىگىندە – «قارۋ-جاراق پالاتاسى مۋزەيى», حان سارايىنىڭ ورتالىعى مەن باتىس بولىگىندە – «حان سارايى» مۋزەيى, دارىگەر ا.ا.سەرگاچەۆ تۇرعان ۇيدە – اقىن «شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى», قىزدار ۋچيليششەسى عيماراتىندا – «حالىققا ءبىلىم بەرۋ مۋزەيى», حان مەشىتىندە – «حان مەشىتى» مەموريالدىق مۋزەيى, مەكتەپ ينسپەكتورىنىڭ ۇيىندە – «تۇڭعىش قازاق باسپاحاناسى مۋزەيى» ورنالاسقان. تاريحي تارعىن مەكتەبى جانە حان سارايىنىڭ باتىس بولىگىن اكىمشىلىك جانە قىزمەتكەرلەر كەڭسەسى رەتىندە پايدالانىپ وتىرمىز. ونىڭ سىرتىندا 6 تاريحي ماڭىزدىلىعى بار عيمارات تاعى بار. مۋزەي-قورىق قۇرامىنداعى پانتەون حان ورداسىنان 3 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. مۇندا حان جاڭگىردىڭ, كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ جانە ەتنوگراف عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆتىڭ كەسەنەلەرى بار.
مۋزەي-قورىق قورىندا ساقتالعان جادىگەر سانى 19 مىڭعا جۋىق. قۇندى بۇيىمداردىڭ اراسىندا ءحىح عاسىردان ساقتالعان يساتاي تايمان ۇلىنىڭ ساربازى شوت ۇلى ارەنگە سىيلاعان قانجارى, يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنە قاتىسقان توقپان باتىردىڭ نايزاسى, شىنالى بايتىلەۋوۆتىڭ قوڭىراۋلى نايزاسى, جىلانباس جۇگەن, سىندىرمالى دومبىرا, 300 جىل بۇرىنعى بال شەلەك, كازناچەيستۆو مەكەمەسىنىڭ ءمورى مەن سەيفى, ورداداعى تۇرمەنىڭ ءمورى, كۇمىس اشەكەي بۇيىمدار, ىدىستار, ت.ب. زاتتاردى ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن حان ورداسىنا كەلگەن ادام مۇراجاي جادىگەرلەرىنەن عانا ەمەس, تاريحي مەكەننىڭ وزىندىك اۋراسىنان – كونە عيماراتتاردان, سۋسىعان قۇمنان, كوك تىرەگەن قاراعاي ورماننان, زەڭگىر كوكتەن, تۇنىق اۋادان دا ەرەكشە اسەر الارى انىق. جاسقۇس قۇمنىڭ قويناۋىنداعى ءار جۇتىم اۋانىڭ ءوزى تاريحقا تولىپ تۇر دەر ەدىم.
– سوڭعى جىلدارى مۇراجاي «قورىق» مارتەبەسىن العانىن بىلەمىز. بۇل ءسىز باسقارىپ وتىرعان مەكەمەگە قانداي قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى؟
– ءيا, ءبىزدىڭ مەكەمە 2019 جىلى مۇراجاي-قورىق دارەجەسىن العانىن ايتتىق. بۇل ىستە وسى مەكەمەنى 1978-2009 جىلدار ارالىعىندا باسقارعان مەنىڭ اكەم تەمىربولات ماقىم ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مۋزەيدى زامان تالابىنا ساي قايتا قۇرىپ, اسىرەسە مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا حان سارايىنىڭ ساقتالماعان ورتالىعى مەن باتىس جاق بەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە زور ۇلەس قوستى. 2005 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مادەنيەتتىڭ ساقتالۋى جانە دامۋىن زاڭدىق قامتاماسىز ەتۋ» ماسەلەسى بويىنشا پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتىسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كوميسسياسىنا بوكەي ورداسى مۋزەيلىك كەشەنىن تاريحي-مادەني, تابيعي قورىق مۋزەيىنە اينالدىرۋ جونىندە ۇسىنىس ءتۇسىردى. تاريحي وقيعالاردىڭ بىرنەشە كۋاگەر ورىندارى ساقتالعان, تابيعاتى ەرەكشە حان ورداسى اۋىلى اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي, تۋريستىك ورىن بولۋعا لايىقتى مەكەن ەكەنىنە كوپتىڭ نازارىن اۋدارتتى.
مۇراجاي-قورىق مارتەبەسى بىزگە تىڭ سەرپىن بەردى. ەندى تەك ءبىر مۋزەي شەڭبەرىندە ولكە تاريحىن ناسيحاتتاپ, جادىگەرلەردى كورسەتىپ وتىرماي, اۋىل ىشىندەگى ءحىح-حح عاسىرلاردان قالعان تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش عيماراتتاردى ساقتاۋ ءۇشىن قورعاۋعا الىپ, ناسيحاتتاۋعا, سول ارقىلى تۋريستەردى قىزىقتىرۋعا, وسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا ۇلكەن مۇمكىنشىلىك بەرىپ وتىر. قازىر مۋزەي-قورىق اۋماعىن كەڭەيتىپ, ۆەلوتۋريزم, اتتى تۋريزم, سپورت الاڭدارىن, ەتنواۋىل, كورمە الاڭىن, ءىس-شارالار وتكىزىلەتىن جازعى كلۋب, دەمالىس ورىندارىن جاساقتاۋعا كىرىستىك. مۇراجاي-قورىق قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن اكىمشىلىك عيمارات, كەلۋشىلەرگە اقپاراتتىق قىزمەت كورسەتەتىن ۆيزيت-ورتالىق قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن.
– مۇراجاي-قورىق اۋماعىندا بىرنەشە جاڭا عيمارات سالىنىپ, بىرنەشە عيماراتقا رەستاۆراتسيا جاسالعان ەكەن. سول تۋرالى ايتساڭىز.
– سوڭعى جىلدارى كوپتەگەن وڭ وزگەرىس بولدى. 2010 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن كەشەن اۋلاسى جانىنداعى بۇرىنعى مەكتەپ قالاشىعىنىڭ 5 ءۇيىن الۋعا جانە جادىگەرلەر ساتىپ الۋعا قارجى ءبولىندى. وسى ۇيلەردىڭ بىرىندە 2013 جىلى «تۇڭعىش قازاق باسپاحاناسى مۋزەيى» اشىلدى. مۇندا قازاق زيالىلارىنىڭ سوناۋ 1911 جىلى باس بىرىكتىرىپ, تۇڭعىش ۇلتتىق باسىلىم – «قازاقستان» گازەتىن شىعارعانىنان باستالاتىن تاريح قامتىلعان. ال 2015 جىلى حان سارايىنىڭ ورتالىق بولىگىندە «حان سارايى» مەموريالدىق مۋزەي-ءۇيىنىڭ كورمەسى اشىلىپ, قىزمەت ەتىپ جاتىر. بۇل جەردەن بايتوق جىراۋ جىرلاعان «اتادان اسا تۋعان جاڭگىر حان, ەكىنشى يسمايىلدان العىر حان, ارعى ءتۇبىن بولجاعان, اتانىڭ الماعان قونىسىن الىپ, اننان ساراي سالدىرعان. اتادان ارتىقشىلىعىن اننان بىلەمىن: ول سالدىرعان سارايدىڭ اينالاسى ايشىلىق, كولدەنەڭى كۇنشىلىك, كورگەندەر كوزى قيىپ كەتە الماس» دەپ جىرلاعان «الپىس بولمە, ءجۇز ەسىكتى» حان سارايىنىڭ ساۋلەتىن كورە الاسىز.
2019 جىلى ءحىح عاسىردا سالىنعان دارىگەر ا.ا.سەرگاچەۆ تۇرعان ۇيدە اقىن شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى اشىلدى. شاڭگەرەيدىڭ اقىندىعى, اعارتۋشىلىعى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاڭاشىلدىعىنان بولەك, قازاقتان شىققان تۇڭعىش فوتوگراف بولعانىن وسى مۋزەيگە كەلگەن ادام تانىپ-كورىپ, تاڭ-تاماشا بولارى انىق.
ال 2021 جىلى «حان مەشىتىندە» مەموريالدىق مۋزەي جاساقتالدى. مەشىتتىڭ تاريحي عيماراتى ساقتالماعانىمەن, ىرگەتاسى تابىلىپ, ءدال سول جەرگە فوتوسۋرەتى ارقىلى اينىتپاي قايتا كوتەرىلگەنىمەن دە قۇندى. بۇل مۋزەيدەن بوكەي ورداسىنىڭ تۇڭعىش احۋنى جاببار حامادوۆتىڭ جەكە قۇران كىتابىن كورۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ تۇرعان, 1842 جىلى سالىنعان ءۇي مەن 1852 جىلى وردادا اشىلعان اۋرۋحانانىڭ كونە عيماراتىنا 2021-2022 جىلدارى جاڭعىرتۋ جۇمىسى جاسالدى.
رەسپۋبليكالىق ماڭىزدى تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ مەملەكەتتىك رەەسترىنە ەنگىزىلگەن مۋزەي-قورىق قۇرامىنداعى وزگە دە عيماراتتار كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالپىنا كەلتىرىلەتىن بولادى.
– وردانى اۋەلدەن «تۇڭعىشتار مەكەنى» دەپ اتايتىنىن بىلەمىز. سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالساڭىز؟
– بيىل جىل باسىنان بەرى ءبىزدىڭ حان ورداسى مۋزەي-قورىعىندا 80-نەن اسا ءىس-شارا وتكەن ەكەن. بۇل ءىس-شارانىڭ بارلىعى دا ولكەمىزدەن شىققان اتاقتى تۇلعالاردىڭ, ەلەۋلى وقيعالاردىڭ مەرەيتويلىق داتالارىنا ارنالعان.
مىسالى, بيىل 17 مامىر كۇنى مۋزەي-قورىقتىڭ قور ساقتاۋ ءبولىمى ءور رۋحتى اقىن, داۋىلپاز كۇيشى, قازاق تاريحىنان ويىپ ورىن العان بىرەگەي تۇلعا, تۋعانىنا بيىل 220 جىل تولىپ وتىرعان ماحامبەت وتەمىس ۇلىنا ارنالىپ «داۋىلپاز اقىن – ەل ماقتانى» اتتى ماحامبەت وقۋلارى ءوتتى. بۇل ءداستۇرلى شاراعا اۋىلداعى ءتۇرلى مەكەمە قىزمەتكەرى مەن جاستار بەلسەنە قاتىستى. ال جوعارىدا ايتىلعانداي, مۋزەي ەكسپوزيتسياسىندا اقىننىڭ ءومىربايانىنا, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىستى مالىمەت مولىنان قامتىلعان.
بوكەي ورداسى – وردادا قۇرىلعان قازاقتىڭ ءى-اتتى اسكەر پولكىنىڭ ساربازى عابيت سارىباەۆتىڭ جانە عالىم, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شامعالي سارىباەۆتىڭ دا تۋعان جەرى. وسى تۇلعالاردىڭ 135 جىلدىعىنا وراي «اعايىندى سارىباەۆتار» تاقىرىبىندا كورمە ۇيىمداستىردىق. بۇل كورمەدە مەكتەپ وقۋشىلارى وردادا اتتى اسكەر پولكىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى, پولك قۇرامى, سونىڭ ىشىندە عابيت سارىباەۆتىڭ جورىق جولدارى, ازامات سوعىسىنان كەيىنگى ۇستازدىق جولى, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى الماتى قالاسىندا وتكەن ءومىرى تۋرالى تانىستى. سونىمەن قاتار وقۋشىلارعا شامعالي سارىباەۆتىڭ ءومىربايانى, العان ءبىلىمى, العاشقى ەڭبەك جولى, تىلشىلىك, جۋرناليستيكا سالاسىن مەڭگەرۋى, ءبىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى تۋرالى تولىق جەتكىزىلدى.
– حان ورداسى كەشەنى وبلىس ورتالىعىنان 500 كم ۇستىندە شالعاي جاتىر. الىس-جاقىننان كەلۋشى تۋريستەردىڭ سانى قانشا؟ سوڭعى 5 جىلدىڭ ديناميكاسىن ايتىپ وتسەڭىز. قازىر سالىنىپ جاتقان كۇرەجول بىتكەن كەزدە كەلۋشىلەر سانى كۇرت كوبەيۋى مۇمكىن بە؟ وعان دايىنسىزدار ما؟
– بيىل جىل باسىنان بەرى ءبىزدىڭ مۋزەيگە كەلۋشىلەر سانى 21 مىڭنان اسىپتى. جىل سايىن بۇل كورسەتكىش شامامەن بەس پايىزعا ءوسىپ كەلەدى. ارينە, كەلەر جىلى وبلىس ورتالىعىمەن اراداعى جول قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلسە, بۇكىل بوكەي ورداسى اۋدانى ءۇشىن ەكىنشى تىنىس اشىلارى انىق. ءبىز ول كۇندى اسىعا كۇتىپ وتىرمىز.
– حان ورداسى – كەزىندە ىشكى وردا نەمەسە بوكەي ورداسى دەپ اتالعان ەرەكشە ۇلتتىق-اۋماقتىق قۇرىلىمنىڭ استاناسى بولعانى بەلگىلى. ول بوكەي ورداسىنىڭ اۋماعى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىستارى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ استراحان, ۆولگوگراد, ساراتوۆ وبلىستارىنا شاشىلىپ كەتتى. بوكەي حاننىڭ زيراتى, جاڭگىر حاننىڭ جازعى ستاۆكاسى قازىر شەكارانىڭ سىرتىندا جاتىر. سول تاريحي توپىراقپەن, ول جەردەگى قانداستارمەن قارىم-قاتىناس بار ما؟
– شەتەلدىك مۋزەيلەردەن كورشىلەس استراحان وبلىسى, ۆولودار اۋدانى, التىنجار اۋىلىنداعى قۇرمانعازى اتىنداعى وڭىرلىك مادەني ورتالىعىمەن جانە ۆولگوگراد وبلىسىنىڭ وڭىرلىك قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىمەن تىعىز بايلانىستامىز. جالپى, تۇپكى تاريحىمىز ورتاق بولعاندىقتان شەكارالاس جاتقان ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ حان ورداسى مۋزەيىنە ىقىلاسى ەرەكشە. بۇل مادەني ارىپتەستىك جول قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋىمەن دە جاڭا ساتىعا كوتەرىلەدى دەگەن ويدامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, مۇراجاي-قورىقتىڭ مارتەبەسى بيىكتەي بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن –
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
باتىس قازاقستان وبلىسى
